Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच सतां जितात्मनां साक्षाद् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः धर्मज्ञानां च साधूनाम् आचार्याणां शिवात्मनाम्

सूत उवाच—सतां जितात्मनां साक्षाद् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः । धर्मज्ञानां च साधूनामाचार्याणां शिवात्मनाम् ॥

Verse 2

दयावतां द्विजश्रेष्ठास् तथा चैव तपस्विनाम् संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम्

दयावतां द्विजश्रेष्ठास्तथा चैव तपस्विनाम् । संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम् ॥

Verse 3

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् । अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः ॥

Verse 4

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः सदिति ब्रह्मणः शब्दस् तदन्ते ये लभन्त्युत

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां महेश्वरः प्रसीदति। ‘सत्’ इति ब्रह्मणः शब्दः; तदन्ते ये लभन्त्युत ते परां सिद्धिं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 5

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे

तेन ब्रह्मणः सायुज्यं याति; तेन सन्तः प्रचक्षते। दशात्मके विषयेऽयं, साधने चाष्टलक्षणे॥

Verse 6

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति, जितात्मानस्तु ते स्मृताः। सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च॥

Verse 7

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद् युक्तास्तस्माद्द्विजातयः वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद् युक्तास्तस्माद्द्विजातयः। वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः॥

Verse 8

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते। विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः॥

Verse 9

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते । साधनात्तपसोऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः ॥

Verse 10

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् । एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः ॥

Verse 11

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा । धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ ॥

Verse 12

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ धारणार्थे महान् ह्य् एष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ । धारणार्थे महान् ह्येष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः ॥

Verse 13

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते । अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते ॥

Verse 14

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्य् आचार्यैरुपदिश्यते वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्याचार्यैरुपदिश्यते। वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः॥

Verse 15

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते। स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि॥

Verse 16

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते। विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते॥

Verse 17

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम्। दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति॥

Verse 18

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गेऽत्र पठ्यते। ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च॥

Verse 19

अहिंसा सर्वतः शान्तिस् तप इत्यभिधीयते आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च

अहिंसा सर्वतः शान्तिः; तप इति चाभिधीयते। आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हिताय नाहिताय च स तपस्वी॥

Verse 20

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्

एवं यदा पुनः पुनर्वृत्तिः प्रवर्तते सा कृत्स्ना दया स्मृता। यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात् तत् भूतहिताय विनियोज्यम्॥

Verse 21

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्

तत्तद्गुणवते देयं; दातुस्तद्दानलक्षणम्। दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठ-मध्यम-ज्येष्ठकम्॥

Verse 22

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागोऽथ मध्यमः। श्रुति-स्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः॥

Verse 23

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः

शिष्टाचाराविरुद्धश्च स धर्मः साधुरुच्यते। मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः॥

Verse 24

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो यः योगी युक्त उच्यते। विषयान् भयदर्शी स विचार्य असक्तो भवेत् सदा॥ पाशं शिथिलयन् पशुः पतिं शिवं प्रति वर्तते॥

Verse 25

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितो ऽपि समन्ततः आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः सर्वतः प्रार्थितोऽपि सन्। आत्मार्थं परार्थं वा यस्येह न धावन्ति इन्द्रियाणि॥ जितेन्द्रियो भवेत् सदा॥

Verse 26

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम्। अनुद्विग्नोऽनिष्टेषु न तथेष्टान् अभिनन्दति॥ समचित्तः शिवमार्गे पात्रं भवति॥

Verse 27

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता। संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह॥ पाशच्छेदाय पशोः शिवे पतौ प्रवृत्तये॥

Verse 28

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

कुशलाकुशलयोस्त्यागः प्रहाणं न्यास उच्यते। अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारेऽस्मिन्नचेतने॥ कर्तृत्वाभिमानं त्यक्त्वा पतौ शिवे विश्राम्येत्॥

Verse 29

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः

चेतनाचेतनयोर्भेदविवेकज्ञानं ज्ञानमिति कीर्त्यते। एवं ज्ञानश्रद्धायुक्तस्य शङ्करः पतिर्भवति सुलभः प्रसन्नश्च॥

Verse 30

प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे

प्रसीदति न संशयः; अयं धर्मो द्विजोत्तमाः। किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये—सर्वत्र परमेश्वरः शिव एव पतिरन्तर्यामी, बन्धातीताश्रयः॥

Verse 31

भवे भक्तिर्न संदेहस् तया युक्तो विमुच्यते अयोग्यस्यापि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः

भवे भक्तिर्न संशयः; तया युक्तो विमुच्यते। अयोग्यस्यापि भक्तस्य भगवान् परमेश्वरः सुलभः॥

Verse 32

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः ज्ञानमध्यापनं होमो ध्यानं यज्ञस्तपः श्रुतम्

प्रसीदति न संशयः; निगृह्य विविधं तमः। ज्ञानेनाध्यापनेन होमेन ध्यानेन यज्ञेन तपसा श्रुतेन च॥

Verse 33

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः चान्द्रायणसहस्रैश् च प्राजापत्यशतैस् तथा

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः। चान्द्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा॥

Verse 34

मासोपवासैश्चान्यैर्वा भक्तिर्मुनिवरोत्तमाः अभक्ता भगवत्यस्मिंल् लोके गिरिगुहाशये

मासोपवासैश्चान्यैर्वा व्रताचारैश्च मुनिवरोत्तमाः भक्तिरेव प्रसूयेत; ये तु भगवति गिरिगुहाशयेऽस्मिँल्लोकेऽभक्ताः, ते निःसारभक्तय एव भवन्ति।

Verse 35

पतन्ति चात्मभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयो द्विजाः

आत्मभोगार्थं ये पतन्ति ते बद्धा भवन्ति; भक्तस्तु भावेनैव मुच्यते। द्विजाः, भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयः सिध्यन्ति, यतो भक्ति: पाशं शिथिलयति पशुं च पतौ नयति।

Verse 36

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां तथान्येषामपि स्थितिः

भक्तानां तस्य प्रसादो न दुर्लभो न च संशयः। ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां किं पुनस्तथा, तथान्येषामपि यथास्थितिः।

Verse 37

भक्त्या एव मुनीनां च बलसौभाग्यमेव च भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्योमां पिनाकिना

भक्त्यैव मुनीनां बलसौभाग्यमेव च; भवेनैव तथा प्रोक्तं, उमां सम्प्रेक्ष्य पिनाकिना।

Verse 38

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना

देव्यै देवेन मधुरं पुरा वाराणस्याम्, अविमुक्ते समासीनैः द्विजैः; रुद्रेण परमात्मना पावनं वचनं प्रोक्तम्।

Verse 39

रुद्राणी रुद्रमाहेदं लब्ध्वा वाराणसीं पुरीम् श्रीदेव्युवाच केन वश्यो महादेव पूज्यो दृश्यस्त्वमीश्वरः

वाराणसीं पुण्यपुरीं प्राप्य रुद्राणी रुद्रमब्रवीत्— “केन उपायेन, हे महादेव, त्वं वश्यो भवसि? केन प्रकारेण पूज्यः, कथं च, हे ईश्वर, प्रत्यक्षं दृश्यसे?”

Verse 40

तपसा विद्यया वापि योगेनेह वद प्रभो सूत उवाच निशम्य वचनं तस्यास् तथा ह्यालोक्य पार्वतीम्

“तपसा वा विद्यया वापि योगेनापि, प्रभो, इह वद।” इति। सूत उवाच— तस्याः वचनं निशम्य तथा पार्वतीं समालोक्य (भगवान् प्रत्युवाच)।

Verse 41

आह बालेन्दुतिलकः पूर्णेन्दुवदनां हसन् स्मृत्वाथ मेनया पत्न्या गिरेर्गां कथितां पुरा

अथ बालेन्दुतिलकः पूर्णेन्दुवदनां प्रति हसन् आह— मेनया गिरेः पत्न्या पुरा यत् कथितं तद् अनुस्मरन्।

Verse 42

चिरकालस्थितिं प्रेक्ष्य गिरौ देव्या महात्मनः देवि लब्धा पुरी रम्या त्वया यत्प्रष्टुमर्हसि

गिरौ चिरकालस्थितिं देवीं महात्मनीं निरीक्ष्य (उवाच)— “देवि, रम्या पुरी त्वया लब्धा; यत् प्रष्टुमर्हसि तत् इदानीं पृच्छ।”

Verse 43

स्थानार्थं कथितं मात्रा विस्मृतेह विलासिनि पुरा पितामहेनापि पृष्टः प्रश्नवतां वरे

“स्थानार्थं मात्रा पुरा कथितं, हे विलासिनि, इह विस्मृतं त्वया; तद् पुनः प्रवक्ष्यामि— पुरा पितामहेनापि पृष्टोऽहं प्रश्नवतां वरे।”

Verse 44

यथा त्वयाद्य वै पृष्टो द्रष्टुं ब्रह्मात्मकं त्वहम् श्वेते श्वेतेन वर्णेन दृष्ट्वा कल्पे तु मां शुभे

शुभे, यथा त्वयाद्य पृष्टोऽहं ब्रह्मात्मतया द्रष्टुं, तथा पूर्वकल्पे श्वेतकल्पे श्वेतवर्णप्रभया रूपेण मां त्वं दृष्टवानसि।

Verse 45

सद्योजातं तथा रक्ते रक्तं वामं पितामहः पीते तत्पुरुषं पीतम् अघोरे कृष्णमीश्वरम्

पितामह उवाच—रक्ते सद्योजातं रक्तवर्णं, वामं वामभागे; पीते तत्पुरुषं पीतवर्णं, अघोरे कृष्णवर्ण ईश्वरः—एवं वर्णभेदैरीश्वररूपाणि विभज्यन्ते।

Verse 46

ईशानं विश्वरूपाख्यो विश्वरूपं तदाह माम्

ततः स विश्वरूपाख्यः मामाह—ईशानं विश्वरूपं तदिति; ईशान एव विश्वरूपत्वेन प्रतिष्ठितः।

Verse 47

पितामह उवाच वाम तत्पुरुषाघोर सद्योजात महेश्वर दृष्टो मया त्वं गायत्र्या देवदेव महेश्वर केन वश्यो महादेव ध्येयः कुत्र घृणानिधे

पितामह उवाच—वाम तत्पुरुषाघोर सद्योजात महेश्वर। गायत्र्या देवदेव महेश्वर, मया दृष्टोऽसि। केन वश्यो महादेव, ध्येयः कुत्र घृणानिधे?

Verse 48

दृश्यः पूज्यस् तथा देव्या वक्तुमर्हसि शङ्कर श्रीभगवानुवाच अवोचं श्रद्धयैवेति वश्यो वारिजसंभव

देव्याः पूज्यः कथं दृश्यः इति वक्तुमर्हसि शङ्कर। श्रीभगवानुवाच—अवोचं श्रद्धयैवेति; श्रद्धया वारिजसंभवोऽपि वश्यो भवति।

Verse 49

ध्येयो लिङ्गे त्वया दृष्टे विष्णुना पयसां निधौ पूज्यः पञ्चास्यरूपेण पवित्रैः पञ्चभिर्द्विजैः

त्वया यदा लिङ्गं दृष्टं, यथा विष्णुना पयसां निधौ दृष्टम्, तदा तत् लिङ्गं ध्येयम्। पञ्चास्यरूपेण पूज्यं च, पवित्रैः पञ्चभिः द्विजैः सम्यक् सेवितम्।

Verse 50

भव भक्त्याद्य दृष्टो ऽहं त्वयाण्डज जगद्गुरो सो ऽपि मामाह भावार्थं दत्तं तस्मै मया पुरा

भक्त्या अद्य त्वया अहं भवः दृष्टः। हे अण्डज जगद्गुरो, सोऽपि माम् उवाच—“यः भावार्थः मया पुरा तस्मै दत्तः, स एव।”

Verse 51

भावं भावेन देवेशि दृष्टवान्मां हृदीश्वरम् तस्मात्तु श्रद्धया वश्यो दृश्यः श्रेष्ठगिरेः सुते

देवेशि, भावं भावेन सम्यक् मिलित्वा त्वया मां हृदीश्वरं दृष्टवान्। तस्मात् हे श्रेष्ठगिरेः सुते, श्रद्धया अहं वश्यः, भक्तैः सत्यमेव दृश्यः।

Verse 52

पूज्यो लिङ्गे न संदेहः सर्वदा श्रद्धया द्विजैः श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः

लिङ्गे पूज्ये न संदेहः; सर्वदा श्रद्धया द्विजैः पूजनीयम्। श्रद्धैव परो धर्मः सूक्ष्मः; श्रद्धैव ज्ञानं, हुतं, तपश्च।

Verse 53

श्रद्धा स्वर्गश् च मोक्षश् च दृश्यो ऽहं श्रद्धया सदा

श्रद्धैव स्वर्गश्च मोक्षश्च; श्रद्धया अहं सदा दृश्यः।