Adhyaya 26
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
अस्मिन्नध्याये नन्दी शिवपूजायै पूर्वं नित्यशौचक्रमं सम्यगुपदिशति। आदौ वेदमातरं गायत्रीं आवाह्य पाद्याचमनीयार्घ्यदानं, ततः प्राणायामः प्रणवयुक्तो जपश्च क्रमसंख्याभिः; अनन्तरं विसर्जनम्। पश्चात् वैदिकसूक्तैः सूर्यवन्दनं प्रदक्षिणा च, ततो देवर्षिपितृतर्पणं पुष्पोदक-कुशोदक-तिलोदकैः, यथोक्तोपवीतस्थितिभिः अङ्गुलिमुद्राभिश्च। पञ्चमहायज्ञाः—ब्रह्मदेवभूतमानुष्यपितृयज्ञाः—निरूप्य ब्रह्मयज्ञस्य परत्वं, तदनुष्ठानाभावे दोषश्च कथ्यते; ब्रह्मयज्ञाचमनं वेदपुराणेतिहासकल्पादिसम्मानार्थं स्पर्शविधिना सह। अन्ते बाह्यस्नानं, सम्यग्होमसमुद्भवभस्मना भस्मस्नानं, पञ्चब्रह्ममन्त्रैः अङ्गन्यासः, ‘आपो हिष्ठा’ इत्यादिभिः ऋग्यजुःसाममन्त्रैर्मन्त्रस्नानं च विधीयते; संक्षेपेणापि श्रद्धया कृतं परं पदं नयतीति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे स्नानविधिर्नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः नन्द्युवाच आवाहयेत्ततो देवीं गायत्रीं वेदमातरम् आयातु वरदा देवीत्य् अनेनैव महेश्वरीम्
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे स्नानविधिर्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः। नन्द्युवाच—ततो देवीं गायत्रीं वेदमातरम् आवाहयेत्। ‘आयातु वरदा देवी’ इत्यनेनैव महेश्वरीम्॥
Verse 2
पाद्यमाचमनीयं च तस्याश्चार्घ्यं प्रदापयेत् प्राणायामत्रयं कृत्वा समासीनः स्थितो ऽपि वा
पाद्यमाचमनीयं च तस्याश्चार्घ्यं प्रदापयेत् । प्राणायामत्रयं कृत्वा समासीनः स्थितोऽपि वा ॥
Verse 3
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा गायत्रीं प्रणवेनैव त्रिविधेष्वेकमाचरेत्
सहस्रं वा तदर्धं वा शतमष्टोत्तरं तु वा । गायत्रीं प्रणवेनैव त्रिविधेष्वेकमाचरेत् ॥
Verse 4
अर्घ्यं दत्त्वा समभ्यर्च्य प्रणम्य शिरसा स्वयम् उत्तमे शिखरे देवीत्य् उक्त्वोद्वास्य च मातरम्
अर्घ्यं दत्त्वा समभ्यर्च्य प्रणम्य शिरसा स्वयम् । उत्तमे शिखरे देवीत्युक्त्वोद्वास्य च मातरम् ॥
Verse 5
प्राच्यालोक्याभिवन्द्येशां गायत्रीं वेदमातरम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेद्भास्करं तथा
प्राच्यालोक्याभिवन्द्येशां गायत्रीं वेदमातरम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेद्भास्करं तथा ॥
Verse 6
उदुत्यं च तथा चित्रं जातवेदसमेव च अभिवन्द्य पुनः सूर्यं ब्रह्माणं च विधानतः
उदुत्यं च तथा चित्रं जातवेदसमेव च । अभिवन्द्य पुनः सूर्यं ब्रह्माणं च विधानतः ॥
Verse 7
तथा सौराणि सूक्तानि ऋग्यजुःसामजानि च जप्त्वा प्रदक्षिणं पश्चात् त्रिः कृत्वा च विभावसोः
तथा सौराणि सूक्तानि ऋग्यजुःसामसमुद्भवान् मन्त्रांश्च जप्त्वा, ततः प्रदक्षिणां कुर्यात्; अनन्तरं विभावसोः पावकस्य त्रिः प्रदक्षिणं समाचरेत्।
Verse 8
आत्मानं चान्तरात्मानं परमात्मानमेव च अभिवन्द्य पुनः सूर्यं ब्रह्माणं च विभावसुम्
आत्मानम् अन्तरात्मानं परमात्मानमेव च प्रथमं प्रणम्य, पुनः सूर्यं ब्रह्माणं च विभावसुम् अभिवन्देत्।
Verse 9
मुनीन् पितॄन् यथान्यायं स्वनाम्नावाहयेत्ततः सर्वानावाहयामीति देवानावाह्य सर्वतः
ततः मुनीन् पितॄंश्च यथान्यायं स्वस्वनाम्ना आवाहयेत्। अनन्तरं “सर्वानावाहयामि” इति वदन् सर्वतो देवान् आवाहयेत्।
Verse 10
तर्पयेद्विधिना पश्चात् प्राङ्मुखो वा ह्युदङ्मुखः ध्यात्वा स्वरूपं तत्तत्त्वम् अभिवन्द्य यथाक्रमम्
पश्चात् प्राङ्मुखो वा उदङ्मुखो वा विधिना तर्पयेत्। तत्तत्त्वं स्वस्वरूपं ध्यात्वा, यथाक्रमम् अभिवन्द्य प्रणमेत्।
Verse 11
देवानां पुष्पतोयेन ऋषीणां तु कुशांभसा पितॄणां तिलतोयेन गन्धयुक्तेन सर्वतः
देवानां पुष्पमिश्रितेन तोयेन, ऋषीणां कुशाम्भसा, पितॄणां तिलमिश्रितेन तोयेन—सर्वतः गन्धयुक्तेन तर्पणं कुर्यात्।
Verse 12
यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषितर्पणम् प्राचीनावीती विप्रेन्द्र पितॄणां तर्पयेत् क्रमात्
यज्ञोपवीतं उपवीतविधिना धारयन् देवान् तर्पयेत्; निवीतविधिना ऋषितर्पणं कुर्यात्; प्राचीनावीतेन, हे विप्रेन्द्र, क्रमशः पितॄन् तर्पयेत्।
Verse 13
अङ्गुल्यग्रेण वै धीमांस् तर्पयेद्देवतर्पणम् ऋषीन् कनिष्ठाङ्गुलिना श्रोत्रियः सर्वसिद्धये
अङ्गुल्यग्रेण धीमान् देवतर्पणं तर्पयेत्; ऋषींस्तु कनिष्ठाङ्गुलिना श्रोत्रियः तर्पयेत्—शिवपूजाविधौ सर्वसिद्ध्यर्थम्।
Verse 14
पितॄंस्तु तर्पयेद् विद्वान् दक्षिणाङ्गुष्ठकेन तु तथैवं मुनिशार्दूल ब्रह्मयज्ञं यजेद् द्विजः
पितॄंस्तु विद्वान् दक्षिणाङ्गुष्ठकेन तर्पयेत्। एवमेव, हे मुनिशार्दूल, द्विजो ब्रह्मयज्ञं यजेत्—पाशबद्धं पशुं मोचयितुः पतेः शिवस्य अनुग्रहार्पणभावेन।
Verse 15
देवयज्ञं च मानुष्यं भूतयज्ञं तथैव च पितृयज्ञं च पूतात्मा यज्ञकर्मपरायणः
देवयज्ञं च मानुष्यं भूतयज्ञं तथैव च। पितृयज्ञं च पूतात्मा यज्ञकर्मपरायणः॥
Verse 16
स्वशाखाध्ययनं विप्र ब्रह्मयज्ञ इति स्मृतः अग्नौ जुहोति यच्चान्नं देवयज्ञ इति स्मृतः
स्वशाखाध्ययनं, हे विप्र, ब्रह्मयज्ञ इति स्मृतः। अग्नौ जुहोति यच्चान्नं, देवयज्ञ इति स्मृतः॥
Verse 17
सर्वेषामेव भूतानां बलिदानं विधानतः भूतयज्ञ इति प्रोक्तो भूतिदः सर्वदेहिनाम्
सर्वेषां भूतानां प्रति विधानतः कृतं बलिदानं “भूतयज्ञः” इति कथ्यते; स सर्वदेहिनां भूतिं पोषणं च ददाति।
Verse 18
सदारान् सर्वतत्त्वज्ञान् ब्राह्मणान् वेदपारगान् प्रणम्य तेभ्यो यद्दत्तम् अन्नं मानुष उच्यते
सदारान् सर्वतत्त्वज्ञान् वेदपारगान् ब्राह्मणान् प्रणम्य, तेभ्यो यदन्नं दत्तं तत् दानजातौ “मानुषम्” इति उच्यते।
Verse 19
पितॄन् उद्दिश्य यद्दत्तं पितृयज्ञः स उच्यते एवं पञ्च महायज्ञान् कुर्यात् सर्वार्थसिद्धये
पितॄन् उद्दिश्य यद्दत्तं तत् “पितृयज्ञः” इति उच्यते; एवं पञ्च महायज्ञान् सर्वार्थसिद्धये कुर्यात्।
Verse 20
सर्वेषां शृणु यज्ञानां ब्रह्मयज्ञः परः स्मृतः ब्रह्मयज्ञरतो मर्त्यो ब्रह्मलोके महीयते
सर्वेषां यज्ञानां मध्ये ब्रह्मयज्ञः परः स्मृतः; ब्रह्मयज्ञरतो मर्त्यो ब्रह्मलोके महीयते।
Verse 21
ब्रह्मयज्ञेन तुष्यन्ति सर्वे देवाः सवासवाः ब्रह्मा च भगवान्विष्णुः शङ्करो नीललोहितः
ब्रह्मयज्ञेन तुष्यन्ति सर्वे देवाः सवासवाः; ब्रह्मा च भगवान् विष्णुः शङ्करो नीललोहितः च।
Verse 22
वेदाश् च पितरः सर्वे नात्र कार्या विचारणा ग्रामाद्बहिर्गतो भूत्वा ब्राह्मणो ब्रह्मयज्ञवित्
वेदाश्च पितरः सर्वे नात्र कार्या विचारणा। तस्माद् ग्रामाद् बहिर्गत्वा ब्राह्मणो ब्रह्मयज्ञवित्॥
Verse 23
यावत् त्वदृष्टम् अभवद् उटजानां छदं नरः प्राच्यामुदीच्यां च तथा प्रागुदीच्यामथापि वा
यावत् त्वदृष्टम् अभवद् उटजानां छदं नरः। प्राच्यामुदीच्यां च तथा प्रागुदीच्यामथापि वा॥
Verse 24
पुण्यमाचमनं कुर्याद् ब्रह्मयज्ञार्थमेव तत् प्रीत्यर्थं च ऋचां विप्राः त्रिः पीत्वा प्लाव्य प्लाव्य च
पुण्यमाचमनं कुर्याद् ब्रह्मयज्ञार्थमेव तत्। प्रीत्यर्थं च ऋचां विप्राः त्रिः पीत्वा प्लाव्य प्लाव्य च॥
Verse 25
यजुषां परिमृज्यैवं द्विः प्रक्षाल्य च वारिणा प्रीत्यर्थं सामवेदानाम् उपस्पृश्य च मूर्धनि
यजुषां परिमृज्यैवं द्विः प्रक्षाल्य च वारिणा। प्रीत्यर्थं सामवेदानाम् उपस्पृश्य च मूर्धनि॥
Verse 26
स्पृशेदथर्ववेदानां नेत्रे चाङ्गिरसां तथा नासिके ब्राह्मणो ऽङ्गानां क्षाल्य क्षाल्य च वारिणा
स्पृशेदथर्ववेदानां नेत्रे चाङ्गिरसां तथा। नासिके ब्राह्मणो ऽङ्गानां क्षाल्य क्षाल्य च वारिणा॥
Verse 27
अष्टादशपुराणानां ब्रह्माद्यानां तथैव च तथा चोपपुराणानां सौरादीनां यथाक्रमम्
अष्टादशमहापुराणानां ब्रह्मादीनां यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि; तथैव चोपपुराणानां सौरादीनां क्रमशः निरूपणं करिष्ये।
Verse 28
पुण्यानामितिहासानां शैवादीनां तथैव च श्रोत्रे स्पृशेद्धि तुष्ट्यर्थं हृद्देशं तु ततः स्पृशेत्
पुण्येष्वितिहासेषु शैवादिषु विशेषतः श्रूयमाणेषु तुष्ट्यर्थं श्रोत्रे स्पृशेत्; ततः पश्चाद् हृद्देशं स्पृशेत्, यत्र पतिभक्तिः शिवे प्रतिष्ठिता भवेत्।
Verse 29
कल्पादीनां तु सर्वेषां कल्पवित्कल्पवित्तमाः एवमाचम्य चास्तीर्य दर्भपिञ्जूलम् आत्मनः
कल्पादीनां सर्वेषां विधिज्ञेषु कल्पवित्तमाः एवमाचम्य शुद्धिं कृत्वा, आत्मनः शिवपूजार्थं दर्भपिञ्जूलमास्तीर्यासनं कल्पयन्ति।
Verse 30
कृत्वा पाणितले धीमान् आत्मनो दक्षिणोत्तरम् हेमाङ्गुलीयसंयुक्तो ब्रह्मबन्धयुतो ऽपि वा
धीमान् साधकः पाणितलेषु स्वस्य दक्षिणोत्तरक्रमेण विधिं विन्यसेत्; हेमाङ्गुलीयभूषितो ब्रह्मबन्धयुतोऽपि वा।
Verse 31
विधिवद्ब्रह्मयज्ञं च कुर्यात्सूत्री समाहितः अकृत्वा च मुनिः पञ्च महायज्ञान्द्विजोत्तमः
समाहितः सूत्री विधिवद्ब्रह्मयज्ञं कुर्यात्; हे द्विजोत्तम, पञ्चमहायज्ञानकृत्वा मुनिरपि न परिपूर्णधर्मा भवति, ये यज्ञाः पशुं शुद्धयन्ति पतिं शिवं प्रति च प्रवर्तयन्ति।
Verse 32
भुक्त्वा च सूकराणां तु योनौ वै जायते नरः तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्याः शुभमिच्छता
भुक्त्वा कर्मफलान्येवं नरः सूकरयोनिषु जायते। तस्मात् शुभमिच्छता पाशविमोक्षं पतेः शिवस्य प्रसादं च कामयता सर्वप्रयत्नेन धर्म्यं हितं च कर्तव्यम्॥
Verse 33
ब्रह्मयज्ञादथ स्नानं कृत्वादौ सर्वथात्मनः तीर्थं संगृह्य विधिवत् प्रविशेच्छिबिरं वशी
ब्रह्मयज्ञं समाप्यादौ सर्वथा शुद्ध्यात्मना स्नानं कुर्यात्। ततः विधिवत् तीर्थवारि संगृह्य वशी शिबिरं प्रविशेत्॥
Verse 34
बहिरेव गृहात्पादौ हस्तौ प्रक्षाल्य वारिणा भस्मस्नानं ततः कुर्याद् विधिवद् देहशुद्धये
बहिः गृहात् पादौ हस्तौ च वारिणा प्रक्षाल्य, ततः देहशुद्धये विधिवत् भस्मस्नानं कुर्यात्; येन पशुभूतः देही शिवपूजायै योग्यः स्यात्॥
Verse 35
शोध्य भस्म यथान्यायं प्रणवेनाग्निहोत्रजम् ज्योतिः सूर्य इति प्रातर् जुहुयादुदिते यतः
अग्निहोत्रजं भस्म प्रणवेन यथान्यायं शोधयित्वा, प्रातः सूर्योदये ‘ज्योतिः सूर्यः’ इति मन्त्रं जपन् जुहुयात्; यतः तस्मादेव उदिता प्रभा प्रवर्तते॥
Verse 36
ज्योतिरग्निस् तथा सायं सम्यक् चानुदिते मृषा तस्मादुदितहोमस्थं भसितं पावनं शुभम्
प्रातः प्रज्वलितोऽग्निर्ज्योतिरग्निः सत्य एव; सायं चानुदिते सम्यक् मृषा भवति। तस्मादुदितहोमजं भसितं पावनं शुभं, पाशविमोचकस्य पतेः शिवस्य पूजालक्षणं धार्यं च॥
Verse 37
नास्ति सत्यसमं यस्माद् असत्यं पातकं च यत् ईशानेन शिरोदेशं मुखं तत्पुरुषेण च
नास्ति सत्यसमं किञ्चिद्, असत्यं पातकं महत्। ईशानः शिरसि स्थितो, मुखे तत्पुरुषः प्रभुः॥
Verse 38
उरोदेशमघोरेण गुह्यं वामेन सुव्रताः सद्येन पादौ सर्वाङ्गं प्रणवेनाभिषेचयेत्
उरोदेशमघोरेण गुह्यं वामेन सुव्रताः। सद्येन पादौ सर्वाङ्गं प्रणवेनाभिषेचयेत्॥
Verse 39
ततः प्रक्षालयेत्पादं हस्तं ब्रह्मविदां वरः व्यपोह्य भस्म चादाय देवदेवमनुस्मरन्
ततः प्रक्षालयेत्पादं हस्तं ब्रह्मविदां वरः। व्यपोह्य मलमादाय भस्म देवदेवमनुस्मरन्॥
Verse 40
मन्त्रस्नानं ततः कुर्याद् आपोहिष्ठादिभिः क्रमात् पुण्यैश्चैव तथा मन्त्रैर् ऋग्यजुःसामसंभवैः
मन्त्रस्नानं ततः कुर्याद् आपोहिष्ठादिभिः क्रमात्। पुण्यैश्चैव तथा मन्त्रैर् ऋग्यजुःसामसंभवैः॥
Verse 41
द्विजानां तु हितायैवं कथितं स्नानमद्य ते संक्षिप्य यः सकृत्कुर्यात् स याति परमं पदम्
द्विजानां हितकृद् ह्येतत् स्नानं ते कथितं मया। संक्षेपेण सकृत्कृत्वा याति परमपदं नरः॥
Frequently Asked Questions
Gayatri invocation with offerings → pranayama and Om-based japa → arghya and respectful closure → Surya-vandana with Vedic suktas and pradakshina → tarpana to devas/rishis/pitrs → Pancha Mahayajna (with Brahma Yajna highlighted) → external washing → bhasma-snana → Panchabrahma-mantra limb consecration → mantra-snana (Apo-hishtha, etc.).
By substances (flowers/water for devas, kuśa-water for ṛṣis, tila-water with fragrance for pitṛs), by upavīta orientation (yajñopavītī/nivītī/prācīnāvītī), and by finger usage (deva with fingertip, ṛṣi with little finger, pitṛ with right thumb).
Brahma-yajña (study/recitation of one’s Vedic śākhā), Deva-yajña (offerings into fire), Bhūta-yajña (bali for beings), Mānuṣya-yajña (feeding/serving learned brāhmaṇas and guests), Pitṛ-yajña (offerings dedicated to ancestors).
They ritually consecrate body-parts: Īśāna for head, Tatpuruṣa for face, Aghora for chest, Vāma for the hidden/secret region, Sadyojāta for feet, with praṇava (Om) pervading all—turning bathing into Shaiva sacralization.