Adhyaya 59
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
एतच्छ्रुत्वा मुनयः सूतं रोमहार्षणं पुनः संशयेन पृच्छन्ति—ज्योतिषां विशेषतः सूर्यचन्द्रयोर्गत्यादिकार्याणां सूक्ष्मं विनिर्णयम्। सूतः कर्मशीर्षकात् कारणतत्त्वं प्रति नयन् अग्नेस्त्रिविधं भेदं वर्णयति—सौरं पार्थिवं च वारीगर्भं/वैद्युतं च—एतेषां परस्परप्रवेशेन पोषणं च। सूर्यः किरणैः सलिलं पिबन् अहोरात्रपरिवर्तनं ऋतुफलानि च करोति—उष्णता-वृष्टि-शैत्यादीनि। नाडीमार्गान् किरणभेदान् तेषां फलानि (वृष्टि-हिम/तुषार-ताप) च निरूप्य मासेषु सूर्यनामाधिपान् किरणसंख्याश्च निर्दिशति। अन्ते चन्द्रग्रह-नक्षत्राणां सौरसम्भवत्वं प्रतिपाद्य सूर्यचन्द्रौ भगवतः नेत्रे इति स्थापयति, येन शैवपवित्रक्रमेऽभिषेकतत्त्वस्य सम्बन्धोऽग्रे बोध्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे सूर्याद्यभिषेककथनं नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस् तदा ते रोमहर्षणम्
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे सूर्याद्यभिषेककथनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। सूत उवाच—एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः संशयान्विताः पुनः तं रोमहर्षणं भूय उत्तरं पप्रच्छुः।
Verse 2
ऋषय ऊचुः यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्
ऋषय ऊचुः—यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर। एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्॥
Verse 3
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये
तेषां वचनं श्रुत्वा सूतः समाहितमानसः। उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये॥
Verse 4
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैः शान्तबुद्धिभिरुदाहृतम्। एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्॥
Verse 5
फ़िरे-wअतेर्-चिर्च्ले यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्
यथा देवगृहाणीह नियतचक्रेषु सञ्चरन्ति सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः। अतः परं तु त्रिविधमग्नेः समुद्भवं वक्ष्ये; सर्वं हि पतेः (शिवस्य) शासनात् प्रवर्तते, पशवश्च पाशबद्धाः स्वकर्मफलानुसारं भुञ्जते॥
Verse 6
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरथोऽग्नेः पार्थिवस्य च । व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
Verse 7
अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः
अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् । चतुर्भागावशिष्टेऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः ॥
Verse 8
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः । खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया ॥
Verse 9
सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः
सोऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः । संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः ॥
Verse 10
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः
पवनो यस्तु लोकेऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते । यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः ॥
Verse 11
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः
वैद्युतोऽब्जोऽग्निर्विज्ञेयः। तेषां लक्षणं वक्ष्यामि। वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भश्च—एते त्रयोऽग्नयः॥
Verse 12
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ विभुः। जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिरग्निः प्रशाम्यति॥
Verse 13
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः। अर्चिष्मान्पवनः सोऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः॥
Verse 14
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते। प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याते दिवाकरे॥
Verse 15
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते। उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्ण्यमग्नेः समाविशेत्॥
Verse 16
पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी
पादेन पार्थिवतत्त्वसम्भवोऽग्निः; तस्मादेषोऽग्निर्नूनं तपति। प्रकाशोष्णस्वभावश्च, सौराग्नेयेṣu लोकेṣu तेजोरूपेण प्रकाशते।
Verse 17
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे
परस्परानुप्रवेशेन भूतानि परस्परमाप्याययन्ति वर्धयन्ति च। उत्तरे भूम्यर्धभागः, दक्षिणे तथैवाग्निः प्रतिष्ठितः।
Verse 18
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्यपः। तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्; कालेऽपि पतेरन्तर्नियन्तृत्वं प्रकाशते।
Verse 19
अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः
अस्तं याति पुनः सूर्यः, अहर्वै प्रविशत्यपः। तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः।
Verse 20
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे। उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः।
Verse 21
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
यश्चासौ सूर्यः तपते, गभस्तिभिरम्भः पिबन्, पार्थिवाग्निविमिश्रः सन्, स दिव्यः स्वभावतः शुचिरिति स्मृतः।
Verse 22
सहस्रपादसौ वह्निर् वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
सहस्रपादोऽसौ वह्निर्वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः; स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः आदत्ते।
Verse 23
नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः
नादेय्यः सामुद्र्यश्च कूप्याश्च घनसमुद्भवाः; स्थावराः जङ्गमाश्च वापीकुल्यादिकाश्चापः।
Verse 24
च्लस्सेस् ओफ़् सुन्रय्स् तस्य रश्मिसहस्रं तच् छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
तस्मात् तस्य रश्मिसहस्रं निःसरति शीतवर्षोष्णरूपम्; तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः।
Verse 25
भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
भजना माल्या केतना पतना अमृता इति नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः।
Verse 26
हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
हिमोद्वहाः ता नाड्यः; पुनः रश्मयः त्रिशताः स्मृताः। रेशा मेघा वात्स्याश्च—ह्लादिन्यः हिमसर्जनाः॥
Verse 27
चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा
सर्वा एता नामतः ‘चन्द्रभा’ इति प्रसिद्धाः। पीताभाः गभस्तयः; शुक्लाः ककुभाश्चैव, विश्वभृतश्च गाव इव॥
Verse 28
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः
शुक्लाः ता नामतः सर्वाः त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः। ताभिस्तु सोमो बिभर्ति मनुष्यपितृदेवताः॥
Verse 29
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान् सर्वांस् तिसृभिस् तर्पयत्यसौ
मनुष्यान् औषधैः तर्पयति; स्वधया पितॄन् अपि। अमृतेन सुरान् सर्वान्—तिसृभिः तर्पयत्यसौ॥
Verse 30
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः। वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति॥
Verse 31
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः गऺत्तेर् इन् देर् सोन्ने इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः। सूर्यस्य गतिमार्गे तु इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा॥ एते कालक्रमनियन्तारो देवानामन्तर्यामिणा पतिना सर्वं निर्विघ्नं प्रवर्तते॥
Verse 32
अंशुर् विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने
अंशुर्विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च। वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने॥
Verse 33
चैत्रे मासि भवेदंशुर् धाता वैशाखतापनः ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः
चैत्रे मासि भवेदंशुर्धाता वैशाखतापनः। ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः॥
Verse 34
विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः
विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः। पर्जन्योऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः॥
Verse 35
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः। पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि॥
Verse 36
षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽंशुः सप्तभिस् तथा धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
पूषा देवः षड्भिः सहस्रैः (रश्मिगणैः) सह गण्यते; अंशुः सप्तसहस्रैः तथा; धाता अष्टसहस्रैः; शतक्रतुरिन्द्रः नवसहस्रैः—एवं देवानां गणाः परिगण्यन्ते।
Verse 37
विवस्वान् दशभिर् याति यात्येकादशभिर् भगः सप्तभिस्तपते मित्रस् त्वष्टा चैवाष्टभिः स्मृतः
विवस्वान् दशभिः (रश्मिभिः) याति; भग एकादशभिः याति; मित्रः सप्तभिः तपते; त्वष्टा चाष्टभिः स्मृतः—एवं भिन्नमात्रया आदित्याः लोकधर्मं धारयन्ति।
Verse 38
अर्यमा दशभिर् याति पर्जन्यो नवभिस् तथा षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति मेदिनीम्
अर्यमा दशभिः (रश्मिभिः) याति; पर्जन्यो नवभिः तथा; विष्णुस्तु षड्भी रश्मिसहस्रैः मेदिनीं तपति प्रकाशयति च।
Verse 39
वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः
वसन्ते कपिलः सूर्यः; ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः; वर्षासु श्वेतवर्णः; शरदि पाण्डुर्भास्करः—एवं कालगुणैः प्रभोः शक्तिः दृश्यते।
Verse 40
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु; शिशिरे लोहितो रविः; इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः—प्रभोर्नियते शासनस्य लक्षणानि।
Verse 41
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति
ओषधीषु बलं धत्ते सूर्यः; स्वधया च पितॄन् अपि तर्पयति। अमरेषु चामृतं धारयन्, त्रयं त्रिषु स्वस्वस्थानेषु नियच्छति॥
Verse 42
एवं रश्मिसहस्रं तत् सौरं लोकार्थसाधकम् भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम्
एवं तत् रश्मिसहस्रं सौरं लोकार्थसाधकम्। लोकं प्राप्य भिद्यते, जलरूपेण शीतोष्णनिःस्रवम्॥
Verse 43
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम् नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च
इति एतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम्। नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च॥
Verse 44
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः। नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः॥
Verse 45
नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् तेषां जनानां लोके ऽस्मिन् नयनं नयते यतः
नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम्। लोकेऽस्मिन् जनानां नयनं नयते यतः॥
Frequently Asked Questions
The chapter distinguishes soura (solar/divine), jathara (digestive/fire within beings), and varigarbha/vaidyuta (watery-atmospheric/lightning-related) Agni. Their mutual ‘entry’ explains how heat, digestion, weather, and solar radiance function as a single integrated cosmic economy.
It presents the Sun as drawing waters via rays and distributing effects through ray-channels (nāḍīs): sets of rays are associated with rainfall, heat (gharma), and cold/frost (hima), producing seasonal alternations through day–night and north–south movement.
The chapter states that luminaries (chandra, grahas, nakṣatras) are to be understood as arising from or grounded in the solar principle, with Soma as nakṣatra-lord, while Sun and Moon function as the Lord’s right and left ‘eyes’ governing perception and order in the world.