Adhyaya 71

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सृष्टिविस्तारो नाम सप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः समासाद् विस्तराच्चैव सर्गः प्रोक्तस्त्वया शुभः कथं पशुपतिश्चासीत् पुरं दग्धुं महेश्वरः

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सृष्टिविस्तारो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—समासाद्विस्तराच्चैव सर्गः प्रोक्तस्त्वया शुभः; कथं पशुपतिश्चासीत् पुरं दग्धुं महेश्वरः॥

Verse 2

कथं च पशवश्चासन् देवाः सब्रह्मकाः प्रभोः मयस्य तपसा पूर्वं सुदुर्गं निर्मितं पुरम्

कथं च पशवश्चासन् देवाः सब्रह्मकाः प्रभोः। मयस्य तपसा पूर्वं सुदुर्गं निर्मितं पुरम्॥

Verse 3

हैमं च राजतं दिव्यम् अयस्मयम् अनुत्तमम् सुदुर्गं देवदेवेन दग्धमित्येव नः श्रुतम्

हैमं च राजतं दिव्यम् अयस्मयम् अनुत्तमम् । सुदुर्गं देवदेवेन दग्धमित्येव नः श्रुतम् ॥

Verse 4

कथं ददाह भगवान् भगनेत्रनिपातनः एकेनेषुनिपातेन दिव्येनापि तदा कथम्

कथं ददाह भगवान् भगनेत्रनिपातनः । एकेनेषुनिपातेन दिव्येनापि तदा कथम् ॥

Verse 5

विष्णुनोत्पादितैर्भूतैर् न दग्धं तत्पुरत्रयम् पुरस्य संभवः सर्वो वरलाभः पुरा श्रुतः

विष्णुनोत्पादितैर्भूतैर् न दग्धं तत्पुरत्रयम् । पुरस्य संभवः सर्वो वरलाभः पुरा श्रुतः ॥

Verse 6

इदानीं दहनं सर्वं वक्तुमर्हसि सुव्रत तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः

इदानीं दहनं सर्वं वक्तुमर्हसि सुव्रत । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः ॥

Verse 7

यथा श्रुतं तथा प्राह व्यासाद् विश्वार्थसूचकात् सूत उवाच त्रैलोक्यस्यास्य शापाद्धि मनोवाक्कायसंभवात्

यथा श्रुतं तथा प्राह व्यासाद् विश्वार्थसूचकात् । सूत उवाच त्रैलोक्यस्यास्य शापाद्धि मनोवाक्कायसंभवात् ॥

Verse 8

निहते तारके दैत्ये तारपुत्रे सबान्धवे स्कन्देन वा प्रयत्नेन तस्य पुत्रा महाबलाः

निहते तारके दैत्ये तारपुत्रे सबान्धवे, स्कन्देन वा प्रयत्नेन तस्य पुत्रा महाबलाः समुत्थिताः।

Verse 9

विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश् च वीर्यवान् तपस्तेपुर्महात्मानो महाबलपराक्रमाः

विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश्च वीर्यवान्, तपस्तेपुर्महात्मानो महाबलपराक्रमाः।

Verse 10

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः तपसा कर्शयामासुर् देहान् स्वान्दानवोत्तमाः

तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे स्थिताः, तपसा कर्शयामासुर्देहान् स्वान् दानवोत्तमाः।

Verse 11

तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरम् दैत्या ऊचुः अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु सर्वदा

तेषां पितामहः प्रीतो वरदः प्रददौ वरम्। दैत्या ऊचुः—अवध्यत्वं च सर्वेषां सर्वभूतेषु सर्वदा।

Verse 12

सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम् तान् अब्रवीत् तदा देवो लोकानां प्रभुर् अव्ययः

सहिता वरयामासुः सर्वलोकपितामहम्। तानब्रवीत्तदा देवो लोकानां प्रभुरव्ययः।

Verse 13

नास्ति सर्वामरत्वं वै निवर्तध्वम् अतो ऽसुराः अन्यं वरं वृणीध्वं वै यादृशं सम्प्ररोचते

न सर्वेषां सर्वामरत्वं शक्यं; अतः असुराः निवर्तध्वम्। अन्यं वरं वृणीध्वं, यः खलु युष्मान् सम्यक् सम्प्ररोचते॥

Verse 14

ततस्ते सहिता दैत्याः सम्प्रधार्य परस्परम् ब्रह्माणमब्रुवन्दैत्याः प्रणिपत्य जगद्गुरुम्

ततः ते दैत्याः सहिता परस्परं सम्प्रधार्य, जगद्गुरुं ब्रह्माणं प्रणिपत्य, तमब्रुवन्॥

Verse 15

वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् विचरिष्याम लोकेश त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो

वयं त्रीण्येव पुराणानि प्रमाणीकृत्य, त्वत्प्रसादात् जगद्गुरो, लोकेश, इमां महीम् विचरिष्यामः॥

Verse 16

तथा वर्षसहस्रेषु समेष्यामः परस्परम् एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्येतानि चानघ

तथा वर्षसहस्रेषु परस्परं समेष्यामः; एतानि पुराणानि च, अनघ, एकीभावं गमिष्यन्ति—एकार्थतां प्राप्स्यन्ति॥

Verse 17

समागतानि चैतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा एकेनैवेषुणा देवः स नो मृत्युर्भविष्यति

भगवन्, समागतान्येतानि यः तदा हन्यात्, स देवः एकेनैवेषुणा अस्माकं मृत्युर्भविष्यति—अवश्यं नाशकः॥

Verse 18

एवमस्त्विति तान्देवः प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम् ततो मयः स्वतपसा चक्रे वीरः पुराण्यथ

एवमस्त्विति तान् देवः प्रत्युक्त्वा दिवं प्रविवेश। ततः स्वतपसा वीरः मयः पुराणि तेषां चकार॥

Verse 19

काञ्चनं दिवि तत्रासीद् अन्तरिक्षे च राजतम् आयसं चाभवद् भूमौ पुरं तेषां महात्मनाम्

काञ्चनं दिवि तत्रासीत् अन्तरिक्षे च राजतम्। आयसं चाभवद् भूमौ पुरं तेषां महात्मनाम्॥

Verse 20

एकैकं योजनशतं विस्तारायामतः समम् काञ्चनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्

एकैकं योजनशतं विस्तारायामतः समम्। काञ्चनं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्॥

Verse 21

विद्युन्मालेश्चायसं वै त्रिविधं दुर्गमुत्तमम् मयश् च बलवांस्तत्र दैत्यदानवपूजितः

विद्युन्मालेश्चायसं वै त्रिविधं दुर्गमुत्तमम्। मयश्च बलवांस्तत्र दैत्यदानवपूजितः॥

Verse 22

हैरण्ये राजते चैव कृष्णायसमये तथा आलयं चात्मनः कृत्वा तत्रास्ते बलवांस्तदा

हैरण्ये राजते चैव कृष्णायसमये तथा। आलयं चात्मनः कृत्वा तत्रास्ते बलवांस्तदा॥

Verse 23

एवं बभूवुर्दैत्यानाम् अतिदुर्गाणि सुव्रताः पुराणि त्रीणि विप्रेन्द्रास् त्रैलोक्यमिव चापरम्

एवं सुव्रताः दैत्यानाम् अतिदुर्गाणि पुराणानि त्रीणि पुराणि बभूवुः; हे विप्रेन्द्र, तानि त्रैलोक्यमिव अपरं स्वयमेवाभवन्।

Verse 24

पुरत्रये तदा जाते सर्वे दैत्या जगत्त्रये पुरत्रयं प्रविश्यैव बभूवुस्ते बलाधिकाः

पुरत्रये तदा जाते जगत्त्रये सर्वे दैत्याḥ पुरत्रयं प्रविश्यैव तत्राश्रयात् बलाधिकाः बभूवुः।

Verse 25

कल्पद्रुमसमाकीर्णं गजवाजिसमाकुलम् नानाप्रसादसंकीर्णं मणिजालैः समावृतम्

कल्पद्रुमसमाकीर्णं गजवाजिसमाकुलं नानाप्रसादसंकीर्णं मणिजालैः समावृतम्।

Verse 26

सूर्यमण्डलसंकाशैर् विमानैर्विश्वतोमुखैः पद्मरागमयैः शुभ्रैः शोभितं चन्द्रसंनिभैः

सूर्यमण्डलसंकाशैर्विमानैर्विश्वतोमुखैः पद्मरागमयैः शुभ्रैः शोभितं चन्द्रसंनिभैः।

Verse 27

प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः शोभितं त्रिपुरं तेषां पृथक्पृथगनुत्तमैः

प्रासादैर्गोपुरैर्दिव्यैः कैलासशिखरोपमैः शोभितं त्रिपुरं तेषां पृथक्पृथगनुत्तमैः।

Verse 28

दिव्यस्त्रीभिः सुसम्पूर्णं गन्धर्वैः सिद्धचारणैः रुद्रालयैः प्रतिगृहं साग्निहोत्रैर् द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमाः, तत्र प्रतिगृहं रुद्रालयं दिव्यस्त्रीभिः सुसम्पूर्णं गन्धर्वैः सिद्धचारणैश्च निषेवितं साग्निहोत्रैः गृहस्थैः सम्यगनुष्ठितं च।

Verse 29

वापीकूपतडागैश् च दीर्घिकाभिस्तु सर्वतः मत्तमातङ्गयूथैश् च तुरङ्गैश् च सुशोभनैः

वापीकूपतडागैश्च दीर्घिकाभिश्च सर्वतः मत्तमातङ्गयूथैश्च तुरङ्गैश्च सुशोभनैः।

Verse 30

रथैश् च विविधाकारैर् विचित्रैर्विश्वतोमुखैः सभाप्रपादिभिश् चैव क्रीडास्थानैः पृथक् पृथक्

रथैश्च विविधाकारैर्विचित्रैर्विश्वतोमुखैः सभाप्रपादिभिश्चैव क्रीडास्थानैः पृथक्पृथक्।

Verse 31

वेदाध्ययनशालाभिर् विविधाभिः समन्ततः अधृष्यं मनसाप्यन्यैर् मयस्यैव च मायया

वेदाध्ययनशालाभिर्विविधाभिः समन्ततः अधृष्यं मनसाप्यन्यैर्मयस्यैव च मायया।

Verse 32

पिएत्य् ओफ़् त्रिपुरऽस् इन्हबितन्त्स् पतिव्रताभिः सर्वत्र सेवितं मुनिपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत् पापम् अपापैः शङ्करार्चनात्

हे मुनिपुङ्गवाः, त्रिपुरनिवासिनां पतिव्रताभिः सर्वत्र सेवितं शङ्करार्चनात् कृत्वापि सुमहत् पापम् अपापैर्भवति।

Verse 33

दैत्येश्वरैर्महाभागैः सदारैः ससुतैर्द्विजाः श्रौतस्मार्तार्थधर्मज्ञैस् तद्धर्मनिरतैः सदा

दैत्येषु ये महाभागा दैत्येश्वराः सदाराः ससुताश्च, हे द्विजाः, ते श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मार्थतत्त्वज्ञाः सदा तद्धर्मानुष्ठाने निरताः आसन्।

Verse 34

महादेवेतरं त्यक्त्वा देवं तस्यार्चने स्थितैः व्यूढोरस्कैर् वृषस्कन्धैः सर्वायुधधरैः सदा

महादेवादन्यं देवं परित्यज्य, तस्यैव अर्चने स्थिताḥ; व्यूढोरस्का वृषस्कन्धाः सर्वायुधधराः सदा।

Verse 35

सर्वदा क्षुधितैश्चैव दावाग्निसदृशेक्षणैः प्रशान्तैः कुपितैश्चैव कुब्जैर् वामनकैस् तथा

सर्वदा क्षुधिताश्चैव दावाग्निसदृशेक्षणाः; प्रशान्ताः कुपिताश्चैव कुब्जा वामनकास्तथा।

Verse 36

नीलोत्पलदलप्रख्यैर् नीलकुञ्चितमूर्धजैः नीलाद्रिमेरुसंकाशैर् नीरदोपमनिःस्वनैः मयेन रक्षितैः सर्वैः शिक्षितैर्युद्धलालसैः

नीलोत्पलदलप्रख्यैर्नीलकुञ्चितमूर्धजैः। नीलाद्रिमेरुसंकाशैर्नीरदोपमनिःस्वनैः॥ मयेन रक्षितैः सर्वैः शिक्षितैर्युद्धलालसैः।

Verse 37

अथ समररतैः सदा समन्ताच् छिवपदपूजनया सुलब्धवीर्यैः रविमरुदमरेन्द्रसंनिकाशैः सुरमथनैः सुदृढैः सुसेवितं तत्

अथ समररतैः सदा समन्ताच्छिवपदपूजनया सुलब्धवीर्यैः। रविमरुदमरेन्द्रसंनिकाशैः सुरमथनैः सुदृढैः सुसेवितं तत्॥

Verse 38

सेन्द्रा देवा द्विजश्रेष्ठा द्रुमा दावाग्निना यथा पुरत्रयाग्निना दग्धा ह्य् अभवन् दैत्यवैभवात्

हे द्विजश्रेष्ठ! सेन्द्रा देवा दैत्यवैभवोत्थेन पुरत्रयाग्निना दावाग्निना दग्धा इव द्रुमा यथा, तथा दग्धा ह्यभवन्।

Verse 39

अथैवं ते तदा दग्धा देवा देवेश्वरं हरिम् अभिवन्द्य तदा प्राहुस् तमप्रतिमवर्चसम्

अथ ते दग्धा देवा देवेश्वरं हरिमभिवन्द्य, तमप्रतिमवर्चसं तदा प्राहुः।

Verse 40

सो ऽपि नारायणः श्रीमान् चिन्तयामास चेतसा किं कार्यं देवकार्येषु भगवानिति स प्रभुः

सोऽपि श्रीमान्नारायणः प्रभुः चेतसा चिन्तयामास—देवकार्येषु किं कार्यं कर्तव्यमिति भगवान्।

Verse 41

तदा सस्मार वै यज्ञं यज्ञमूर्तिर्जनार्दनः यज्वा यज्ञभुगीशानो यज्वनां फलदः प्रभुः

तदा यज्ञमूर्तिर्जनार्दनः यज्ञं सस्मार; स ईशानो यज्वा यज्ञभुक्, यज्वनां फलदः प्रभुः—शैवदृष्ट्या तु यज्ञस्य अन्तर्यामी पतिः शिव एव।

Verse 42

ततो यज्ञः स्मृतस्तेन देवकार्यार्थसिद्धये देवं ते पुरुषं चैव प्रणेमुस्तुष्टुवुस्तदा

ततः देवकार्यार्थसिद्धये तेन यज्ञः स्मृतः कृतश्च; ततस्ते देवं पुरुषं पतिं प्रणेमुः, तदा स्तुतिभिः तुष्टुवुः।

Verse 43

भगवानपि तं दृष्ट्वा यज्ञं प्राह सनातनम् सनातनस्तदा सेन्द्रान् देवान् आलोक्य चाच्युतः

भगवानपि तं दृष्ट्वा यज्ञं प्राह सनातनम्। सनातनस्तदा सेन्द्रान् देवान् आलोक्य चाच्युतः॥

Verse 44

श्रीविष्णुरुवाच अनेनोपसदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

श्रीविष्णुरुवाच— अनेनोपसदा देवा यजध्वं परमेश्वरम्। पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये॥

Verse 45

सूत उवाच अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः सिंहनादं महत्कृत्वा यज्ञेशं तुष्टुवुः सुराः

सूत उवाच— अथ तस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः। सिंहनादं महत्कृत्वा यज्ञेशं तुष्टुवुः सुराः॥

Verse 46

ततः संचिन्त्य भगवान् स्वयमेव जनार्दनः पुनः प्राह स सर्वांस्तांस् त्रिदशांस्त्रिदशेश्वरः

ततः संचिन्त्य भगवान् स्वयमेव जनार्दनः। पुनः प्राह स सर्वांस्तांस् त्रिदशांस्त्रिदशेश्वरः॥

Verse 47

हत्वा दग्ध्वा च भूतानि भुक्त्वा चान्यायतो ऽपि वा यजेद्यदि महादेवम् अपापो नात्र संशयः

हत्वा दग्ध्वा च भूतानि भुक्त्वा चान्यायतोऽपि वा। यजेद्यदि महादेवम् अपापो नात्र संशयः॥

Verse 48

अपापा नैव हन्तव्याः पापा एव न संशयः हन्तव्याः सर्वयत्नेन कथं वध्याः सुरोत्तमाः

अपापा नैव हन्तव्याः; पापा एव न संशयः। सर्वयत्नेन हन्तव्याः; कथं वध्याः सुरोत्तमाः॥

Verse 49

असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैर्महाबलैः तस्मान्न वध्या रुद्रस्य प्रभावात् परमेष्ठिनः

असुरा दुर्मदाः पापा अपि देवैर्महाबलैः। तस्मान्न वध्या रुद्रस्य प्रभावात् परमेष्ठिनः॥

Verse 50

को ऽहं ब्रह्माथवा देवा दैत्या देवारिसूदनाः मुनयश् च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः

कोऽहं ब्रह्माथवा देवा दैत्या देवारिसूदनाः। मुनयश्च महात्मानः प्रसादेन विना प्रभोः॥

Verse 51

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः विश्वामरेश्वरो वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः

यः सप्तविंशको नित्यः परात्परतरः प्रभुः। विश्वामरेश्वरो वन्द्यो विश्वाधारो महेश्वरः॥

Verse 52

स एव सर्वदेवेशः सर्वेषामपि शङ्करः लीलया देवदैत्येन्द्रविभागमकरोद्धरः

स एव सर्वदेवेशः सर्वेषामपि शङ्करः। लीलया देवदैत्येन्द्रविभागमकरोद्धरः॥

Verse 53

तस्यांशम् एकं सम्पूज्य देवा देवत्वम् आगताः ब्रह्मा ब्रह्मत्वम् आपन्नो ह्य् अहं विष्णुत्वमेव च

तस्यांशमेकं सम्यक् सम्पूज्य देवा देवत्वमवापुः। ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नोऽहं च विष्णुत्वमेव च॥

Verse 54

तम् अपूज्य जगत्यस्मिन् कः पुमान् सिद्धिमिच्छति तस्मात्तेनैव हन्तव्या लिङ्गार्चनविधेर् बलात्

तमपूज्य जगत्यस्मिन् कः पुमान् सिद्धिमिच्छति। तस्मात् तेनैव लिङ्गार्चनविधिबलात् बन्धविघ्नो हन्तव्यः॥

Verse 55

धर्मनिष्ठाश् च ते सर्वे श्रौतस्मार्तविधौ स्थिताः तथापि यजमानेन रौद्रेणोपसदा प्रभुम् रुद्रमिष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो दैत्यसत्तमान्

धर्मनिष्ठाश्च ते सर्वे श्रौतस्मार्तविधौ स्थिताः। तथापि यजमानेन रौद्रेणोपसदा प्रभुम्। रुद्रमिष्ट्वा यथान्यायं जेष्यामो दैत्यसत्तमान्॥

Verse 56

सतारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिकाभमेकम् को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्

सतारकाक्षेण मयेन गुप्तं स्वस्थं च गुप्तं स्फटिकाभमेकम्। को नाम हन्तुं त्रिपुरं समर्थो मुक्त्वा त्रिनेत्रं भगवन्तमेकम्॥

Verse 57

सूत उवाच एवमुक्त्वा हरिश्चेष्ट्वा यज्ञेनोपसदा प्रभुम् उपविष्टो ददर्शाथ भूतसंघान्सहस्रशः

सूत उवाच। एवमुक्त्वा हरिः कृत्वा यज्ञेनोपसदा प्रभुम्। उपविष्टो ददर्शाथ भूतसंघान् सहस्रशः॥

Verse 58

शूलशक्तिगदाहस्तान् टङ्कोपलशिलायुधान् नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तदा

तदा शूल-शक्ति-गदा-हस्ताः, टङ्क-उपल-शिला-आयुधाः, नाना-प्रहरणोपेताः, नाना-वेषधराश्च ते भूतगणाः पतेरादेशानुसारं प्रचण्डाः समभवन्।

Verse 59

कालाग्निरुद्रसंकाशान् कालरुद्रोपमांस्तदा प्राह देवो हरिः साक्षात् प्रणिपत्य स्थितान् प्रभुः

तदा कालाग्निरुद्र-संकाशान् कालरुद्र-उपमान् च तान् प्रणिपत्य स्थितान् देवो हरिः साक्षात् प्रभुः प्राह।

Verse 60

विष्णुरुवाच दग्ध्वा भित्त्वा च भुक्त्वा च गत्वा दैत्यपुरत्रयम् पुनर्यथागतं वीरा गन्तुमर्हथ भूतये

विष्णुरुवाच—दैत्यपुरत्रयं गत्वा दग्ध्वा भित्त्वा च भुक्त्वा च; पुनर्यथागतं वीरा गन्तुमर्हथ भूतये।

Verse 61

ततः प्रणम्य देवेशं भूतसंघाः पुरत्रयम् प्रविश्य नष्टास्ते सर्वे शलभा इव पावकम्

ततः देवेशं प्रणम्य भूतसंघाः पुरत्रयं प्रविश्य नष्टाः ते सर्वे शलभा इव पावकम्।

Verse 62

ततस्तु नष्टास्ते सर्वे भूता देवेश्वराज्ञया ननृतुर् मुमुदुश् चैव जगुर् दैत्याः सहस्रशः

ततस्तु नष्टाः ते सर्वे भूता देवेश्वराज्ञया; ननृतुर्मुमुदुश्चैव जगुर्दैत्याः सहस्रशः।

Verse 63

तुष्टुवुर्देवदेवेशं परमात्मानमीश्वरम् ततः पराजिता देवा ध्वस्तवीर्याः क्षणेन तु

ततो देवाः देवदेवेशं परमात्मानमीश्वरं स्तुतिभिरतुष्टुवुः। ततः क्षणेनैव ते देवा पराजिता ध्वस्तवीर्याः अभवन्॥

Verse 64

सेन्द्राः संगम्य देवेशम् उपेन्द्रं धिष्ठिता भयात् तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास भगवान्पुरुषोत्तमः

सेन्द्रा देवाः समागम्य भयात् देवेशमुपेन्द्रं शरणं धिष्ठिताः। तान्दृष्ट्वा भगवान् पुरुषोत्तमः चिन्तयामास॥

Verse 65

किं कृत्यमिति संतप्तः संतप्तान्सेन्द्रकान्क्षणम् कथं तु तेषां दैत्यानां बलं हत्वा प्रयत्नतः

‘किं कृत्यम्’ इति संतप्तः स क्षणं सेन्द्रकान् संतप्तान् ददर्श। ‘कथं प्रयत्नतः तेषां दैत्यानां बलं हन्याम्’ इति चिन्तयामास॥

Verse 66

देवकार्यं करिष्यामि प्रसादात्परमेष्ठिनः पापं विचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः

‘देवकार्यं करिष्यामि परमेष्ठिनः प्रसादात्। धर्मिष्ठानां विचारतः पापं नास्ति’ इति न संशयः॥

Verse 67

तस्माद्दैत्या न वध्यास्ते भूतैश्चोपसदोद्भवैः पापं नुदति धर्मेण धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्

तस्मादुपसदोद्भवैर्भूतैः ते दैत्या न वध्याः। धर्मेण पापं नुद्यते, धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्॥

Verse 68

धर्मादैश्वर्यमित्येषा श्रुतिरेषा सनातनी दैत्याश्चैते हि धर्मिष्ठाः सर्वे त्रिपुरवासिनः

“धर्मादैश्वर्यम्” इत्येषा श्रुतिर् एषा सनातनी। एते दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनो हि धर्मिष्ठा आसन्; तेन धर्मेणैव ते प्रभुत्वं बलं च प्राप्तवन्तः॥

Verse 69

तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा द्विजपुङ्गवाः कृत्वापि सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ये

तस्माद् अवध्यतां प्राप्ता नान्यथा द्विजपुङ्गवाः। ये रुद्रमभ्यर्चयन्ति, कृत्वापि सुमहत्पापं तेऽपि रुद्रपूजया रक्ष्यन्ते; पतिः पशोः पाशं प्रसादेन विमोचयति॥

Verse 70

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा पूजया भोगसंपत्तिर् अवश्यं जायते द्विजाः

एतया पूजया सर्वैः पातकैर्मुच्यन्ते, पद्मपत्रमिवाम्भसा। पूजया च भोगसम्पत्तिर् अवश्यं जायते, हे द्विजाः॥

Verse 71

तस्मात्ते भोगिनो दैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः तस्मात्कृत्वा धर्मविघ्नम् अहं देवाः स्वमायया

तस्मात् ते भोगिनो दैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः। तस्मात् कृत्वा धर्मविघ्नम् अहं देवैः सह स्वमायया॥

Verse 72

दैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्ये ऽहं त्रिपुरं क्षणात् सूत उवाच विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः कर्तुं व्यवसितश्चाभूद् धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

“दैत्यानां देवकार्यार्थं जेष्येऽहं त्रिपुरं क्षणात्।” सूत उवाच—विचार्यैवं ततस्तेषां भगवान् पुरुषोत्तमः सुरारिणां धर्मविघ्नं कर्तुं व्यवसितश्चाभूत्॥

Verse 73

असृजच्च महातेजाः पुरुषं चात्मसंभवम् मायी मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः

ततः स महातेजाः अच्युतः स्वात्मसंभवं पुरुषम् असृजत्। मायी सन् तेषां धर्मविघ्नार्थं तं मायामयमेव अकरोत्॥

Verse 74

शास्त्रं च शास्ता सर्वेषाम् अकरोत्कामरूपधृक् सर्वसंमोहनं मायी दृष्टप्रत्ययसंयुतम्

कामरूपधृक् सर्वेषां शास्ता प्रभुः शास्त्रं च अकरोत्। तत् मायी कृतं सर्वसंमोहनं, दृष्टप्रत्ययसंयुतं प्रमाणसमन्वितम्॥

Verse 75

एतत्स्वाङ्गभवायैव पुरुषायोपदिश्य तु मायी मायामयं शास्त्रं ग्रन्थषोडशलक्षकम्

एतत् शास्त्रं स्वाङ्गभवाय तस्मै पुरुषाय उपदिश्य, मायी प्रभुः मायामयं शास्त्रं षोडशलक्षग्रन्थात्मकं प्रादुरकरोत्॥

Verse 76

श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रमविवर्जितम् इहैव स्वर्गनरकं प्रत्ययं नान्यथा पुनः

श्रौतस्मार्तविरुद्धं कर्म, वर्णाश्रमविवर्जितं च यत्। तस्य फलप्रत्ययः इहैव—स्वर्गो नरको वा—नान्यथा कदाचन॥

Verse 77

तच्छास्त्रमुपदिश्यैव पुरुषायाच्युतः स्वयम् पुरत्रयविनाशाय प्राहैनं पुरुषं हरिः

तच्छास्त्रमुपदिश्यैव तस्मै पुरुषाय, अच्युतः हरिः स्वयम् एनं प्राह—पुरत्रयविनाशाय त्वं प्रवर्तस्व इति॥

Verse 78

गन्तुमर्हसि नाशाय भो तूर्णं पुरवासिनाम् धर्मास् तथा प्रणश्यन्तु श्रौतस्मार्ता न संशयः

भोः प्रभो, पुरवासिनां नाशाय त्वं तूर्णं गन्तुमर्हसि। ततः तेषां धर्माः श्रौतस्मार्ताश्च निःसन्देहं प्रणश्यन्ति।

Verse 79

ततः प्रणम्य तं मायी मायाशास्त्रविशारदः प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं मुनिर्मायां तदाकरोत्

ततः स मायी मायाशास्त्रविशारदः तं प्रणम्य, तत्पुरं तूर्णं प्रविश्य मुनिः तदाकरोन्मायाम्।

Verse 80

मायया तस्य ते दैत्याः पुरत्रयनिवासिनः श्रौतं स्मार्तं च संत्यज्य तस्य शिष्यास्तदाभवन्

तस्य मायया ते दैत्याः पुरत्रयनिवासिनः श्रौतं स्मार्तं च संत्यज्य तस्य शिष्यास्तदाभवन्।

Verse 81

तत्यजुश् च महादेवं शङ्करं परमेश्वरम् नारदो ऽपि तदा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः

ततः ते महादेवं शङ्करं परमेश्वरं तत्यजुः। नारदोऽपि तदा मायी मायिनः प्रभोर्नियोगात्।

Verse 82

प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः मुनिः शिष्यैः प्रशिष्यैश् च संवृतः सर्वतः स्वयम्

प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः मुनिः, शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सर्वतः स्वयमेव संवृतः।

Verse 83

स्त्रीधर्मं चाकरोत्स्त्रीणां दुश्चारफलसिद्धिदम् चक्रुस्ताः सर्वदा लब्ध्वा सद्य एव फलं स्त्रियः

स्त्रीणां स्त्रीधर्मं स स्थापितवान्, यः दुश्चरितस्य फलसिद्धिदः। ताः स्त्रियः तं धर्मं समाश्रित्य सर्वदा फलमवापुः, सद्य एव तासां फलं प्रादुरभवत्॥

Verse 84

जनासक्ता बभूवुस्ता विनिन्द्य पतिदेवताः अद्यापि गौरवात्तस्य नारदस्य कलौ मुनेः

जनासक्ताः अभवन् ताः, पतिदेवतां विनिन्द्य निन्दिताः। अद्यापि कलौ, तस्य नारदस्य मुनेः गौरवात् एषा वाणी स्मर्यते प्रचर्यते च॥

Verse 85

नार्यश्चरन्ति संत्यज्य भर्तॄन् स्वैरं वृथाधमाः स्त्रीणां माता पिता बन्धुः सखा मित्रं च बान्धवः

केचन नार्यः भर्तॄन् संत्यज्य स्वैरं भ्रमन्ति, वृथाधमाः। स्त्रीणां माता पिता बन्धवः, सखा मित्रं च बान्धवाश्च (आश्रयभूताः)॥

Verse 86

भर्ता एव न संदेहस् तथाप्य् आसहमायया कृत्वापि सुमहत्पापं या भर्तुः प्रेमसंयुता

भर्ता एव रक्षकः, न संदेहः। तथापि आसहमायया कृत्वापि सुमहत्पापं, या भर्तुः प्रेमसंयुता (तमेव शरणं पुनराश्रयति)॥

Verse 87

प्राप्नुयात् परमं स्वर्गं नरकं च विपर्ययात् पुरैका मुनिशार्दूलाः सर्वधर्मान् सदा पतिम्

एतेन सदाचारिणा परमं स्वर्गं प्राप्नुयात्, विपर्ययात् नरकं च। हे मुनिशार्दूलाः, पुरा एव पतिः सर्वधर्माणां सारः आधारश्च इति सदा घोषितः॥

Verse 88

संत्यज्यापूजयन्साध्व्यो देवानन्याञ्जगद्गुरून् ताः स्वर्गलोकमासाद्य मोदन्ते विगतज्वराः

सर्वाश्रयपरित्यागं कृत्वा साध्व्यः परदेवताः नोपासन्ते; जगद्गुरौ शिवेऽनन्यभक्त्या स्थिताः स्वर्गलोकं समासाद्य विगतसंसारज्वराः प्रमोदन्ते।

Verse 89

नरकं च जगामान्या तस्माद्भर्ता परा गतिः तथापि भर्तॄन् स्वांस् त्यक्त्वा बभूवुः स्वैरवृत्तयः

अन्या तु नरकं जगाम; तस्माद् भर्ता परा गतिरिति निगद्यते। तथापि स्वान् भर्तॄन् परित्यज्य केचित् स्वैरवृत्तयः पाशवशा धर्मात् पतिताः।

Verse 90

मायया देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभोः अलक्ष्मीश् च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता

देवदेवस्य विष्णोर्मायया तस्य प्रभोराज्ञया च; अलक्ष्मीः स्वयमेव तस्य नियोगात् त्रिपुरं गता।

Verse 91

या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादजात् बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः

या श्रीर्लक्ष्मीस्तपसा तेषां देवेश्वरादजात् लब्धा; सा प्रभोर्ब्रह्मणो नियोगात् बहिर्गता परित्यज्य तान्।

Verse 92

बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णुमायाविनिर्मितम् तेषां दत्त्वा क्षणं देवस् तासां मायी च नारदः

विष्णुमायाविनिर्मितं तथाभूतं बुद्धिमोहं तेषां देवः क्षणमात्रं दत्त्वा; नारदश्च तासां मध्ये मायी बभूव।

Verse 93

सुखासीनौ ह्यसंभ्रान्तौ धर्मविघ्नार्थमव्ययौ एवं नष्टे तदा धर्मे श्रौतस्मार्ते सुशोभने

सुखासीनौ ह्यसंभ्रान्तौ तौ द्वावव्ययौ धर्मविघ्नार्थं प्रवृत्तौ। एवं श्रौतस्मार्ते सुशोभने धर्मे तदा नष्टे सति॥

Verse 94

पाषण्डे ख्यापिते तेन विष्णुना विश्वयोनिना त्यक्ते महेश्वरे दैत्यैस् त्यक्ते लिङ्गार्चने तथा

तेन विश्वयोनिना विष्णुना पाषण्डो यदा ख्यापितः। दैत्यैर्महेश्वरो त्यक्तो लिङ्गार्चनं च तथैव त्यक्तम्॥

Verse 95

स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते कृतार्थ इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिम्

स्त्रीधर्मे निखिले नष्टे दुराचारे व्यवस्थिते। कृतार्थ इव देवेशो देवैः सार्धमुमापतिं (प्राप)॥

Verse 96

तपसा प्राप्य सर्वज्ञं तुष्टाव पुरुषोत्तमः श्रीभगवानुवाच महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने

तपसा प्राप्य सर्वज्ञं तुष्टाव पुरुषोत्तमः। श्रीभगवानुवाच—महेश्वराय देवाय नमस्ते परमात्मने॥

Verse 97

नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः

नारायणाय शर्वाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे। शाश्वताय ह्यनन्ताय अव्यक्ताय च ते नमः॥

Verse 98

सूत उवाच एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च जजाप रुद्रं भगवान् कोटिवारं जले स्थितः

सूत उवाच—एवं स्तुत्वा महादेवं दण्डवत्प्रणिपत्य च । जले स्थितो भगवान् रुद्रं कोटिवारं जजाप ह ॥

Verse 99

देवाश् च सर्वे ते देवं तुष्टुवुः परमेश्वरम् सेन्द्राः ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः

ततः सर्वेऽपि ते देवा देवं परमेश्वरम् । सेन्द्राः ससाध्याः सयमाः सरुद्राः समरुद्गणाः ॥ तुष्टुवुः ॥

Verse 100

देवा ऊचुः नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

देवा ऊचुः—नमः सर्वात्मने तुभ्यं शङ्करायार्तिहारिणे । रुद्राय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे ॥

Verse 101

गतिर्नः सर्वदास्माभिर् वन्द्यो देवारिमर्दनः त्वमादिस्त्वमनन्तश् च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः

गतिर् नः सर्वदा त्वं हि वन्द्यो देवारिमर्दनः । त्वमादिस्त्वमनन्तश्च अनन्तश्चाक्षयः प्रभुः ॥

Verse 102

प्रकृतिः पुरुषः साक्षात् स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो त्राता नेता जगत्यस्मिन् द्विजानां द्विजवत्सल

प्रकृतिः पुरुषः साक्षात् स्रष्टा हर्ता जगद्गुरो । त्राता नेता जगत्यस्मिन् द्विजानां द्विजवत्सल ॥

Verse 103

वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः याज्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर् योगविभ्रमैः

वरदो वाङ्मयो वाच्यो वाच्यवाचकवर्जितः। याज्यो मुक्त्यर्थमीशानो योगिभिर्योगविभ्रमैः॥

Verse 104

हृत्पुण्डरीकसुषिरे योगिनां संस्थितः सदा वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम्

हृत्पुण्डरीकसुषिरे योगिनां संस्थितः सदा। वदन्ति सूरयः सन्तं परं ब्रह्मस्वरूपिणम्॥

Verse 105

भवन्तं तत्त्वम् इत्यार्यास् तेजोराशिं परात्परम् परमात्मानमित्याहुर् अस्मिञ्जगति तद्विभो

भवन्तं तत्त्वम् इत्यार्यास् तेजोराशिं परात्परम्। परमात्मानमित्याहुरस्मिञ्जगति तद्विभो॥

Verse 106

दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो अणोरल्पतरं प्राहुर् महतो ऽपि महत्तरम्

दृष्टं श्रुतं स्थितं सर्वं जायमानं जगद्गुरो। अणोरल्पतरं प्राहुर्महतोऽपि महत्तरम्॥

Verse 107

सर्वतः पाणिपादं त्वां सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि

सर्वतः पाणिपादं त्वां सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि॥

Verse 108

महादेवमनिर्देश्यं सर्वज्ञं त्वामनामयम् विश्वरूपं विरूपाक्षं सदाशिवम् अनामयम्

त्वं महादेवोऽनिर्देश्यः सर्वज्ञोऽनामयोऽपि च। विश्वरूपो विरूपाक्षः सदाशिवोऽनामयः॥

Verse 109

कोटिभास्करसंकाशं कोटिशीतांशुसन्निभम् कोटिकालाग्निसंकाशं षड्विंशकमनीश्वरम्

कोटिभास्करसंकाशं कोटिशीतांशुसन्निभम्। कोटिकालाग्निसंकाशं षड्विंशकततीतमीश्वरम्॥

Verse 110

प्रवर्तकं जगत्यस्मिन् प्रकृतेः प्रपितामहम् वदन्ति वरदं देवं सर्वावासं स्वयंभुवम्

जगत्यस्मिन् प्रवर्तकं प्रकृतेः प्रपितामहम्। वरदं देवं सर्वावासं स्वयंभुवं वदन्ति तम्॥

Verse 111

श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां श्रुतिसारविदो जनाः

श्रुतयः श्रुतिसारं त्वां वदन्ति; श्रुतिसारविदो जनास्त्वां तत्त्वतः प्रजानते॥

Verse 112

अदृष्टमस्माभिर् अनेकमूर्ते विना कृतं यद्भवताथ लोके त्वमेव दैत्यासुरभूतसंघान् देवान् नरान् स्थावरजङ्गमांश् च

अदृष्टमस्माभिरनेकमूर्ते विना कृतं यद्भवताथ लोके। त्वमेव दैत्यासुरभूतसंघान् देवान्नरान् स्थावरजङ्गमांश्च॥

Verse 113

पाहि नान्या गतिः शंभो विनिहत्यासुरोत्तमान् मायया मोहिताः सर्वे भवतः परमेश्वर

पाहि नान्या गतिः शम्भो; विनिहत्यासुरोत्तमान्। मायया मोहिताः सर्वे भवतः, परमेश्वर॥

Verse 114

यथा तरङ्गा लहरीसमूहा युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च जलाश्रयादेव जडीकृताश् च सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम्

यथा तरङ्गा लहरीसमूहा युध्यन्ति चान्योन्यमपांनिधौ च। जलाश्रयादेव जडीकृताश्च सुरासुरास्तद्वदजस्य सर्वम्॥

Verse 115

सूत उवाच य इदं प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा जपेन्नरः शृणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकामम् अवाप्नुयात्

सूत उवाच—य इदं प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा जपेन्नरः। शृणुयाद्वा स्तवं पुण्यं सर्वकाममवाप्नुयात्॥

Verse 116

स्तुतस्त्वेवं सुरैर्विष्णोर् जपेन च महेश्वरः सोमः सोमाम् अथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन्

स्तुतस्त्वेवं सुरैर्विष्णोर्जपेन च महेश्वरः। सोमः सोमामथालिङ्ग्य नन्दिदत्तकरः स्मयन्॥

Verse 117

प्राह गंभीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः

प्राह गंभीरया वाचा देवानालोक्य शङ्करः। ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं सुरेश्वराः॥

Verse 118

विष्णोर् मायाबलं चैव नारदस्य च धीमतः तेषामधर्मनिष्ठानां दैत्यानां देवसत्तमाः

विष्णोर्मायाबलेनैव नारदस्य च धीमतः। अधर्मनिष्ठान् दैत्यान् देवसत्तमाः समजयन्॥

Verse 119

पुरत्रयविनाशं च करिष्ये ऽहं सुरोत्तमाः सूत उवाच अथ सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समागताः

पुरत्रयविनाशं च करिष्येऽहं सुरोत्तमाः। सूत उवाच अथ सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समागताः॥

Verse 120

श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं प्रणेमुस्तुष्टुवुश् च ते अप्येतदन्तरे देवी देवमालोक्य विस्मिता

श्रुत्वा प्रभोस्तदा वाक्यं प्रणेमुस्तुष्टुवुश्च ते। अप्येतदन्तरे देवी देवमालोक्य विस्मिता॥

Verse 121

लीलांबुजेन चाहत्य कलमाह वृषध्वजम् देव्युवाच क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसन्निभम्

लीलाम्बुजेन चाहत्य कलमाह वृषध्वजम्। देव्युवाच क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसन्निभम्॥

Verse 122

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठं भूषितं भूषणैः शुभैः मुकुटैः कटकैश्चैव कुण्डलैर्वलयैः शुभैः

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठं भूषितं भूषणैः शुभैः। मुकुटैः कटकैश्चैव कुण्डलैर्वलयैः शुभैः॥

Verse 123

नूपुरैश्छन्नवारैश् च तथा ह्य् उदरबन्धनैः किङ्किणीभिर् अनेकाभिर् हैमैरश्वत्थपत्रकैः

नूपुरैश्छन्नवारैश्च तथैवोदरबन्धनैः । किङ्किणीभिरनेकाभिर्हैमैरश्वत्थपत्रकैः ॥

Verse 124

कल्पकद्रुमजैः पुष्पैः शोभितैरलकैः शुभैः हारैर् वारिजरागादिमणिचित्रैस् तथाङ्गदैः

कल्पकद्रुमजैः पुष्पैः शोभितैरलकैः शुभैः । हारैर्वारिजरागादिमणिचित्रैस्तಥाङ्गदैः ॥

Verse 125

मुक्ताफलमयैर्हारैः पूर्णचन्द्रसमप्रभैः तिलकैश् च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम्

मुक्ताफलमयैर्हारैः पूर्णचन्द्रसमप्रभैः । तिलकैश्च महादेव पश्य पुत्रं सुशोभनम् ॥

Verse 126

अङ्कितं कुङ्कुमाद्यैश् च वृत्तं भसितनिर्मितम् वक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा

अङ्कितं कुङ्कुमाद्यैश्च वृत्तं भसितनिर्मितम् । वक्त्रवृन्दं च पश्येश वृन्दं कामलकं यथा ॥

Verse 127

नेत्राणि च विभो पश्य शुभानि त्वं शुभानि च अञ्जनानि विचित्राणि मङ्गलार्थं च मातृभिः

नेत्राणि च विभो पश्य शुभानि त्वं शुभानि च । अञ्जनानि विचित्राणि मङ्गलार्थं च मातृभिः ॥

Verse 128

गङ्गादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया च विशेषतः इत्येवं लोकमातुश् च वाग्भिः संबोधितः शिवः

एवं गङ्गादिभिः कृत्तिकाद्यैः स्वाहया विशेषतः लोकमातृसहिताभिर्वाग्भिः स्तुतिसंयुक्ताभिः शिवः संबोधितः।

Verse 129

न ययौ तृप्तिमीशानः पिबन्स्कन्दाननामृतम् न सस्मार च तान्देवान् दैत्यशस्त्रनिपीडितान्

स्कन्दाननामृतं पिबन्नपि ईशानस्तृप्तिं न ययौ; दैत्यशस्त्रनिपीडितान् तान् देवानपि तदा न सस्मार।

Verse 130

स्कन्दमालिङ्ग्य चाघ्राय नृत्य पुत्रेत्युवाच ह सो ऽपि लीलालसो बालो ननर्तार्तिहरः प्रभुः

स्कन्दमालिङ्ग्य स्नेहेन मूर्धानं चाघ्राय ‘नृत्य पुत्र’ इत्युवाच; लीलालसोऽपि स बालोऽর্তिहरः प्रभुः स्कन्दो ननर्त।

Verse 131

सहैव ननृतुश्चान्ये सह तेन गणेश्वराः त्रैलोक्यमखिलं तत्र ननर्तेशाज्ञया क्षणम्

तेन सहान्येऽपि गणेश्वराः सहैव ननृतुः; तत्र क्षणमात्रेण ईशाज्ञया त्रैलोक्यमखिलं ननर्त।

Verse 132

नागाश् च ननृतुः सर्वे देवाः सेन्द्रपुरोगमाः तुष्टुवुर्गणपाः स्कन्दं मुमोदांबा च मातरः

नागाः सर्वे ननृतुः; सेन्द्रपुरोगमा देवाः प्रमुदिताः; गणपाः स्कन्दं तुष्टुवुः, अम्बा च मातृभिः सह मुमोद।

Verse 133

ससृजुः पुष्पवर्षाणि जगुर्गन्धर्वकिन्नराः नृत्यामृतं तदा पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ अवापतुस् तदा तृप्तिं नन्दिना च गणेश्वराः

तदा पुष्पवर्षाणि ससृजुः; गन्धर्वकिन्नराः सुस्वरं जगुः। तस्य दिव्यनृत्यस्यामृतं पीत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ परां तृप्तिमवापतुः; नन्दी च गणेश्वरगणाश्च तथैव तृप्तिमगमन्।

Verse 134

ततः स नन्दी सह षण्मुखेन तथा च सार्धं गिरिराजपुत्र्या विवेश दिव्यं भवनं भवो ऽपि यथाम्बुदो ऽन्याम्बुदम् अम्बुदाभः

ततः स नन्दी षण्मुखेन सह तथा गिरिराजपुत्र्या सार्धं दिव्यं भवनं विवेश। भवोऽपि अम्बुदाभः यथाम्बुदोऽन्याम्बुदं प्रविशेत् तथा तद्भवनं प्रविवेश।

Verse 135

द्वारस्य पार्श्वे ते तस्थुर् देवा देवस्य धीमतः तुष्टुवुश् च महादेवं किंचिद् उद्विग्नचेतसः

द्वारस्य पार्श्वे ते देवा धीमतः देवस्य समीपे तस्थुः। किंचिदुद्विग्नचेतसः सन्तो महादेवं तुष्टुवुः।

Verse 136

किंतु किंत्विति चान्योन्यं प्रेक्ष्य चैतत्समाकुलाः पापा वयम् इति ह्यन्ये अभाग्याश्चेति चापरे

किंतु किंत्विति परस्परं प्रेक्ष्य ते समाकुलाः अभवन्। केचिदाहुः—“पापा वयम्”; अपरे—“अभाग्याः स्म” इति विललापुः।

Verse 137

भाग्यवन्तश् च दैत्येन्द्रा इति चान्ये सुरेश्वराः पूजाफलमिमं तेषाम् इत्यन्ये नेति चापरे

केचिदूचुः सुरेश्वराः—“भाग्यवन्तो दैत्येन्द्रा अपि।” अन्ये—“एष तेषां पूजाफलः” इति; अपरे पुनः—“नेति” इत्यब्रुवन्।

Verse 138

एतस्मिन्नन्तरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः कुम्भोदरो महातेजा दण्डेनाताडयत्सुरान्

एतस्मिन्नन्तरे तेषां नानाशब्दान् बहून् श्रुत्वा कुम्भोदरो महातेजाः दण्डेन सुरान् अताडयत्।

Verse 139

दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेतिवादिनः अपतन्मुनयश्चान्ये देवाश् च धरणीतले

ते देवा भयाविष्टाः ‘हाहे’ इति वदन्तः दुद्रुवुः। अन्ये मुनयश्च देवाश्च धरणीतले अपतन्।

Verse 140

अहो विधेर्बलं चेति मुनयः कश्यपादयः दृष्ट्वापि देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषाम्

‘अहो विधेर्बलं’ इति कश्यपादयो मुनयः ऊचुः, देवदेवेशं देवानां चासुरद्विषां दृष्ट्वापि।

Verse 141

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः प्रोचुर्नमः शिवायेति पूज्य चाल्पतरं हृदि

‘अभाग्यात् न समाप्तं कार्यम्’ इति अपरे द्विजाः प्रोचुः। हृदि अल्पतरं पूज्यं धृत्वा ‘नमः शिवाय’ इति अपि ऊचुः।

Verse 142

ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियो मुनिः शूली माली तथा हाली कुण्डली वलयी गदी

ततः कपर्दी नन्दीशो महादेवप्रियः मुनिः; शूली माली तथा हाली, कुण्डली वलयी गदी।

Verse 143

वृषमारुह्य सुश्वेतं ययौ तस्याज्ञया तदा ततो वै नन्दिनं दृष्ट्वा गणः कुम्भोदरो ऽपि सः

सुश्वेतं वृषमासाद्य तस्याज्ञया तदा ययौ। ततः नन्दिनं दृष्ट्वा कुम्भोदरः स गणोऽपि तमन्वयात्॥

Verse 144

प्रणम्य नन्दिनं मूर्ध्ना सह तेन त्वरन् ययौ नन्दी भाति महातेजा वृषपृष्ठे वृषध्वजः

नन्दिनं मूर्ध्ना प्रणम्य सह तेन त्वरन् ययौ। नन्दी महातेजा भाति वृषपृष्ठे वृषध्वजः॥

Verse 145

सगणो गणसेनानीर् मेघपृष्ठे यथा भवः दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैर् अलंकृतम्

सगणो गणसेनानीर्भवो मेघपृष्ठ इव। दशयोजनविस्तीर्णं मुक्ताजालैरलंकृतम्॥

Verse 146

सितातपत्रं शैलादेर् आकाशमिव भाति तत् तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा

सितातपत्रं शैलादेराकाशमिव भाति तत्। तत्रान्तर्बद्धमाला सा मुक्ताफलमयी शुभा॥

Verse 147

गङ्गाकाशान्निपतिता भाति मूर्ध्नि विभोर्यथा अथ दृष्ट्वा गणाध्यक्षं देवदुन्दुभयः शुभाः

गङ्गाकाशान्निपतिता मूर्ध्नि विभोः यथा भाति। तथा गणाध्यक्षं दृष्ट्वा देवदुन्दुभयोऽशुभाः न, शुभाः ननादुः॥

Verse 148

नियोगाद्वज्रिणः सर्वे विनेदुर्मुनिपुङ्गवाः तुष्टुवुश् च गणेशानं वाग्भिर् इष्टप्रदं शुभम्

नियोगाद्वज्रिणः सर्वे मुनिपुङ्गवाः समागताः। विनेदुः स्तुतिनादैश्च गणेशानं शुभं वरम्॥ वाग्भिरिष्टप्रदं देवं तुष्टुवुश्च यथाविधि॥

Verse 149

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः नियोगाद्वज्रिणो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं च खेचराः

यथा देवा भवं दृष्ट्वा प्रीतिकण्टकितत्वचः। नियोगाद्वज्रिणो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं च खेचराः॥

Verse 150

ववृषुश् च सुगन्धाढ्यं नन्दिनो गगनोदितम् वृष्ट्या तुष्टस्तदा रेजे तुष्ट्या पुष्ट्या यथार्थया

ववृषुश्च सुगन्धाढ्यं नन्दिनो गगनोदितम्। वृष्ट्या तुष्टस्तदा रेजे तुष्ट्या पुष्ट्या यथार्थया॥

Verse 151

नन्दी भवश् चान्द्रयातु स्नातया गन्धवारिणा पुष्पैर्नानाविधैस्तत्र भाति पृष्ठं वृषस्य तत्

नन्दी भवश्च चान्द्रयातु स्नातया गन्धवारिणा। पुष्पैर्नानाविधैस्तत्र भाति पृष्ठं वृषस्य तत्॥

Verse 152

संकीर्णं तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रताः कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः

संकीर्णं तु दिवः पृष्ठं नक्षत्रैरिव सुव्रताः। कुसुमैः संवृतो नन्दी वृषपृष्ठे रराज सः॥

Verse 153

दिवः पृष्ठे यथा चन्द्रो नक्षत्रैरिव सुव्रताः तं दृष्ट्वा नन्दिनं देवाः सेन्द्रोपेन्द्रास् तथाविधम्

दिवः पृष्ठे यथा चन्द्रः नक्षत्रैः परिवेष्टितः शोभते, तथा नन्दी सुव्रतैर्भक्त्या च पतिभक्तिसमुद्भवतेजसा विराजमानोऽभवत्। तं तथाविधं दृष्ट्वा देवा इन्द्रोपेन्द्रसहिताः विस्मिताः समालोकयन्।

Verse 154

तुष्टुवुर् गणपेशानं देवदेवमिवापरम् देवा ऊचुः नमस्ते रुद्रभक्ताय रुद्रजाप्यरताय च

देवा गणपेशानं गणानां पतिं देवदेवमिवापरं तुष्टुवुः। देवा ऊचुः—नमस्ते रुद्रभक्ताय, रुद्रजाप्यरताय च।

Verse 155

रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः

रुद्रभक्तार्तिनाशाय रौद्रकर्मरताय ते। कूष्माण्डगणनाथाय योगिनां पतये नमः॥

Verse 156

सर्वदाय शरण्याय सर्वज्ञायार्तिहारिणे वेदानां पतये चैव वेदवेद्याय ते नमः

सर्वदाय शरण्याय सर्वज्ञायार्तिहारिणे। वेदानां पतये चैव वेदवेद्याय ते नमः॥

Verse 157

वज्रिणे वज्रदंष्ट्राय वज्रिवज्रनिवारिणे वज्रालंकृतदेहाय वज्रिणाराधिताय ते

वज्रिणे वज्रदंष्ट्राय वज्रिवज्रनिवारिणे। वज्रालंकृतदेहाय वज्रिणाराधिताय ते नमः॥

Verse 158

रक्ताय रक्तनेत्राय रक्तांबरधराय ते रक्तानां भवपादाब्जे रुद्रलोकप्रदायिने

रक्ताय रक्तनेत्राय रक्ताम्बरधराय ते। रक्तोपहारैर्भवपादाब्जे येऽर्चयन्ति तेषां रुद्रलोकप्रदायिने नमः॥

Verse 159

नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे

नमः सेनाधिपतये रुद्राणां पतये नमः। भूतानां भुवनेशानां पतये पापहारिणे नमः॥

Verse 160

रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते नमः शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नमः

रुद्राय रुद्रपतये रौद्रपापहराय ते नमः। शिवाय सौम्याय रुद्रभक्ताय ते नमः॥

Verse 161

सूत उवाच ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिवात्मजः रथं च सारथिं शंभोः कार्मुकं शरमुत्तमम्

सूत उवाच—ततः प्रीतो गणाध्यक्षः प्राह देवांश्छिवात्मजः। रथं च सारथिं शम्भोः कार्मुकं शरमुत्तमम्॥

Verse 162

कर्तुमर्हथ यत्नेन नष्टं मत्वा पुरत्रयम् अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तथा वै विश्वकर्मणा

यत्नेन कर्तुमर्हथ नष्टं मत्वा पुरत्रयम्। अथ ते ब्रह्मणा सार्धं तथा वै विश्वकर्मणा॥

Verse 163

रथं चक्रुः सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः

ते सुसंरब्धा देवदेवस्य धीमतः कार्यसिद्ध्यर्थं रथं सम्यक् अचक्रुः।