Adhyaya 37
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
सनत्कुमारः शैलादिं पृच्छति—त्वं महादेव-उमापतिं कथं श्रोतुं प्राप्तः। शैलादिः पितुः शिलादस्य प्रजाकामतया घोरतपः कथयति। इन्द्रः प्रसन्नो वरं दातुमिच्छति, किन्तु शिलादः ‘अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रम्’ याचते। शक्रः प्रतिपादयति—देवेष्वपि अमरत्वं न; ब्रह्मा अपि कालातीतो न, शिवस्यापि परार्धद्वयपरिमितायुरिति काल-नियमः। शिलादः अण्डयोनि-पद्मयोनि-महेश्वराङ्गयोनि-श्रुतिं स्मारयन् कारणं पृच्छति। तदा इन्द्रः मेघवाहनकल्पवृत्तान्तं कथयति—नारायणो मेघरूपेण महादेवं वहति; शिवः प्रसन्नः सृष्ट्यर्थं ब्रह्मणा सह सर्वं ददाति। ब्रह्मा क्षीरार्णवे योगनिद्रास्थं विष्णुं द्रष्ट्वा ‘ग्रसामि’ इति प्रार्थयन् पुनः सृज्यते; ततः रुद्र उग्ररूपेण आगत्य ब्रह्म-विष्ण्वोः स्तुत्या अनुगृह्य अन्तरधीयते। एषा कथा शिलादस्य पुत्रप्राप्ति-प्रसङ्गं तथा शिवप्रसादप्रधानं सृष्टितत्त्वं दृढयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे क्षुपदधीचिसंवादो नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच भवान्कथमनुप्राप्तो महादेवमुमापतिम् श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं वक्तुमर्हसि मे प्रभो
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ‘क्षुपदधीचिसंवाद’नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः। सनत्कुमार उवाच—भवान् कथमनुप्राप्तो महादेवं उमापतिं? तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि; वक्तुमर्हसि मे प्रभो।
Verse 2
शैलादिरुवाच प्रजाकामः शिलादो ऽभूत् पिता मम महामुने सो ऽप्यन्धः सुचिरं कलं तपस्तेपे सुदुश्चरम्
शैलादिरुवाच—महामुने, मम पिता शिलादः प्रजाकामोऽभूत्। सोऽप्यन्धः सुदीर्घं कालं सुदुश्चरं तपस्तेपे।
Verse 3
तपतस्तस्य तपसा संतुष्टो वज्रधृक् प्रभुः शिलादमाह तुष्टो ऽस्मि वरयस्व वरानिति
तस्य तपसा तपतः संतुष्टो वज्रधृक् प्रभुः। शिलादमाह तुष्टोऽस्मि, वरयस्व वरानिति।
Verse 4
ततः प्रणम्य देवेशं सहस्राक्षं सहामरैः प्रोवाच मुनिशार्दूल कृताञ्जलिपुटो हरिम्
ततः स देवेशं सहस्राक्षं सहामरैः प्रणम्य। मुनिशार्दूलः कृताञ्जलिपुटो हरिं प्रोवाच। (पाशबद्धः पशुरपि पतिं शरणं याचते, तदनुग्रहेण मोक्षमार्गः प्रकाशते।)
Verse 5
शिलाद उवाच भगवन्देवतारिघ्न सहस्राक्ष वरप्रद अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रमिच्छामि सुव्रत
शिलाद उवाच—भगवन् देवतारिघ्न सहस्राक्ष वरप्रद सुव्रत। अयोनिजं मृत्युहीनं पुत्रमिच्छामि।
Verse 6
शक्र उवाच पुत्रं दास्यामि विप्रर्षे योनिजं मृत्युसंयुतम् अन्यथा ते न दास्यामि मृत्युहीना न सन्ति वै
शक्र उवाच—हे विप्रर्षे, अहं ते योनिजं मृत्युसंयुतं पुत्रं दास्यामि; अन्यथा न दास्यामि, यतो मृत्युहीना न सन्ति वै।
Verse 7
न दास्यति सुतं ते ऽत्र मृत्युहीनमयोनिजम् पितामहो ऽपि भगवान् किमुतान्ये महामुने
अत्र ते मृत्युहीनमयोनिजं सुतं न दास्यति; पितामहोऽपि भगवान्, किमुतान्ये महामुने।
Verse 8
सो ऽपि देवः स्वयं ब्रह्मा मृत्युहीनो न चेश्वरः योनिजश् च महातेजाश् चाण्डजः पद्मसंभवः
सोऽपि देवः स्वयं ब्रह्मा मृत्युहीनो न चेश्वरः; योनिजश्च महातेजाश्चाण्डजः पद्मसंभवः।
Verse 9
महेश्वराङ्गजश्चैव भवान्यास्तनयः प्रभुः तस्याप्यायुः समाख्यातं परार्धद्वयसंमितम्
महेश्वराङ्गजश्चैव भवान्यास्तनयः प्रभुः; तस्याप्यायुः समाख्यातं परार्धद्वयसंमितम्।
Verse 10
कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै समतीतानि कल्पानां तावच्छेषापरत्रये
कोटिकोटिसहस्राण्यहर्भूतानि यानि वै समतीतानि कल्पानां; तावच्छेषापरत्रये।
Verse 11
तस्मादयोनिजे पुत्रे मृत्युहीने प्रयत्नतः परित्यजाशां विप्रेन्द्र गृहाणात्मसमं सुतम्
तस्माद् विप्रेन्द्र, अयोनिजे मृत्युहीने च पुत्रे सति, सर्वामाशां परित्यज्य प्रयत्नतः स्वात्मसमं धर्मधारकं सुतं गृहाण।
Verse 12
शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पिता मे लोकविश्रुतः शिलाद इति पुण्यात्मा पुनः प्राह शचीपतिम्
शैलादिरुवाच—तद्वचनं श्रुत्वा मे पिता लोकविश्रुतः पुण्यात्मा शिलाद इति, पुनः शचीपतिं प्राह।
Verse 13
शिलाद उवाच भगवन्नण्डयोनित्वं पद्मयोनित्वमेव च महेश्वराङ्गयोनित्वं श्रुतं वै ब्रह्मणो मया
शिलाद उवाच—भगवन्, अण्डयोनित्वं पद्मयोनित्वं च, महेश्वराङ्गयोनित्वं च ब्रह्मणो मुखात् मया श्रुतं वै।
Verse 14
पुरा महेन्द्रदायादाद् गदतश्चास्य पूर्वजात् नारदाद्वै महाबाहो कथमत्राशु नो वद
पुरा महेन्द्रदायादात् अस्य पूर्वजातात् च, नारदाद् वै श्रुतम्; हे महाबाहो, एतत् कथं जातम् इहाशु नो वद।
Verse 15
दाक्षायणी सा दक्षो ऽपि देवः पद्मोद्भवात्मजः पौत्रीकनकगर्भस्य कथं तस्याः सुतो विभुः
दाक्षायणी सा; दक्षोऽपि देवः पद्मोद्भवात्मजः। यदि स हिरण्यगर्भस्य पौत्रः, कथं तस्याः सुतो विभुः (शिवः) इति कथ्यते?
Verse 16
शक्र उवाच स्थाने संशयितुं विप्र तव वक्ष्यामि कारणम् कल्पे तत्पुरुषे वृत्तं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
शक्र उवाच—विप्र, तव संशयः स्थाने एव। तस्य कारणं वक्ष्यामि—तत्पुरुषकल्पे परमेष्ठिनो ब्रह्मणो यद्वृत्तं तत्।
Verse 17
ससर्ज सकलं ध्यात्वा ब्रह्माणं परमेश्वरः जनार्दनो जगन्नाथः कल्पे वै मेघवाहने
मेघवाहनकल्पे जगन्नाथो जनार्दनः ब्रह्माणं ध्यात्वा सकलं जगत् ससर्ज परमेश्वरः।
Verse 18
दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धरम् नारायणो महादेवं बहुमानेन सादरम्
दिव्यवर्षसहस्रं नारायणो मेघो भूत्वा धारां पपात; महादेवं प्रति बहुमानेन सादरं सेवां चकार।
Verse 19
दृष्ट्वा भावं महादेवो हरेः स्वात्मनि शङ्करः प्रददौ तस्य सकलं स्रष्टुं वै ब्रह्मणा सह
हरेः स्वात्मनि भावं दृष्ट्वा शङ्करो महादेवः तस्मै ब्रह्मणा सह सृष्टिकरणे सकलं सामर्थ्यं प्रददौ।
Verse 20
तदा तं कल्पमाहुर्वै मेघवाहनसंज्ञया हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा तस्य देहोद्भवस्तदा
तदा स कल्पो मेघवाहनसंज्ञया ख्यातः; तं दृष्ट्वा हिरण्यगर्भो देहोद्भवोऽभवत् तदा, पतेः सृष्टितत्त्वं प्रकाशयन्।
Verse 21
जनार्दनसुतः प्राह तपसा प्राप्य शङ्करम् तव वामाङ्गजो विष्णुर् दक्षिणाङ्गभवो ह्यहम्
जनार्दनसुतः तपसा शङ्करं प्राप्य प्राह— “तव वामाङ्गजातो विष्णुः, दक्षिणाङ्गसमुद्भवो ह्यहम्।”
Verse 22
मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः जगन्मयो ऽवहद्यस्मान् मेघो भूत्वा दिवानिशम्
मया सह जगत्सर्वं तथाप्यच्युतः ससर्ज हि। जगन्मयो दिवानिशं मेघो भूत्वा अस्मान् अवहत्॥
Verse 23
भवन्तमवहद्विष्णुर् देवदेवं जगद्गुरुम् नारायणादपि विभो भक्तो ऽहं तव शङ्कर
विष्णुः स्तौति भवन्तं देवदेवं जगद्गुरुम्। विभो शङ्कर, नारायणादपि परं तव भक्तोऽहम्॥
Verse 24
प्रसीद देहि मे सर्वं सर्वात्मत्वं तव प्रभो तदाथ लब्ध्वा भगवान् भवात्सर्वात्मतां क्षणात्
प्रसीद प्रभो, देहि मे सर्वं—तव सर्वात्मत्वबोधम्। तद् लब्ध्वा भगवान् भवात् क्षणात् सर्वात्मतां याति॥
Verse 25
त्वरमाणो ऽथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् एकार्णवालये शुभ्रे त्व् अन्धकारे सुदारुणे
त्वरमाणः स संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम्। एकार्णवालये शुभ्रे, त्वन्धकारे सुदारुणे॥
Verse 26
हेमरत्नचिते दिव्ये मनसा च विनिर्मिते दुष्प्राप्ये दुर्जनैः पुण्यैः सनकाद्यैरगोचरे
हेमरत्नचिते दिव्ये मनसा च विनिर्मिते । दुष्प्राप्ये दुर्जनैः पुण्यैः सनकाद्यैरगोचरे ॥
Verse 27
जगदावासहृदयं ददर्श पुरुषं त्वजः अनन्तभोगशय्यायां शायिनं पङ्कजेक्षणम्
जगदावासहृदयं ददर्श पुरुषं त्वजः । अनन्तभोगशय्यायां शायिनं पङ्कजेक्षणम् ॥
Verse 28
शङ्खचक्रगदापद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम् सर्वाभरणसंयुक्तं शशिमण्डलसन्निभम्
शङ्खचक्रगदापद्मं धारयन्तं चतुर्भुजम् । सर्वाभरणसंयुक्तं शशिमण्डलसन्निभम् ॥
Verse 29
श्रीवत्सलक्षणं देवं प्रसन्नास्यं जनार्दनम् रमामृदुकराम्भोजस्पर्शरक्तपदाम्बुजम्
श्रीवत्सलक्षणं देवं प्रसन्नास्यं जनार्दनम् । रमामृदुकराम्भोजस्पर्शरक्तपदाम्बुजम् ॥
Verse 30
परमात्मानमीशानं तमसा कालरूपिणम् रजसा सर्वलोकानां सर्गलीलाप्रवर्तकम्
परमात्मानमीशानं तमसा कालरूपिणम् । रजसा सर्वलोकानां सर्गलीलाप्रवर्तकम् ॥
Verse 31
सत्त्वेन सर्वभूतानां स्थापकं परमेश्वरम् सर्वात्मानं महात्मानं परमात्मानमीश्वरम्
सत्त्वेन स्वप्रकाशेन सर्वभूतानां धारकं स्थापकं च परमेश्वरम्। सर्वात्मानं महात्मानं परमात्मानमीश्वरं भजे॥
Verse 32
क्षीरार्णवे ऽमृतमये शायिनं योगनिद्रया तं दृष्ट्वा प्राह वै ब्रह्मा भगवन्तं जनार्दनम्
क्षीरार्णवेऽमृतमये योगनिद्रया शायिनं जनार्दनं दृष्ट्वा ब्रह्मा वै तमब्रवीत्। शैवदृष्ट्या तु देवा अपि पाशबद्धा यावत् परं पतिं शिवं न शरणं यान्ति, स एव पाशोन्मोचनं ददाति॥
Verse 33
ग्रसामि त्वां प्रसादेन यथापूर्वं भवानहम् स्मयमानस्तु भगवान् प्रतिबुध्य पितामहम्
“प्रसादेन त्वां ग्रसामि; यथापूर्वं भवानहम्।” इति। स्मयमानो भगवान् प्रतिबुध्य पितामहं पूर्वस्थितिं न्यवर्तयत्॥
Verse 34
उदैक्षत महाबाहुः स्मितमीषच्चकार सः विवेश चाण्डजं तं तु ग्रस्तस्तेन महात्मना
उदैक्षत महाबाहुः स्मितमीषच्चकार सः। विवेश चाण्डजं तं तु ग्रस्तस्तेन महात्मना॥
Verse 35
ततस्तं चासृजद्ब्रह्मा भ्रुवोर्मध्येन चाच्युतम् सृष्टस्तेन हरिः प्रेक्ष्य स्थितस्तस्याथ संनिधौ
ततः स ब्रह्मा भ्रुवोर्मध्यात् अच्युतं चासृजत्। तेन सृष्टो हरिः प्रेक्ष्य स्थितस्तस्याथ सन्निधौ॥
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे रुद्रः सर्वदेवभवोद्भवः विकृतं रूपमास्थाय पुरा दत्तवरस्तयोः
एतस्मिन्नन्तरे रुद्रः सर्वदेवभवोद्भवः । विकृतं रूपमास्थाय पुरा दत्तवरस्तयोः ॥
Verse 37
आगच्छद्यत्र वै विष्णुर् विश्वात्मा परमेश्वरः प्रसादमतुलं कर्तुं ब्रह्मणश् च हरेः प्रभुः
आगच्छद्यत्र वै विष्णुर् विश्वात्मा परमेश्वरः । प्रसादमतुलं कर्तुं ब्रह्मणश् च हरेः प्रभुः ॥
Verse 38
ततः समेत्य तौ देवौ सर्वदेवभवोद्भवम् अपश्यतां भवं देवं कालाग्निसदृशं प्रभुम्
ततः समेत्य तौ देवौ सर्वदेवभवोद्भवम् । अपश्यतां भवं देवं कालाग्निसदृशं प्रभुम् ॥
Verse 39
तौ तं तुष्टुवतुश्चैव शर्वमुग्रं कपर्दिनम् प्रणेमतुश् च वरदं बहुमानेन दूरतः
तौ तं तुष्टुवतुश्चैव शर्वमुग्रं कपर्दिनम् । प्रणेमतुश् च वरदं बहुमानेन दूरतः ॥
Verse 40
भवो ऽपि भगवान् देवम् अनुगृह्य पितामहम् जनार्दनं जगन्नाथस् तत्रैवान्तरधीयत
भवोऽपि भगवान् देवम् अनुगृह्य पितामहम् । जनार्दनं जगन्नाथस् तत्रैवान्तरधीयत ॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter emphasizes Kala (time) as an inescapable order within manifested creation: even exalted beings—including Brahma—are not absolutely deathless. The teaching redirects the seeker from literal immortality to Shiva’s grace, dharma, and liberation-oriented attainment.
It presents creation as cooperation empowered by Shiva: Vishnu honors Shiva, Shiva grants the comprehensive capacity for sṛṣṭi along with Brahma, and Rudra’s appearance seals the hierarchy of grace—showing that cosmic functions proceed through Shiva’s anugraha rather than independent agency.
Vishnu is depicted reclining in Yoga Nidra on Ananta in the Kshira Ocean, adorned with conch-disc-mace-lotus. The imagery anchors Purāṇic cosmology while allowing a Shaiva conclusion: even this supreme sustaining form is integrated within Shiva’s overarching reality and grace.