Adhyaya 60
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
सूतः पञ्चग्रहाणां देवतास्वरूपं संक्षेपेण निर्दिश्य ग्रह-नक्षत्रव्यवस्थायाः आधिदैविकाधारं प्रकाशयति। आदित्यं सर्वकालगणनायाः मूलं निरूप्य क्षणादियुगपर्यन्तं सर्वं सूर्याधीनमिति प्रतिपादयति; सूर्याभावे नियमदीक्षाह्निकऋतुविभागः, पुष्पफलधान्योत्पत्तिः, लोकव्यवहारश्च न स्यादिति स्थिरीकरोति। सूर्यः रुद्ररूपिणः, द्वादशात्मा प्रजापतिरिति चोच्यते, येन शिवस्य नियन्तृत्वं ज्योतिस्तत्त्वे प्रतिष्ठाप्यते। सहस्ररश्मेः सूर्यस्य सप्त श्रेष्ठरश्मयः—सुषुम्ना, हरिकेशः, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, संनद्धः, सर्वावसुः, स्वराट्—ग्रहयोनय इति निर्दिष्टाः; ताभिः बुध-शुक्र-मङ्गल-बृहस्पति-शनैश्चरादीनामाप्यायनं वर्धनं च कथ्यते। एषोऽध्यायः सूर्य-शिव-प्रकाशतत्त्वेन जगद्व्यवस्थां दृढीकृत्य परं विस्तृतज्योतिषीयाधिदैविकविवेचनाय भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरश्मिस्वरूपकथनं नामैकोनषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरश्मिस्वरूपकथनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच—शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेयाः ईश्वराः कामचारिणः। पठ्यते चाग्निरादित्यः, उदकं चन्द्रमाः स्मृतः॥
Verse 2
शेषाणां प्रकृतिं सम्यग् वक्ष्यमाणां निबोधत सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः
शेषाणां प्रकृतिं सम्यग् वक्ष्यमाणां निबोधत। सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यतेऽङ्गारको ग्रहः॥
Verse 3
नारायणं बुधं प्राहुर् देवं ज्ञानविदो जनाः सर्वलोकप्रभुः साक्षाद् यमो लोकप्रभुः स्वयम्
नारायणं बुधं प्राहुर् देवं ज्ञानविदो जनाः। सर्वलोकप्रभुः साक्षाद् यमो लोकप्रभुः स्वयम्॥
Verse 4
महाग्रहो द्विजश्रेष्ठा मन्दगामी शनैश्चरः देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ
महाग्रहो द्विजश्रेष्ठा मन्दगामी शनैश्चरः। देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ॥
Verse 5
प्रजापतिसुतावुक्तौ ततः शुक्रबृहस्पती आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः
प्रजापतिसुतावुक्तौ ततः शुक्रबृहस्पती। आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः॥
Verse 6
भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राग्निदिवौकसाम्
तस्मादेव समुत्पन्नं जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्। रुद्रेन्द्रौपेन्द्रचन्द्रादीन् विप्रेन्द्राग्निदिवौकसः॥
Verse 7
द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सर्वलौकिकम् सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः
द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सर्वलौकिकम्। सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः॥
Verse 8
सूर्य एव त्रिलोकेशो मूलं परमदैवतम् ततः संजायते सर्वं तत्रैव प्रविलीयते
सूर्य एव त्रिलोकेशो मूलं परमदैवतम्। ततः संजायते सर्वं तत्रैव प्रविलीयते॥
Verse 9
भावाभावौ हि लोकानाम् आदित्यान्निःसृतौ पुरा अविज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः
भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा। अविज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः॥
Verse 10
अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश् च कृत्स्नशः
अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः। क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः॥
Verse 11
मासाः संवत्सरश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च तदादित्यादृते ह्येषा कालसंख्या न विद्यते
मासाः संवत्सरश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च—तदादित्यादृते ह्येषा कालसंख्या न विद्यते।
Verse 12
कालादृते न नियमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ऋतूनां च विभागश् च पुष्पं मूलं फलं कुतः
कालादृते न नियमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः। ऋतूनां च विभागश्च पुष्पं मूलं फलं कुतः॥
Verse 13
कुतः सस्यविनिष्पत्तिस् तृणौषधिगणो ऽपि च अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च
कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणोऽपि च। अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च॥
Verse 14
जगत्प्रतापनमृते भास्करं रुद्ररूपिणम् स एष कालश्चाग्निश् च द्वादशात्मा प्रजापतिः
जगत्प्रतापनमृते भास्करं रुद्ररूपिणम्। स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः॥
Verse 15
तपत्येष द्विजश्रेष्ठास् त्रैलोक्यं सचराचरम् स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः
तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम्। स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः॥
Verse 16
उत्तमं मार्गमास्थाय रात्र्यहोभिर् इदं जगत् पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश् चैव तापयत्येष सर्वशः
उत्तमं मार्गमास्थाय रात्र्यहोभिरिदं जगत् । पार्श्वत ऊर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः ॥
Verse 17
यथा प्रभाकरो दीपो गृहमध्ये ऽवलम्बितः पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश्चैव तमो नाशयते समम्
यथा प्रभाकरो दीपो गृहमध्येऽवलम्बितः । पार्श्वत ऊर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम् ॥
Verse 18
तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्प्रभुः सूर्यो गोभिर् जगत् सर्वम् आदीपयति सर्वतः
तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्प्रभुः । सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः ॥
Verse 19
७ स्पेचिअल् सुन्रय्स् रवे रश्मिसहस्रं यत् प्राङ्मया समुदाहृतम् तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः
रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ॥
Verse 20
सुषुम्नो हरिकेशश् च विश्वकर्मा तथैव च विश्वव्यचाः पुनश्चाद्यः संनद्धश् च ततः परः
सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वव्यचाः पुनश्चाद्यः संनद्धश्च ततः परः ॥
Verse 21
सर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु दक्षिणां राशिम् ऐधयत्
सर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः। सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु दक्षिणां राशिमैधयत्॥
Verse 22
न्यगूर्ध्वाधः प्रचारो ऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तितः हरिकेशः पुरस्ताद् यो ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते
न्यगूर्ध्वाधः प्रचारोऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तितः। हरिकेशः पुरस्ताद्यो ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते॥
Verse 23
दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिर्वर्धयते बुधम् विश्वव्यचास्तु यः पश्चाच् छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः
दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिर्वर्धयते बुधम्। विश्वव्यचास्तु यः पश्चाच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः॥
Verse 24
संनद्धश् च तु यो रश्मिः स योनिर् लोहितस्य तु षष्ठः सर्वावसू रश्मिः स योनिस्तु बृहस्पतेः
संनद्धश्च तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु। षष्ठः सर्वावसू रश्मिः स योनिस्तु बृहस्पतेः॥
Verse 25
शनैश्चरं पुनश् चापि रश्मिर् आप्यायते स्वराट् एवं सूर्यप्रभावेन नक्षत्रग्रहतारकाः
शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट्। एवं सूर्यप्रभावेन नक्षत्रग्रहतारकाः॥
Verse 26
दृश्यन्ते दिवि ताः सर्वाः विश्वं चेदं पुनर्जगत् न क्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता
दिवि ताः सर्वाः प्रभाः दृश्यन्ते, पुनश्चेदं विश्वं जगदिव चलति। यतो न ताः क्षीयन्ते, तस्मात् ‘नक्षत्र’ इति ताः स्मृताः—अक्षयतारकाः।
Frequently Asked Questions
Sushumna (सुषुम्न), Harikesha (हरिकेश), Vishvakarma (विश्वकर्मा), Vishvavyacha (विश्वव्यचा), Sannaddha (संनद्ध), Sarvavasu (सर्वावसु), and Svarat (स्वराट्) are identified as the chief rays functioning as ‘graha-yonis’ (planetary sources/nourishers).
It explicitly calls the Sun ‘रुद्ररूपिणः’ and presents Surya as the universal heat/light that governs time, order, and life-processes—functions aligned with Shiva’s cosmic regulation, making solar radiance a visible expression of Shiva’s operative power.
The chapter states that without Aditya (the Sun), the enumeration and regulation of time—moments, days, nights, fortnights, months, years, seasons, and yugas—cannot be established, and with that collapse, ritual routine (ahnika), initiations (diksha), and worldly transactions also fail.