Adhyaya 51
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
सूत उवाच—श्रीमत् महाकूटे देवकूटं सुवर्णरत्नप्रभं दिव्यवृक्षलतापुष्पप्रपातसमाकीर्णम्। तस्य मध्ये भूतवनं बहुभूतगणनिवासं, यत्र महादेवस्य आयतनं स्फटिकद्वारैः रत्नसिंहासनैः विचित्रमण्डपैश्च शोभते। तत्र प्रमथैः सिद्धैः ऋषिभिः देवैः गन्धर्वैः ब्रह्मणा च नित्यं वाद्यघोषजपजयकारैः सह शिवः पूज्यते। अनन्तरं कैलासः कुबेरलोकः, मन्दाकिनी च सुवर्णपद्मरत्नसोपानसमन्विता, अप्सरोयक्षगन्धर्वयोषिद्भिः सेविता वर्ण्यते। तटेषु रुद्रपुरीप्रमुखानि शिवायतनानि, यत्र शिवः बहुधा आत्मानं विभज्य अम्बया सह क्रीडति। उपसंहारे सर्वत्र द्वीपपर्वतवननदीतीरेषु असंख्यानि शिवायतनानि सन्तीति सार्वत्रिकीकरणं कृत्वा, परं पवित्रस्थानानां विस्तृतानुक्रमणाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनविन्यासोद्देशस्थानवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवकूटे गिरौ मध्ये महाकूटे सुशोभने हेमवैडूर्यमाणिक्यनीलगोमेदकान्तिभिः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनविन्यासोद्देशस्थानवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। सूत उवाच—देवकूटे गिरौ मध्ये सुशोभने महाकूटे हेमवैडूर्यमाणिक्यनीलगोमेदकान्तिभिः शोभते।
Verse 2
तथान्यैर्मणिमुख्यैश् च निर्मिते निर्मले शुभे शाखाशतसहस्राढ्ये सर्वद्रुमविभूषिते
तथान्यैर्मणिमुख्यैश्च निर्मिते निर्मले शुभे, शाखाशतसहस्राढ्ये सर्वद्रुमविभूषिते।
Verse 3
चम्पकाशोकपुंनागवकुलासनमण्डिते पारिजातकसम्पूर्णे नानापक्षिगणान्विते
चम्पकाशोकपुंनागवकुलासनमण्डिते, पारिजातकसम्पूर्णे नानापक्षिगणान्विते।
Verse 4
नैकधातुशतैश्चित्रे विचित्रकुसुमाकुले नितम्बपुष्पसालम्बेन्-ऐकसत्त्वगणान्विते
नैकधातुशतैश्चित्रे विचित्रकुसुमाकुले नितम्बपुष्पसालम्बे एकसत्त्वगणान्विते॥
Verse 5
विमलस्वादुपानीयेन्-ऐकप्रस्रवणैर्युते निर्झरैः कुसुमाकीर्णैर् अनेकैश् च विभूषिते
विमलस्वादुपानीयैरेकप्रस्रवणैर्युते निर्झरैः कुसुमाकीर्णैरनेकैश्च विभूषिते॥
Verse 6
पुष्पोडुपवहाभिश् च स्रवन्तीभिर् अलंकृते स्निग्धवर्णं महामूलम् अनेकस्कन्धपादपम्
पुष्पोडुपवहाभिश्च स्रवन्तीभिरलंकृते स्निग्धवर्णं महामूलमनेकस्कन्धपादपम्॥
Verse 7
रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् तत्र भूतवनं नाम नानाभूतगणालयम्
रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् तत्र भूतवनं नाम नानाभूतगणालयम्॥
Verse 8
महादेवस्य देवस्य शङ्करस्य महात्मनः दीप्तमायतनं तत्र महामणिविभूषितम्
महादेवस्य देवस्य शङ्करस्य महात्मनः दीप्तमायतनं तत्र महामणिविभूषितम्॥
Verse 9
हेमप्राकारसंयुक्तं मणितोरणमण्डितम् स्फाटिकैश् च विचित्रैश् च गोपुरैश् च समन्वितम्
हेमप्राकारसंयुक्तं मणितोरणमण्डितम् । स्फाटिकैश्च विचित्रैश्च गोपुरैश्च समन्वितम् ॥
Verse 10
सिंहासनैर्मणिमयैः शुभास्तरणसंयुतैः क्षितावितस्ततः सम्यक् शर्वेणाधिष्ठितैः शुभैः
सिंहासनैर्मणिमयैः शुभास्तरणसंयुतैः । क्षितावितस्ततः सम्यक् शर्वेणाधिष्ठितैः शुभैः ॥
Verse 11
अम्लानमालानिचितैर् नानावर्णैर् गृहोत्तमैः मण्डपैः सुविचित्रैस् तु स्फाटिकस्तम्भसंयुतैः
अम्लानमालानिचितैर् नानावर्णैर् गृहोत्तमैः । मण्डपैः सुविचित्रैस्तु स्फाटिकस्तम्भसंयुतैः ॥
Verse 12
संयुतं सर्वभूतेन्द्रैर् ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रपूजितैः वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः
संयुतं सर्वभूतेन्द्रैर् ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रपूजितैः । वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः ॥
Verse 13
गृध्रोलूकमुखैश्चान्यैर् मृगोष्ट्राजमुखैरपि प्रमथैर्विविधैः स्थूलैर् गिरिकूटोपमैः शुभैः
गृध्रोलूकमुखैश्चान्यैर् मृगोष्ट्राजमुखैरपि । प्रमथैर्विविधैः स्थूलैर् गिरिकूटोपमैः शुभैः ॥
Verse 14
करालैर्हरिकेशैश् च रोमशैश् च महाभुजैः नानावर्णाकृतिधरैर् नानासंस्थानसंस्थितैः
करालैर्हरिकेशैश्च रोमशैश्च महाभुजैः। नानावर्णाकृतिधरैर्नानासंस्थानसंस्थितैः॥
Verse 15
दीप्तास्यैर् दीप्तचरितैर् नन्दीश्वरमुखैः शुभैः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशैर् अणिमादिगुणान्वितैः
दीप्तास्यैर्दीप्तचरितैर्नन्दीश्वरमुखैः शुभैः। ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशैर् अणिमादिगुणान्वितैः॥
Verse 16
अशून्यममरैर्नित्यं महापरिषदैस् तथा तत्र भूतपतेर्देवाः पूजां नित्यं प्रयुञ्जते
अशून्यममरैर्नित्यं महापरिषदैस्तथा। तत्र भूतपतेर्देवाः पूजां नित्यं प्रयुञ्जते॥
Verse 17
झर्झरैः शङ्खपटहैर् भेरीडिण्डिमगोमुखैः ललितावसितोद्गीतैर् वृत्तवल्गितगर्जितैः
झर्झरैः शङ्खपटहैर्भेरीडिण्डिमगोमुखैः। ललितावसितोद्गीतैर्वृत्तवल्गितगर्जितैः॥
Verse 18
पूजितो वै महादेवः प्रमथैः प्रमथेश्वरः सिद्धर्षिदेवगन्धर्वैर् ब्रह्मणा च महात्मना
पूजितो वै महादेवः प्रमथैः प्रमथेश्वरः। सिद्धर्षिदेवगन्धर्वैर्ब्रह्मणा च महात्मना॥
Verse 19
उपेन्द्रप्रमुखैश्चान्यैः पूजितस्तत्र शंकरः विभक्तचारुशिखरं यत्र तच्छङ्खवर्चसम्
तत्रोपेन्द्रप्रमुखैर्देवैः शंकरः सम्यक् पूजितः। यत्र विभक्तचारुशिखरं तच्छङ्खवर्चसं पुण्यं धाम विराजते, तत्र देवाः पाशच्छेदकं पशुपतिं नमस्यन्ति॥
Verse 20
कैलास कैलासो यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः निवासः कोटियक्षाणां तथान्येषां महात्मनाम्
स एव कैलासः पर्वतराजः यक्षराजस्य महात्मनः कुबेरस्य निवासः। कोटियक्षाणां तथान्येषां महात्मनामपि स निवासभूतः॥
Verse 21
तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत् तस्मिन्नायतने सोमः सदास्ते सगणो हरः
तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत्। तस्मिन्नायतने सोमः सदास्ते, सगणो हरः सदा तत्रैव तिष्ठति॥
Verse 22
यत्र मन्दाकिनी नाम नलिनी विपुलोदका सुवर्णमणिसोपाना कुबेरशिखरे शुभे
यत्र मन्दाकिनी नाम नलिनी विपुलोदका। सुवर्णमणिसोपाना कुबेरशिखरे शुभे॥
Verse 23
जांबूनदमयैः पद्मैर् गन्धस्पर्शगुणान्वितैः नीलवैडूर्यपत्रैश् च गन्धोपेतैर्महोत्पलैः
जांबूनदमयैः पद्मैर्गन्धस्पर्शगुणान्वितैः। नीलवैडूर्यपत्रैश्च गन्धोपेतैर्महोत्पलैः॥
Verse 24
तथा कुमुदषण्डैश् च महापद्मैर् अलंकृता यक्षगन्धर्वनारीभिर् अप्सरोभिश् च सेविता
तथा कुमुदषण्डैश्च महापद्मैरलङ्कृता यक्षगन्धर्वनारीभिरप्सरोभिश्च सेविता।
Verse 25
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसकिन्नरैः उपस्पृष्टजला पुण्या नदी मन्दाकिनी शुभा
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसकिन्नरैः उपस्पृष्टजला पुण्या नदी मन्दाकिनी शुभा।
Verse 26
तस्याश्चोत्तरपार्श्वे तु भवस्यायतनं शुभम् वैडूर्यमणिसम्पन्नं तत्रास्ते शङ्करो ऽव्ययः
तस्याश्चोत्तरपार्श्वे तु भवस्यायतनं शुभम् वैडूर्यमणिसम्पन्नं तत्रास्ते शङ्करोऽव्ययः।
Verse 27
द्विजाः कनकनन्दायास् तीरे वै प्राचि दक्षिणे वनं द्विजसहस्राढ्यं मृगपक्षिसमाकुलम्
द्विजाः कनकनन्दायास्तीरे वै प्राचि दक्षिणे वनं द्विजसहस्राढ्यं मृगपक्षिसमाकुलम्।
Verse 28
तत्रापि सगणः साम्बः क्रीडते ऽद्रिसमे गृहे नन्दायाः पश्चिमे तीरे किंचिद् वै दक्षिणाश्रिते
तत्रापि सगणः साम्बः क्रीडतेऽद्रिसमे गृहे नन्दायाः पश्चिमे तीरे किंचिद्वै दक्षिणाश्रिते।
Verse 29
पुरं रुद्रपुरी नाम नानाप्रासादसंकुलम् तत्रापि शतधा कृत्वा ह्य् आत्मानं चाम्बया सह
पुरं रुद्रपुरी नाम नानाप्रासादसंकुलम्। तत्रापि शतधा कृत्वा ह्यात्मानं चाम्बया सह॥
Verse 30
क्रीडते सगणः साम्बस् तच्छिवालयम् उच्यते एवं शतसहस्राणि शर्वस्यायतनानि तु
क्रीडते सगणः साम्बस्तच्छिवालयमुच्यते। एवं शतसहस्राणि शर्वस्यायतनानि तु॥
Verse 31
प्रतिद्वीपे मुनिश्रेष्ठाः पर्वतेषु वनेषु च नदीनदतटाकानां तीरेष्वर्णवसंधिषु
प्रतिद्वीपे मुनिश्रेष्ठाः पर्वतेषु वनेषु च। नदीनदतटाकानां तीरेष्वर्णवसंधिषु॥
Frequently Asked Questions
Bhūtavana is described as a vast, shaded sacred forest—an abode of diverse bhūta-gaṇas—within which Śiva’s radiant sanctuary stands. It functions as a devotional mandala where Śiva’s presence is continually honored by his attendants and higher beings.
Kailāsa is presented as Kubera’s region populated by yakṣas, yet it also contains major Śiva-ayatanas. Mandākinī, with sanctifying waters and lotus imagery, becomes a tīrtha-space whose banks host Śiva’s shrines, showing that prosperity-realms and pilgrimage waters are ultimately oriented toward Śiva-bhakti.
It teaches Śiva’s immanence: while Śiva is avyaya and transcendent, he is accessible everywhere through consecrated worship. The many shrines legitimize pilgrimage and reinforce that any place can become a liberating kṣetra through devotion, purity, and ritual attention.