
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—अक्लिष्टकर्मा कृष्णः कथं दिव्यं पाशुपतज्ञानं व्रतं च लेभे। सूतः कथयति—वासुदेवः स्वेच्छावतारोऽपि मानुषवत् शौचादिकं कृत्वा धौम्यज्येष्ठं ऋषिमुपमन्युं प्रणम्य प्रदक्षिणं चकार। तस्य केवलदृष्ट्या कृष्णस्य देहकर्ममलाः प्रणश्यन्ति; भस्मलिप्तो दीप्तिमान् उपमन्युः भूततत्त्वशक्तिभिः समात्मभावं प्राप्य प्रसन्नः दिव्यं पाशुपतज्ञानं ददौ। संवत्सरं तपः कृत्वा कृष्णो गणैः सह महेश्वरं ददर्श, साम्बपुत्रलाभवरं च लेभे; ततः पाशुपताः सन्तः तेन सह योगसम्बन्धं धारयन्ति। अनन्तरं मोक्षोन्मुखं दानविधिं वदति—हिरण्यमेखला, दण्डाधारः, व्यजनम्, लेखनसाधनानि, क्षुरकत्रिकादि, पात्राणि, धातवश्च यथाशक्ति भस्मधारिभ्यः पाशुपतयोगिभ्यो दातव्यानि। फलम्—पापक्शयः, कुलोन्नतिः, रुद्रपदप्राप्तिः; श्रवणपाठयोः विष्णुलोकप्राप्तिरपि, शैवाचारस्य पुराणीयमोक्षमार्गेण सेतुर्भावश्च।
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उपमन्युचरितं नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा धौम्याग्रजस्ततो लब्धं दिव्यं पाशुपतं व्रतम्
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उपमन्युचरितं नाम सप्ताधिकशततमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—दृष्टोऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा; धौम्याग्रजस्ततो लब्धं दिव्यं पाशुपतं व्रतम्॥
Verse 2
कथं लब्धं तदा ज्ञानं तस्मात्कृष्णेन धीमता वक्तुमर्हसि तां सूत कथां पातकनाशिनीम्
कथं लब्धं तदा ज्ञानं तस्मात्कृष्णेन धीमता। वक्तुमर्हसि तां सूत कथां पातकनाशिनीम्॥
Verse 3
सूत उवाच स्वेच्छया ह्यवतीर्णो ऽपि वासुदेवः सनातनः निन्दयन्नेव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
सूत उवाच—स्वेच्छया ह्यवतीर्णोऽपि वासुदेवः सनातनः। निन्दयन्नेव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः॥
Verse 4
पुत्रार्थं भगवांस्तत्र तपस्तप्तुं जगाम च आश्रमं चोपमन्योर्वै दृष्टवांस्तत्र तं मुनिम्
पुत्रार्थं भगवान् तत्र तपस्तप्तुं जगाम च। उपमन्योर्वै आश्रमं प्राप्य तत्र तं मुनिं ददर्श॥
Verse 5
नमश्चकार तं दृष्ट्वा धौम्याग्रजमहो द्विजाः बहुमानेन वै कृष्णस् त्रिः कृत्वा वै प्रदक्षिणम्
तं दृष्ट्वा धौम्याग्रजं महो द्विजाः नमश्चक्रुः। कृष्णोऽपि बहुमानेन त्रिः कृत्वा प्रदक्षिणम्॥
Verse 6
तस्यावलोकनादेव मुनेः कृष्णस्य धीमतः नष्टमेव मलं सर्वं कायजं कर्म्मजं तथा
तस्य मुनेरवलोकनादेव धीमतः कृष्णस्य सर्वं मलम्। कायजं कर्मजं चैव नष्टमेवाभवत् ततः॥
Verse 7
भस्मनोद्धूलनं कृत्वा उपमन्युर्महाद्युतिः तमग्निरिति विप्रेन्द्रा वायुरित्यादिभिः क्रमात्
भस्मनोद्धूलनं कृत्वा उपमन्युर्महाद्युतिः। तमग्निरिति विप्रेन्द्रा वायुरित्यादिभिः क्रमात्॥
Verse 8
दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं प्रददौ प्रीतमानसः मुनेः प्रसादान्मान्यो ऽसौ कृष्णः पाशुपते द्विजाः
दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं प्रददौ प्रीतमानसः। मुनेः प्रसादात् मान्योऽसौ कृष्णः पाशुपते द्विजाः॥
Verse 9
तपसा त्वेकवर्षान्ते दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् सांबं सगणमव्यग्रं लब्धवान्पुत्रमात्मनः
तपसा त्वेकवर्षान्ते दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । सांबं सगणमव्यग्रं लब्धवान् पुत्रमात्मनः ॥
Verse 10
तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयः संशितव्रताः दिव्याः पाशुपताः सर्वे तस्थुः संवृत्य सर्वदा
तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयः संशितव्रताः । दिव्याः पाशुपताः सर्वे तस्थुः संवृत्य सर्वदा ॥
Verse 11
अन्यं च कथयिष्यामि मुक्त्यर्थं प्राणिनां सदा सौवर्णीं मेखलां कृत्वा आधारं दण्डधारणम्
अन्यं च कथयिष्यामि मुक्त्यर्थं प्राणिनां सदा । सौवर्णीं मेखलां कृत्वा आधारं दण्डधारणम् ॥
Verse 12
सौवर्णं पिण्डिकं चापि व्यजनं दण्डमेव च नरैः स्त्रियाथ वा कार्यं मषीभाजनलेखनीम्
सौवर्णं पिण्डिकं चापि व्यजनं दण्डमेव च । नरैः स्त्रियाथ वा कार्यं मषीभाजनलेखनीम् ॥
Verse 13
क्षुराः कर्तरिका चापि अथ पात्रमथापि वा पाशुपताय दातव्यं भस्मोद्धूलितविग्रहैः
क्षुराः कर्तरिका चापि अथ पात्रमथापि वा । पाशुपताय दातव्यं भस्मोद्धूलितविग्रहैः ॥
Verse 14
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं वाथ निवेदयेत् आत्मवित्तानुसारेण योगिनं पूजयेद्बुधः
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं वा यथाशक्ति निवेदयेत्। आत्मवित्तानुसारेण योगिनं पूजयेद्बुधः॥
Verse 15
ते सर्वे पापनिर्मुक्ताः समस्तकुलसंयुताः यान्ति रुद्रपदं दिव्यं नात्र कार्या विचारणा
ते सर्वे पापनिर्मुक्ताः समस्तकुलसंयुताः। यान्ति रुद्रपदं दिव्यं नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 16
तस्मादनेन दानेन गृहस्थो मुच्यते भवात् योगिनां संप्रदानेन शिवः क्षिप्रं प्रसीदति
तस्मादनेन दानेन गृहस्थो मुच्यते भवात्। योगिनां संप्रदानेन शिवः क्षिप्रं प्रसीदति॥
Verse 17
राज्यं पुत्रं धनं भव्यम् अश्वं यानमथापि वा सर्वस्वं वापि दातव्यं यदीच्छेन्मोक्षमुत्तमम्
राज्यं पुत्रं धनं भव्यमश्वं यानमथापि वा। सर्वस्वं वापि दातव्यं यदीच्छेन्मोक्षमुत्तमम्॥
Verse 18
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं साध्यं प्रयत्नतः भव्यं पाशुपतं नित्यं संसारार्णवतारकम्
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं साध्यं प्रयत्नतः। भव्यं पाशुपतं नित्यं संसारार्णवतारकम्॥
Verse 19
एतद्वः कथितं सर्वं संक्षेपान्न च संशयः यः पठेच्छृणुयाद्वापि विष्णुलोकं स गच्छति
एतद्वः सर्वं संक्षेपेण कथितं, नात्र संशयः। यः पठति शृणोति वा, स विष्णुलोकं गच्छति।
He approaches Ṛṣi Upamanyu with humility (namaskāra and pradakṣiṇā); by the sage’s purifying glance his mala is destroyed, and Upamanyu, pleased, grants divya Pāśupata-jñāna and the Pāśupata-vrata.
Gifts to ash-smeared Pāśupata yogins—such as a golden girdle (sauvarṇī mekhala), staff/support, fan, writing implements (ink-pot and stylus), razors/scissors, vessels, and metals (gold/silver/copper) according to one’s means—are said to remove sins and lead to Rudra-pada.