Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
अत्र शक्रः कलियुगस्य लक्षणानि वर्णयति—रोगदुर्भिक्षवृष्ट्यभावाः, श्रुतौ अविश्वासः, वेदाध्ययनयज्ञक्षयः, वर्णाश्रमधर्मविपर्ययः, राजभिः प्रजापीडनम्, दम्भचौर्यहिंसादिवृद्धिः। ततः शैवो निश्चयः—कलौ महादेवः शङ्करो नीललोहितो धर्मस्य प्रतिष्ठार्थं प्रादुर्भवति; ये तं शरणं यान्ति ते कलिदोषं तरन्ति परं पदं च प्राप्नुवन्ति। युगसन्ध्यांशे प्रलयतुल्यः क्षोभः शोधनं च, प्रमितिनाम्ना निग्रहशक्तेः प्रादुर्भावः, अल्पाः कलिशिष्टाः समुदायाः शेषं तिष्ठन्ति। ते वनान्तेषु सीमासु च निवसन्तः तपोवृत्तिं गृह्णन्ति, निर्वेदं लभन्ते, कृतयुगजीवनस्य बीजं भवन्ति। सप्तर्षयः श्रौतस्मार्तधर्मं वर्णाश्रमाचारं च पुनः स्थापयन्ति, मन्वन्तरचक्रे निरन्तरतां दर्शयन्ति; शिवकेन्द्रितो धर्मः संक्रमणेष्वपि स्थित्वा मोक्षमार्गं धारयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः शक्र उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे चत्वारिंशोऽध्यायः। शक्र उवाच—तिष्ये नरास्तमसा व्याकुलेन्द्रियाः मायामसूयां च तपस्विनां वधं च साधयन्ति॥
Verse 2
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च। अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः॥
Verse 3
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम्। अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः॥
Verse 4
अनृतं ब्रुवते लुब्धास् तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः
अनृतं ब्रुवते लुब्धास्तिष्ये जाताश्च दुष्प्रजाः। दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः॥
Verse 5
विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् नाधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः
विप्राणां कर्मदोषेण प्रजानां जायते भयम्। तदा द्विजातयो वेदान् नाधीयन्ते न यजन्ति च॥
Verse 6
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्। शूद्राणां मन्त्रयोगेन सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह॥
Verse 7
भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते
भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः। राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते॥
Verse 8
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै। शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः॥
Verse 9
राजवृत्तिस्थिताश् चौराश् चौराचाराश् च पार्थिवाः एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः
राजवृत्तिस्थिताश्चौराश्चौराचाराश्च पार्थिवाः। एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः॥
Verse 10
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
वर्णाश्रमप्रतिष्ठाने सर्वत्र नृषु प्रवर्तमाने तदा भूमिः क्वचिदल्पफलां, क्वचिच्च महाफलां भवति—पतेः धर्मसाम्येन यथायोग्यम्।
Verse 11
अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः
कलौ पार्थिवा न रक्षिता हर्तारो भविष्यन्ति, शिलाशनसमा जीवन्ति; शूद्राश्च सर्वे ज्ञानिन इव मन्यन्ते, ब्राह्मणैरप्यभिवन्दिताः।
Verse 12
अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः
अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राश्च शूद्रोपजीविनः; आसनस्था द्विजान् दृष्ट्वा नोत्थायन्त्यल्पबुद्धयः—एष पाशबद्धाचारलक्षणं, धर्मावमानात् पाशो दृढीभवति।
Verse 13
ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः
शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः द्विजेन्द्रानपि ताडयन्ति; द्विजाश्च हस्तमास्ये निधाय शूद्रस्य कर्णे रहो वदन्ति।
Verse 14
नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ
तदा द्विजर्षभ, नीचस्येव तं विनयेन वाक्यं वदन्ति; विशेषतः उच्चासनस्थान् शूद्रान् द्विजमध्ये।
Verse 15
ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः
धर्मं ज्ञात्वा न हिंसते राजा; कलौ तु कालवशेन पुष्पैर्वासितद्रव्यैश्च तथा अन्यैर्मङ्गलैः शुभैः कल्याणं साधयति।
Verse 16
शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज
अल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः शूद्राः शूद्रान् नाभ्यर्चयन्ति; गर्विताश्च द्विज, द्विजवरान् न प्रेक्षन्तेऽपि।
Verse 17
सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः
सेवावसरमालोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः; वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राः शूद्रोपजीविनश्च तत्र तिष्ठन्ति।
Verse 18
सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः
कलौ तत्र ब्राह्मणाः सेवन्ते स्तुतिभिः स्तुवन्ति; तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो भवन्ति द्विजोत्तमाः।
Verse 19
यतयश् च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते
बहवोऽस्मिन्कलौ युगे यतयश्च भविष्यन्ति; युगान्ते समुपस्थिते पुरुषा अल्पाः, स्त्रियः बह्व्यः भविष्यन्ति।
Verse 20
निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः
कलौ युगे द्विजा वेदविद्यां कर्माणि च निन्दन्ति; तथापि कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः, स एव पशूनां पतिः, धर्मक्षयेऽपि निश्चलशरणम्।
Verse 21
प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम्
धर्मप्रतिष्ठार्थं विकृताकृतिः प्रकाशते, न तु तत्त्वविरोधिनी; ये विप्रा तं निषेवन्ते, येन केनापि प्रकारेण, ते शङ्करमेव शरणं यान्ति।
Verse 22
कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः
कलिदोषान् विनिर्जित्य जनाः परमं पदं प्रयान्ति; तस्मिन्काले श्वापदानां प्रबलत्वं वर्धते, गवां च परिक्षयः विनाशश्च जायते।
Verse 23
साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान्
युगक्षये साधूनां विनिवृत्तिः ज्ञेया; तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो जायते, दानमूलवान्, पाशविमोचनाय पशोः पतिप्रवृत्तये च सहायकरः।
Verse 24
चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः
चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति; पार्थिवा बलिभागस्य रक्षकाः सन्तोऽपि अरक्षितारो हर्तारो भविष्यन्ति।
Verse 25
युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
युगान्तेषु जनाः सर्वे स्वरक्षणपरायणाः भविष्यन्ति। अट्टशूलैः जनपदाः सशूलाः स्युः, चतुष्पथेषु शिवशूलचिह्नानि दृश्यन्ते॥
Verse 26
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम्
कलौ युगे प्रमदाः केशशूलिन्य इव रूक्षाः कलहप्रियाश्च भविष्यन्ति। यदा युगक्षयः प्रकीर्त्यते तदा देवः चित्रवर्षां प्रेषयिष्यति—युगभङ्गलक्षणम्॥
Verse 27
सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे कुशीलचर्याः पाषण्डैर् वृथारूपैः समावृताः
अधमे युगे सर्वे वणिग्जनाः अपि कुशीलचर्याः भविष्यन्ति। पाषण्डैः वृथारूपैः समावृताः सन्तो धर्मं तिरोभवयिष्यन्ति॥
Verse 28
बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः
लोको बहुयाजनकः परस्परं भविष्यति। न च क्रूरवाक्यं नाव्याहृतं, न अर्जवी न च अनसूयकः—दोषपाशैर्बद्धो जनः॥
Verse 29
न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम्
युगक्षीणे कृतेऽपि प्रतिकर्ता न भविष्यति। निन्दकाश्च पतिता भविष्यन्ति—एतानि युगान्तलक्षणानि॥
Verse 30
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता। मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च॥
Verse 31
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा। गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः॥
Verse 32
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानो ह्य् अधमाः साहसप्रियाः
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः। कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः॥
Verse 33
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश्च शूलिनः। जनाः षोडशवर्षाश्च प्रजायन्ते युगक्षये॥
Verse 34
शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
शुक्लदन्ताजिनाक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः। शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते॥
Verse 35
सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः। चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः॥
Verse 36
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते। कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान्॥
Verse 37
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा। कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः॥
Verse 38
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा। दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः॥
Verse 39
उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह
उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः। काषायिणोऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह॥
Verse 40
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे । वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः ॥
Verse 41
उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः
उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे । अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः ॥
Verse 42
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः । स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम् ॥
Verse 43
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः । दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता ॥
Verse 44
अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते
अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् । प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते ॥
Verse 45
तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः
तस्मात् कलियुगस्य आगमे आयुर्बलं रूपं च क्षीयते। तथापि तस्मिन्नेव काले मानवाः पतिभक्त्या, पशोः पाशच्छेदकानुशासनैश्च, अल्पकालेनैव सिद्धिं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 46
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः
धन्याः खलु युगान्ते द्विजसत्तमाः, ये श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनसूयकाः चरिष्यन्ति। एष आचारः शैवशुद्धिमार्गो भवति, पशोः पाशान् शिथिलयन् आत्मानं पतौ शिवे प्रवर्तयति॥
Verse 47
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस् तदह्ना प्राप्नुते कलौ
त्रेतायां वार्षिको धर्मः फलति, द्वापरे मासिकः स्मृतः। कलौ तु प्राज्ञः यथाशक्त्यक्लेशं चरन् तदेव फलं तदह्ना प्राप्नोति; एवं पतिः शिवः पाशबद्धस्य पशोः मोक्षोन्मुखं पुण्यं सुलभं करोति॥
Verse 48
संध्यांश एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः
एषा कलियुगावस्था संध्यांशः; तं संध्यांशं मे निबोध। युगे युगे हि सिद्धयः क्रमशः त्रींस्त्रीन् पादान् हीयन्ते॥
Verse 49
युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः
युगस्वभावाः संध्याः इह पादशः तिष्ठन्ति; संध्यास्वभावाः अपि स्वांशेषु युगाः पादशः प्रतिष्ठिताः॥
Verse 50
प्रमिति एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः
एवं संध्यांशके काले युगान्ते सम्प्राप्ते, तेषामसाधूनां भूतानां शास्ता निधनोत्थितः, धर्मसंस्थापनार्थं पशुपतिना प्रेरितः।
Verse 51
गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते मानवस्य तु सो ऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे
अस्मिन्गोत्रे वै ‘चन्द्रमस’ इति नाम्ना प्रमितिः प्रजापतिरुच्यते; स तु मानवस्यांशेन पूर्वं स्वायम्भुवे मन्वन्तरे प्रादुर्भूतः।
Verse 52
समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम्
स पूर्णाः विंशतिसमाः वसुन्धरां पर्यटन्, अनुकर्षन् च सेनां स्वां सवाजिरथकुञ्जराम्।
Verse 53
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशोऽथ सहस्रशः परिवृतः स तदा म्लेच्छान् सहस्रशो हन्ति, पशुपतेः सेवया धर्मरक्षणाय।
Verse 54
स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् पाखण्डांस्तु ततः सर्वान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः
स शूद्रयोनिजान् तान् राज्ञः सर्वशो हत्वा, ततः सर्वान् पाखण्डान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः, शिवधर्मसंस्थापनाय।
Verse 55
नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः
ये नात्यर्थं धार्मिका लोके, तान् स सर्वतः संहन्ति; वर्णव्यत्यासजातान् तथा तदनुजीविनोऽपि नाशयति।
Verse 56
प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम्
प्रवृत्तचक्रो बलवान् स म्लेच्छानामन्तकृत्; अधृष्यः सर्वभूतानां वसुंधरां समचरत्।
Verse 57
मानवस्य तु सो ऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान्
मानवस्यांशेन स इह देवत्वेन विजज्ञिवान्; पूर्वजन्मनि तु विष्णोः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् इति स्मृतम्।
Verse 58
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः
चन्द्रगोत्रतः पूर्णे कलियुगे प्रभुः; द्वात्रिंशेऽभ्युदिते वर्षे विंशतिं समाः प्रक्रान्तः।
Verse 59
विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशो ऽथ सहस्रशः कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः
विनिघ्नन् सर्वभूतानि शतशोऽथ सहस्रशः; बीजावशेषां पृथिवीं कृत्वा क्रूरकर्मा बभूव सः।
Verse 60
परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्
परस्परनिमित्तेनाकस्मिकेन कोपेन सः प्रायशोऽधार्मिकान् वृषलान् साधयित्वा न्यग्रोधयत्।
Verse 61
गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः
गङ्गायमुनयोर्मध्ये सहानुगः स्थितिं प्राप्तः; काले व्यतीते स सामात्यः सहसैनिकश्च तत्रैवावतस्थे।
Verse 62
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्च सहस्रशः, संध्यांशके काले सम्प्राप्ते युगान्तिके तत्र स्थितः।
Verse 63
बेहविओउर् ओफ़् पेओप्ले दुरिन्ग् युगान्त स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः
युगान्ते स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजासु क्वचित्क्वचिदप्रग्रहाः सन्ति; ततस्ते कृत्स्नशो लोभाविष्टा आत्मनिग्रहवर्जिताः कर्म कुर्वन्ति, पाशबद्धाः पशवः पतिं शिवं विस्मरन्ति।
Verse 64
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते
अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते, परस्परं प्रणिपत्यापि चान्योन्यमुपहिंसन्ति जनाः।
Verse 65
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास् त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च
ततः सर्वाः प्रजाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाः परिभ्रान्ताश्च, दारान् गृहाणि च त्यक्त्वा दिशो विदुद्रुवुः।
Verse 66
स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा
श्रौते स्मार्तधर्मे नष्टे तदा जनाः स्वप्राणाननपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः परस्परं हतवन्तः।
Verse 67
निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः
धर्मे नष्टे जनाः निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः; प्रतिहतसदाचाराः ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिवर्षायुषः भवन्ति।
Verse 68
हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः
अनावृष्टिहताः विवादव्याकुलेन्द्रियाः पुत्रान् दारांश्च हित्वा, वार्तामुत्सृज्य दूरतः प्रयान्ति।
Verse 69
प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा
स्वकान् जनपदान् हित्वा प्रत्यन्तानुपसेवन्ते; सरित्सागरकूपान् त्यक्त्वा पर्वतानपि सेवन्ते।
Verse 70
मधुमांसैर्मूलफलैर् वर्तयन्ति सुदुःखिताः चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
मधुमांसैर्मूलफलैः सुदुःखिताः स्वजीवनं वर्तयन्ति। चीरपत्राजिनधराः, निष्क्रियाः निष्परिग्रहाश्च, पाशु-पाशबन्ध-शैथिल्याय पतिं शिवं प्रति तपसा प्रवर्तन्ते॥
Verse 71
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा
वर्णाश्रमधर्मात् परिभ्रष्टाः प्रजाः घोरं संकटमास्थिताः। एवं कष्टमनुप्राप्ताः तदा प्रजाः अल्पशेषाः, केवलं किञ्चित् शेषमभवत्॥
Verse 72
जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः विचारणा तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणा
जराव्याधिक्षुधाविष्टाः दुःखैर्निर्वेदमानसाः। निर्वेदात् विचारणा जायते, सा च विचारणा साम्यावस्थां प्राप्नोति॥
Verse 73
साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम्
साम्यावस्थात्मको बोधः; संबोधाद्धर्मशीलता। कलिशिष्टास्तु स्वयमेव अरूपशमयुक्ताः, शमनमेव मोक्षमिति मन्यन्ते॥
Verse 74
अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
अहोरात्रमात्रेण तासां युगं परिवर्तते। चित्तसंमोहनं कृत्वा ताः सुप्तमत्तवत् अभवन्॥
Verse 75
भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
भाविनोऽर्थस्य बलात् ततः कृतयुगः पुनरेव प्रवर्तत। तस्मिन् प्रवृत्ते तु पुनः कृतयुगं वै समभवत्॥
Verse 76
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
कलौ जाताः प्रजाः केचित् कलिशिष्टाः कृतांशकाः। सिद्धाश्चेह स्थिताः केचित् अदृष्टा विचरन्ति च॥
Verse 77
सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
सप्त च सप्तर्षिभिः सार्धं तत्र ते व्यवस्थिताः। ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं स्मृताः इह॥
Verse 78
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरे ऽपि च
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन्। तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्ति इतरेऽपि च॥
Verse 79
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते
वर्णाश्रमाचारयुतं धर्मं श्रौतं स्मार्तमेव च। द्विधा तु यं विदुः तस्मात् कृते क्रियावत्सु वर्धते प्रजाः॥
Verse 80
श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये
श्रुतिस्मृतिप्रतिपादिते धर्मे सप्तर्षिभिर्दर्शिते च, केचिद् धर्मव्यवस्थापनार्थं युगक्षयेऽपि इह तिष्ठन्ति।
Verse 81
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ
मन्वन्तराधिकारेषु मुनयः खलु तिष्ठन्ति; यथा दावदग्धेषु तृणेषु भूमौ किञ्चित् शेषं भवति, तथा ते तपःसमाधौ पतिभक्तौ च स्थिताः कालपरिवर्तनेष्वपि धैर्येण तिष्ठन्ति।
Verse 82
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः
वनानां प्रथमं वृष्ट्या मूलतः संभवो यथा; तथा कृतयुगस्यापि कलौ एव इह संभवः—पतिनियमानुसारं युगपरिवर्तनसृष्टिविस्तारयोः।
Verse 83
एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः
एवं युगाद्युगस्येह परस्परसंतानं व्यवच्छेदेन प्रवर्तते, यावन्मन्वन्तरक्षयः; अस्मिन् कालप्रवाहे पती—शिवः—अविकाराधारः, पशवस्तु कर्मपाशैर्बद्धाः पुनःपुनश्चक्रेषु चरन्ति।
Verse 84
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मो ऽर्थः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मोऽर्थः काम एव च—एतानि युगेषु क्रमेण त्रींस्त्रीन् पादान् हीयन्ते।
Verse 85
ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु
ससन्ध्यांशेषु युगानां धर्मसिद्धयः शनैः शनैः हीयन्ते। इति एषा प्रतिसिद्धिर्वै क्रमेण तु कीर्तिता॥
Verse 86
चतुर्युगानां सर्वेषाम् अनेनैव तु साधनम् युग = हऺहेरे ज़ेइतेइन्हेइतेन् एषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता
अनेनैव तु साधनेन चतुर्युगानां सर्वेषां परिमाणं सिद्ध्यति। एषा चतुर्युगावृत्तिः सहस्रगुणिता महत्कालमानं भवति॥
Verse 87
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात्
एवं ब्रह्मणोऽहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता। युगक्षयान्तं भूतानाम् अनार्जवं जडीभावश्च जायते॥
Verse 88
एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
एतदेव सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम्। एषां चतुर्युगाणां च समाहारो गुणितो ह्येकसप्ततिः॥
Verse 89
क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत्
क्रमेण परिवृत्ता तु यत् तन्मन्वन्तरम् उच्यते। चतुर्युगे यथैकस्मिन् यदा यत् भवतीह तत् तथा॥
Verse 90
तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
तथा चान्येषु कल्पेषु पुनः पुनर्वै यथाक्रमम्। सर्गे सर्गे यथा पूर्वं भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु॥
Verse 91
पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः
पञ्चविंशत्परिमिताः कल्पा न न्यूना न चाधिकाः। युगैः सार्धं सह लक्षणैः तथैव ते भवन्ति हि॥
Verse 92
मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्
मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्॥
Verse 93
यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात्। तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः॥
Verse 94
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः। अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै॥
Verse 95
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
मन्वन्तरमेकं व्याख्यातं चेत् सर्वाण्येव तदन्तराणि व्याख्यातानि; नात्र संशयः। कल्पः कल्पेनैव हि समानक्रमेण प्रकाश्यते॥
Verse 96
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
अनागतेष्वपि मन्वन्तरेषु तद्वदेव तर्को विधेयः विजानता। अतीतानागतेषु सर्वेषु मन्वन्तरेष्विह तत्त्वं विमर्शेण बोध्यम्॥
Verse 97
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः
सर्वे तुल्याभिमानिनो भवन्ति, नामरूपैस्तु भिद्यन्ते। अष्टविधा देवाः, ये च मन्वन्तरेश्वराः, तेऽपि तथा॥
Verse 98
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे
ऋषयश्च मनवश्च सर्वे तुल्यप्रयोजनाः। एवं वर्णाश्रमाणां प्रविभागो युगे युगे विधीयते॥
Verse 99
युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः
युगस्वभावं तथा प्रभुः पतिकः तदा विधत्ते। वर्णाश्रमविभागांश्च, युगानि, युगसिद्धीश्च नियोजयति॥
Verse 100
युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः
युगानां परिमाणं ते प्रसङ्गतः कथितं मया। इदानीं देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः वक्ष्यामि, पतेः शिवस्य दिव्यव्यवस्थायाम्॥
Frequently Asked Questions
The chapter lists pervasive disorder: disease and fear, drought and famine, loss of śruti authority, decline of Vedic study and yajña, ethical collapse (lying, greed, violence), varṇāśrama inversion, corrupt rulers and thieves, commercialization of sacred acts, and widespread tamasic conduct culminating in yuga-end chaos.
It states that in Kali, Mahādeva Śaṅkara Nīlalohita becomes manifest for the re-establishment of dharma; those who in any manner take refuge in Śaṅkara are said to conquer kali-doṣa and reach the highest state—implying Śiva-bhakti and dharma-aligned living as direct salvific means.
Yuga-sandhyāṃśa is the transitional ‘junction portion’ at the end/beginning of a yuga. The chapter uses it to explain how adharmic accumulation culminates in collapse and purgation, after which small remnant groups (kaliśiṣṭa) become the seed for the renewed Kṛta Yuga under the guidance of sages.