Adhyaya 100

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे देवीसंभवो नाम नवनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः विजित्य विष्णुना सार्धं भगवान्परमेश्वरः सर्वान्दधीचवचनात् कथं भेजे महेश्वरः

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे देवीसंभवो नाम नवनवतितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—विजित्य विष्णुना सार्धं भगवान् परमेश्वरः सर्वान्, दधीचवचनात् कथं भेजे महेश्वरः?

Verse 2

सूत उवाच दक्षयज्ञे सुविपुले देवान् विष्णुपुरोगमान् ददाह भगवान् रुद्रः सर्वान् मुनिगणान् अपि

सूत उवाच—दक्षयज्ञे सुविपुले देवान् विष्णुपुरोगमान् ददाह भगवान् रुद्रः, सर्वान् मुनिगणान् अपि।

Verse 3

भद्रो नाम गणस्तेन प्रेषितः परमेष्ठिना विप्रयोगेन देव्या वै दुःसहेनैव सुव्रताः

ततः परमेष्ठिना भद्रो नाम गणः प्रेषितः; सुव्रताः, देव्या विप्रयोगो वै दुःसहेनैव तदर्थं बभूव।

Verse 4

सो ऽसृजद् वीरभद्रश् च गणेशान्रोमजाञ्छुभान् गणेश्वरैः समारुह्य रथं भद्रः प्रतापवान्

स च वीरभद्रः शुभान् गणेशान् रोमजान् असृजत्; गणेश्वरैः समारुह्य रथं भद्रः प्रतापवान्।

Verse 5

गन्तुं चक्रे मतिं यस्य सारथिर्भगवानजः गणेश्वराश् च ते सर्वे विविधायुधपाणयः

गन्तुं चक्रे मतिं यस्य, सारथिर्भगवानजः। गणेश्वराश्च ते सर्वे विविधायुधपाणयः सहान्वयुः॥

Verse 6

विमानैर्विश्वतो भद्रैस् तमन्वयुरथो सुराः हिमवच्छिखरे रम्ये हेमशृङ्गे सुशोभने

विमानैर्विश्वतोभद्रैस्तमन्वयुरथो सुराः। हिमवच्छिखरे रम्ये हेमशृङ्गे सुशोभने॥

Verse 7

यज्ञवाटस् तथा तस्य गङ्गाद्वारसमीपतः तद्देशे चैव विख्यातं शुभं कनखलं द्विजाः

यज्ञवाटस्तथा तस्य गङ्गाद्वारसमीपतः। तद्देशे चैव विख्यातं शुभं कनखलं द्विजाः॥

Verse 8

दग्धुं वै प्रेषितश्चासौ भगवान् परमेष्ठिना तदोत्पातो बभूवाथ लोकानां भयशंसनः

दग्धुं वै प्रेषितश्चासौ भगवान् परमेष्ठिना। तदोत्पातो बभूवाथ लोकानां भयशंसनः॥

Verse 9

पर्वताश् च व्यशीर्यन्त प्रचकम्पे वसुंधरा मरुतश् चाप्य् अघूर्णन्त चुक्षुभे मकरालयः

पर्वताश्च व्यशीर्यन्त प्रचकम्पे वसुंधरा। मरुतश्चाप्यघूर्णन्त चुक्षुभे मकरालयः॥

Verse 10

अग्नयो नैव दीप्यन्ति न च दीप्यति भास्करः ग्रहाश् च न प्रकाश्यन्ते न देवा न च दानवाः

तत्राग्नयो नैव दीप्यन्ति न च दीप्यति भास्करः। ग्रहाश्च न प्रकाश्यन्ते न देवा न च दानवाः॥

Verse 11

ततः क्षणात् प्रविश्यैव यज्ञवाटं महात्मनः रोमजैः सहितो भद्रः कालाग्निरिवचापरः

ततः क्षणात् प्रविश्यैव यज्ञवाटं महात्मनः। रोमजैः सहितो भद्रः कालाग्निरिव चापरः॥

Verse 12

उवाच भद्रो भगवान् दक्षं चामिततेजसम् संपर्कादेव दक्षाद्य मुनीन्देवान् पिनाकिना

उवाच भद्रो भगवान् दक्षं चामिततेजसम्। संपर्कादेव पिनाकिना दक्षाद्या मुनीन्देवा विशुद्धिम् आपुः॥

Verse 13

दग्धुं संप्रेषितश् चाहं भवन्तं समुनीश्वरैः इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः

दग्धुं संप्रेषितश्चाहं भवन्तं समुनीश्वरैः। इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः॥

Verse 14

गणेश्वराश् च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः प्रस्तोत्रा सह होत्रा च दग्धं चैव गणेश्वरैः

गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः। प्रस्तोत्रा सह होत्रा च दग्धाश्चैव गणेश्वरैः॥

Verse 15

गृहीत्वा गणपाः सर्वान् गङ्गास्रोतसि चिक्षिपुः वीरभद्रो महातेजाः शक्रस्योद्यच्छतः करम्

गृहीत्वा गणपाः सर्वान् गङ्गास्रोतसि चिक्षिपुः। वीरभद्रो महातेजाः शक्रस्योद्यच्छतः करम्॥

Verse 16

व्यष्टम्भयद् अदीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम् भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया

व्यष्टम्भयद् अदीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्। भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया॥

Verse 17

निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवं न्यपातयत् तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया

निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवं न्यपातयत्। तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया॥

Verse 18

घर्षयामास भगवान् वीरभद्रः प्रतापवान् चिछेद च शिरस्तस्य शक्रस्य भगवान्प्रभोः

घर्षयामास भगवान् वीरभद्रः प्रतापवान्। चिछेद च शिरस्तस्य शक्रस्य भगवान्प्रभोः॥

Verse 19

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया जघान मूर्ध्नि पादेन वीरभद्रो महाबलः

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया। जघान मूर्ध्नि पादेन वीरभद्रो महाबलः॥

Verse 20

यमस्य दण्डं भगवान् प्रचिछेद स्वयं प्रभुः जघान देवमीशानं त्रिशूलेन महाबलम्

यमस्य दण्डं भगवान् स्वयं प्रभुः प्रचिछेद; महाबलम् ईशानं देवमीशं च त्रिशूलेन जघान।

Verse 21

त्रयस्त्रिंशत्सुरानेवं विनिहत्याप्रयत्नतः त्रयश् च त्रिशतं तेषां त्रिसाहस्रं च लीलया

एवं त्रयस्त्रिंशत्सुरान् अप्रयत्नतः विनिहत्य, लीलया तेषां त्रयश्च त्रिशतं त्रिसाहस्रं च जघान।

Verse 22

त्रयं चैव सुरेन्द्राणां जघान च मुनीश्वरान् अन्यांश् च देवान् देवो ऽसौ सर्वान्युद्धाय संस्थितान्

सुरेन्द्राणां त्रयं जघान, मुनीश्वरान् च; अन्यांश्च देवान् सर्वान् युद्धाय संस्थितान् देवोऽसौ अभ्यहनत्।

Verse 23

जघान भगवान् रुद्रः खड्गमुष्ट्यादिसायकैः अथ विष्णुर्महातेजाश् चक्रम् उद्यम्य मूर्छितः

अथ भगवान् रुद्रः खड्गमुष्ट्यादिसायकैः जघान; तदा महातेजा विष्णुः चक्रम् उद्यम्य मूर्छितः।

Verse 24

युयोध भगवांस्तेन रुद्रेण सह माधवः तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम्

ततः तेन रुद्रेण सह भगवान् माधवः युयोध; तयोः सुघोरं रोमहर्षणं युद्धं समभवत्।

Verse 25

विष्णोर्योगबलात्तस्य दिव्यदेहाः सुदारुणाः

विष्णोः योगबलप्रभावात् तस्य दिव्यदेहाः सुदारुणाः, तेजोबलसमृद्ध्या भयानकाः समभवन्।

Verse 26

शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश् च जज्ञिरे तान्सर्वानपि देवो ऽसौ नारायणसमप्रभान्

शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताः प्रजज्ञिरे; तान् सर्वान् देवोऽसौ नारायणसमप्रभान् ददर्श। शैवदृष्ट्या तु एते मायाक्षेत्रे जाताः, पति: शिव एव स्वातन्त्र्येण परः।

Verse 27

निहत्य गदया विष्णुं ताडयामास मूर्धनि ततश्चोरसि तं देवं लीलयैव रणाजिरे

गदया विष्णुं निहत्य मूर्धनि ताडयामास; ततश्च रणाजिरे लीलयैव तं देवं उरसि अपि ताडयामास। अनेन पत्याः शिवस्य वशे देवा अपि चरन्ति, पशवः पाशबद्धा यावत् अनुग्रहः।

Verse 28

पपात च तदा भूमौ विसंज्ञः पुरुषोत्तमः पुनरुत्थाय तं हन्तुं चक्रमुद्यम्य स प्रभुः

तदा पुरुषोत्तमः विसंज्ञः भूमौ पपात; पुनरुत्थाय स प्रभुः तं हन्तुं चक्रमुद्यम्य समुत्ससर्ज।

Verse 29

क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् अतिष्ठत् पुरुषर्षभः तस्य चक्रं च यद्रौद्रं कालादित्यसमप्रभम्

क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुरुषर्षभः स्थिरम् अतिष्ठत्; तस्य चक्रं रौद्रं कालादित्यसमप्रभं बभौ। पत्याः अधीनं सर्वं पाशं निगृह्णाति इव।

Verse 30

व्यष्टम्भयद् अदीनात्मा करस्थं न चचाल सः अतिष्ठत् स्तम्भितस्तेन शृङ्गवानिव निश्चलः

अदीनात्मा स व्यष्टम्भयत्; करस्थोऽपि न चचाल। तेन स्तम्भितः स शृङ्गवानिव वृषभः निश्चलः स्थिरमवतस्थे॥

Verse 31

त्रिभिश् च धर्षितं शार्ङ्गं त्रिधाभूतं प्रभोस्तदा शार्ङ्गकोटिप्रसङ्गाद् वै चिछेद च शिरः प्रभोः

तदा त्रिभिर्धर्षितं प्रभोः शार्ङ्गं त्रिधाभूतम्। शार्ङ्गकोटिप्रसङ्गादेव प्रभोः शिरश्चिच्छेद वै॥

Verse 32

छिन्नं च निपपातासु शिरस्तस्य रसातले वायुना प्रेरितं चैव प्राणजेन पिनाकिना

छिन्नं तस्य शिरः शीघ्रं रसातले निपपात ह। पिनाकिना प्राणजेन वायुना प्रेरितं च तत्॥

Verse 33

प्रविवेश तदा चैव तदीयाहवनीयकम् तत् प्रतिध्वस्तकलशं भग्नयूपं सतोरणम्

तदा स प्रविवेशैव तदीयमाहवनीयकम्। तत् प्रतिध्वस्तकलशं भग्नयूपं सतोरणम्॥

Verse 34

प्रदीपितमहाशालं दृष्ट्वा यज्ञो ऽपि दुद्रुवे तं तदा मृगरूपेण धावन्तं गगनं प्रति

प्रदीपितमहाशालां दृष्ट्वा यज्ञोऽपि दुद्रुवे। तं मृगरूपेण धावन्तं गगनं प्रति ददर्श ह॥

Verse 35

वीरभद्रः समाधाय विशिरस्कमथाकरोत् ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च जगद्गुरुम्

वीरभद्रः सम्यक् समाधाय तान् विशिरस्कान् अकरोत्; ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च जगद्गुरुम् अपि निगृह्य, यज्ञोत्थं मदं पाशबद्धपशोः पाशं च भित्त्वा पतेः सर्वकर्माधिपत्यं प्रस्थापयामास।

Verse 36

अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपुत्रं मुनीश्वरम् मुनिम् अङ्गिरसं चैव कृष्णाश्वं च महाबलः

स महाबलः पतीर् एव अरिष्टनेमिरिति, बहुपुत्र इति, मुनीश्वर इति, अङ्गिरस इति, कृष्णाश्व इति च ख्यातः—इन्द्रियजयलक्षणेन तमसा सह मनोवेगं मोक्षमार्गे नयन्।

Verse 37

जघान मूर्ध्नि पादेन दक्षं चैव यशस्विनम् चिछेद च शिरस्तस्य ददाहाग्नौ द्विजोत्तमाः

ततः स यशस्विनं दक्षं मूर्ध्नि पादेन जघान; तस्य शिरश्चिच्छेद, अग्नौ च निक्षिप्य ददाह—हे द्विजोत्तमाः—एवं पतेर् अजेयाज्ञया यज्ञो विनष्टः।

Verse 38

सरस्वत्याश् च नासाग्रं देवमातुस्तथैव च निकृत्य करजाग्रेण वीरभद्रः प्रतापवान्

ततः प्रतापवान् वीरभद्रः करजाग्रेण सरस्वत्याश्च देवमातुश्च नासाग्रं निकृत्य, यज्ञमण्डपे देवानां मदं न्यकृन्तत्।

Verse 39

तस्थौ श्रिया वृतो मध्ये प्रेतस्थाने यथा भवः एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्पद्मसंभवः

स श्रिया वृतो मध्ये तस्थौ, प्रेतस्थाने यथा भवः; एतस्मिन्नेव काले तु भगवान् पद्मसम्भवोऽपि तत्र समुपाजगाम।

Verse 40

भद्रमाह महातेजाः प्रार्थयन्प्रणतः प्रभुः अलं क्रोधेन वै भद्र नष्टाश्चैव दिवौकसः

भद्रमाह महातेजाः प्रभुः प्रणतः प्रार्थयन्— “अलं क्रोधेन वै भद्र; नष्टाश्चैव दिवौकसः।”

Verse 41

प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैः सह सुव्रत सो ऽपि भद्रः प्रभावेण ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

“प्रसीद; क्षम्यतां सर्वं रोमजैः सह सुव्रत।” सोऽपि भद्रः परमेष्ठिनो ब्रह्मणः प्रभावेण शुभोऽभवत्।

Verse 42

शमं जगाम शनकैः शान्तस्तस्थौ तदाज्ञया देवो ऽपि तत्र भगवान् अन्तरिक्षे वृषध्वजः

स शनकैः शमं जगाम; शान्तस्तस्थौ तदाज्ञया। देवोऽपि तत्र भगवान् अन्तरिक्षे वृषध्वजः।

Verse 43

सगणः सर्वदः शर्वः सर्वलोकमहेश्वरः प्रार्थितश्चैव देवेन ब्रह्मणा भगवान् भवः

सगणः सर्वदः शर्वः सर्वलोकमहेश्वरः। प्रार्थितश्चैव देवेन ब्रह्मणा भगवान् भवः।

Verse 44

हतानां च तदा तेषां प्रददौ पूर्ववत्तनुम् इन्द्रस्य च शिरस्तस्य विष्णोश्चैव महात्मनः

हतानां तदा तेषां पूर्ववत्तनुं प्रददौ। इन्द्रस्य शिरश्चैव विष्णोश्च महात्मनः (स्वास्थ्यं) पुनरकरोत्।

Verse 45

दक्षस्य च मुनीन्द्रस्य तथान्येषां महेश्वरः वागीश्याश्चैव नासाग्रं देवमातुस्तथैव च

दक्षस्य च मुनीन्द्रस्य तथान्येषां महेश्वरः । वागीश्याश्चैव नासाग्रं देवमातुस्तथैव च ॥ एतेन लक्षणेन प्रभुः पतिर्धर्मतः पशूनां बन्धमोक्षाधिकारं स्वकीयमैश्वर्यं च स्थापयामास ।

Verse 46

नष्टानां जीवितं चैव वराणि विविधानि च दक्षस्य ध्वस्तवक्त्रस्य शिरसा भगवान्प्रभुः

नष्टानां जीवितं चैव वराणि विविधानि च । दक्षस्य ध्वस्तवक्त्रस्य शिरसा भगवान् प्रभुः ॥ भगवाँल्लोकनाथः पतिः प्राणान् पुनरदात्, नानाविधान् वरान् ददौ; ध्वस्तवक्त्रस्य दक्षस्य च शिरः स्थापयित्वा पुनर्जीवनं ददौ ।

Verse 47

कल्पयामास वै वक्त्रं लीलया च महान् भवः दक्षो ऽपि लब्धसंज्ञश् च समुत्थाय कृताञ्जलिः

कल्पयामास वै वक्त्रं लीलया च महान् भवः । दक्षोऽपि लब्धसंज्ञश्च समुत्थाय कृताञ्जलिः ॥ महान् भवः शिवः स्वलीलया तस्य वक्त्रं कल्पयामास; दक्षोऽपि संज्ञां लब्ध्वा समुत्थाय कृताञ्जलिर्भूत्वा स्थितवान् ।

Verse 48

तुष्टाव देवदेवेशं शङ्करं वृषभध्वजम् स्तुतस्तेन महातेजाः प्रदाय विविधान्वरान्

तुष्टाव देवदेवेशं शङ्करं वृषभध्वजम् । स्तुतस्तेन महातेजाः प्रदाय विविधान् वरान् ॥ स तं देवदेवेशं शङ्करं वृषभध्वजं स्तुतवान्; तेन स्तुतः प्रसन्नो महातेजाः प्रभुः नानाविधान् वरान् प्रददौ, येन पत्यनुग्रहेण पशोः पाशविमोचनं भवति ।

Verse 49

गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्लिष्टकर्मणे देवाश् च सर्वे देवेशं तुष्टुवुः परमेश्वरम्

गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्लिष्टकर्मणे । देवाश्च सर्वे देवेशं तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥ स अक्लिष्टकर्मणे दक्षाय गाणपत्यं ददौ; ततः सर्वे देवाः देवेशं परमेश्वरं पतिं, यः पशूनां पाशविमोचकः, तुष्टुवुः ।

Verse 50

नारायणश् च भगवान् तुष्टाव च कृताञ्जलिः ब्रह्मा च मुनयः सर्वे पृथक्पृथगजोद्भवम्

नारायणोऽपि भगवान् कृताञ्जलिः सन्तुष्टः स्तुतिं चकार। ब्रह्मा च सर्वे मुनयश्च पृथक्पृथग् अजोद्भवं स्वयम्भुवं तं प्रादुर्भावं सम्यक् स्तुवन्ति।

Verse 51

तुष्टुवुर् देवदेवेशं नीलकण्ठं वृषध्वजम् तान् देवान् अनुगृह्यैव भवो ऽप्यन्तरधीयत

देवा देवदेवेशं नीलकण्ठं वृषध्वजं तुष्टुवुः। तान् देवान् अनुगृह्यैव भवः शम्भुः पुनरन्तरधीयत।