Adhyaya 67
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
अस्मिन्नध्याये ययातिः समागतान् वर्णान् वृद्धांश्च संबोध्य वदति—अवज्ञाकारित्वात् प्रतिकूलभावाच्च ज्येष्ठो यदुः राज्याय न योग्यः; पितृव्रतपरायणः पूरुस्तु प्रशस्यते। शुक्रस्य वरं स्मारयन्—अनुवर्ती पुत्र एव राज्यभारवाहकः—इति सर्वसम्मत्या पूरुं सिंहासनेऽभिषिञ्चति। ततः पृथिवीं जित्वा दिक्प्रदानं करोति—तुर्वसुं आग्नेय्यां, यदुं दक्षिणे, द्रुह्युमनू च पश्चिमोत्तरदिशोः नियोजयति। अनन्तरं ययातिगाथाभिः धर्मोपदेशः—भोगैस्तृष्णा न निवर्तते, घृताहुत्यग्निरिव वर्धते; ब्रह्मप्राप्तिलक्षणानि च—मनसा वाचा कर्मणा च अहिंसा, अद्वेषोऽभयत्वं—इति, देहस्य जरा भवति तृष्णा तु अजरैव। अन्ते स राण्या सह वनं प्रविश्य भृगुतुङ्गे तपः कृत्वा स्वर्गं प्राप्नोति; एतत्कथाश्रवणकीर्तनयोः पुण्यं शुद्धिं शिवलोके महिमानं च ददातीत्युक्तम्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे षट्षष्टितमो ऽध्यायः ययाति रेलोअदेद् ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सप्तषष्टितमोऽध्यायः। ययातिरुवाच—ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः; ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन।
Verse 2
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः प्रतिकूलमतिश्चैव न स पुत्रः सतां मतः
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः, प्रतिकूलमतिश्चैव; न स पुत्रः सतां मतः।
Verse 3
मातापित्रोर्वचनकृत् सद्भिः पुत्रः प्रशस्यते स पुत्रः पुत्रवद् यस् तु वर्तते मातृपितृषु
मातापित्रोर्वचनकृत् सद्भिः पुत्रः प्रशस्यते; स पुत्रः पुत्रवद् यस्तु वर्तते मातृपितृषु।
Verse 4
यदुनाहमवज्ञातस् तथा तुर्वसुनापि च द्रुह्येन चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्
यदुना अहम् अवज्ञातः तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्येन चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम्॥
Verse 5
पुरुणा च कृतं वाक्यं मानितश् च विशेषतः कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम
पुरुणा च कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः। कनीयान् मम दायादो जरा येन धृता मम॥
Verse 6
शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा प्रार्थितेन पुनस्तेन जरा संचारिणी कृता
शुक्रेण मे समादिष्टा देवयान्याः कृते जरा। प्रार्थितेन पुनस्तेन जरा संचारिणी कृता॥
Verse 7
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् पुत्रो यस्त्वनुवर्तेत स ते राज्यधरस्त्विति
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्। पुत्रो यस्त्वनुवर्तेत स ते राज्यधरस्त्विति॥
Verse 8
भवन्तो ऽप्यनुजानन्तु पूरू राज्ये ऽभिषिच्यते प्रकृतय ऊचुः यः पुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा
भवन्तोऽप्यनुजानन्तु पूरू राज्येऽभिषिच्यते। प्रकृतय ऊचुः यः पुत्रो गुणसम्पन्नो मातापित्रोर्हितः सदा॥
Verse 9
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयान् अपि स प्रभुः अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतो वाक्यकृत्तव
कनीयानपि स प्रभुः सर्वकल्याणमर्हति। पूरवेऽयं राज्यभागो युक्तः—स तव सुतो वाक्यकृद् भवति॥
Verse 10
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं कर्तुमन्यथा ययाति दिस्त्रिबुतेस् थे किन्ग्दोम् सूत उवाच एवं जानपदैस्तुष्टैर् इत्युक्तो नाहुषस्तदा
शुक्रवरप्रभावेण न शक्यं कर्तुमन्यथा। तस्माद् ययातिराज्यं दिशो विभज्य ददौ॥ सूत उवाच—जनपदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषोऽब्रवीत्तदा॥
Verse 11
अभिषिच्य ततो राज्यं पूरुं स सुतम् आत्मनः दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत्
अथ पूरुं सुतं स्वीयं राज्येऽभिषिच्य पार्थिवः। दक्षिणपूर्वदिशि तु तुर्वसुं पुत्रमादिशत्॥
Verse 12
दक्षिणायामथो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु द्रुह्युं चानुं च तावुभौ
दक्षिणायां ततो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत्। प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युमनुं च तावुभौ॥
Verse 13
सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् व्यभजच्च त्रिधा राज्यं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा
सप्तद्वीपां ससागरां जित्वा पृथ्वीं ययातिराट्। नाहुषपुत्रो राज्यं तु त्रिधा विभज्य पुत्रेभ्यो ददौ तदा॥
Verse 14
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु हर्षनिर्भरमानसः प्रीतिमानभवद्राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु
पुत्रे राज्यश्रियं संक्राम्य राजा हर्षनिर्भरमानसः शान्तचित्तः प्रीतिमान् अभवत्, बन्धुषु च राज्यभारं न्यस्य निश्चिन्तो बभूव।
Verse 15
अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वतो ऽङ्गानि कूर्मवत्
अत्र पुरा महाराज्ञा ययातिना गीता गाथा—याभिः कूर्मवत् सर्वतोऽङ्गानि इन्द्रियाणि च प्रत्याहृत्य कामान् निवर्तयेत्, पशुं पतौ शिवे स्थिरयेत्।
Verse 16
ताभिर् एव नरः श्रीमान् नान्यथा कर्मकोटिकृत् न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति
ताभिरेव नरः श्रीमान् नान्यथा, कर्मकोटिकृत् अपि; कामानाम् उपभोगेन कामः कदाचन न शाम्यति।
Verse 17
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते; यतः पृथिव्यां व्रीहियवाः हिरण्यं पशवः स्त्रियश्च समृद्धिं यान्ति।
Verse 18
नालमेकस्य तत्सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत् यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्
नालमेकस्य तत्सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत्; यदा सर्वभूतेषु पापकं भावं न कुरुते तदा शान्तिम् अवाप्नुयात्।
Verse 19
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा यदा परान्न बिभेति परे चास्मान्न बिभ्यति
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा । यदा परान्न बिभेति परे चास्मान्न बिभ्यति ॥
Verse 20
यदा न निन्देन्न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् यानजीर्यति जीर्यतः
यदा न निन्देन्न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा । या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् यानजीर्यति जीर्यतः ॥
Verse 21
यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम् जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम् । जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ॥
Verse 22
चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावादेव नान्यथा
चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका निरुपद्रवा । जीर्यन्ति देहिनः सर्वे स्वभावादेव नान्यथा ॥
Verse 23
जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यते यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्
जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यते । यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ॥
Verse 24
तृष्णाक्षयसुखस्यैतत् कलां नार्हति षोडशीम् एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद्वनम्
तृष्णाक्षयसुखस्यैतत् कलां नार्हति षोडशीम्। एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद्वनम्॥
Verse 25
भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः साधयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्
भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः। साधयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान्॥
Verse 26
तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव मरीचिभिः
तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः। यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव मरीचिभिः॥
Verse 27
धनी प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन्नरः ययातिचरितं पुण्यं पठञ्छृण्वंश् च बुद्धिमान्
धनी प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन्नरः। ययातिचरितं पुण्यं पठञ्छृण्वंश् च बुद्धिमान्॥
Verse 28
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते॥
Frequently Asked Questions
Because Yadu is described as not following the niyoga/command and possessing a contrary disposition, whereas Puru is portrayed as the son who honors parental words and therefore becomes eligible to uphold rajadharma.
That desire is not pacified by enjoyment; it increases like fire fed by ghee. True peace comes from restraint, non-harming, and the inner abandonment of craving—presented as a route to brahman-attainment and, by the chapter’s phalaśruti, exaltation in Shiva-loka.