Adhyaya 16
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
सूत उवाच—प्रलयानन्तरं विश्वरूपकल्पे पुनः सृष्टिरारभ्यते। प्रजासृष्ट्यर्थं ब्रह्मा ध्यानं करोति; तदा सरस्वतीसदृशी विश्वरूपा शक्तिः प्रादुर्भवति। ब्रह्मा अन्तर्मुखः सन् ईशानं शिवं ओंकारमूर्तिं कृत्वा दीर्घस्तवेन स्तौति—सद्योजात-वामदेव-रुद्र-कालरूपाणि च प्रशंसति। अस्य स्तोत्रस्य फलम् उक्तम्—एकवारपाठोऽपि, श्राद्धकाले पाठश्च, ब्रह्मलोकप्राप्तिं परां गतिं च ददाति। तुष्टः शिवो ब्रह्मणे वरं ददाति; ब्रह्मा तु चतुर्मुखीं चतुष्पादीं बहुनेत्रां बहुभुजां विश्वरूपदेवीं नाम-गोत्र-शक्ति-कार्यविषये पृच्छति। शिवः ‘सर्वमन्त्ररहस्यं’ प्रकाशयन् तां प्रकृतिं जगद्योनिं विश्वगां गां गायत्रीं च, गौरीं मायां विद्यां हैमवतीं च इति व्याचष्टे, द्वात्रिंशद्गुण-द्वात्रिंशदक्षरविधानसम्बन्धं च निर्दिशति। अन्ते तदनन्तरप्रसवाः, नियमयुक्तं योगपूजनं, रुद्रप्रवेशपर्यन्ता साधना च सूच्यते; परस्मिन्नध्याये सृष्टिक्रमः शैवमोक्षमार्गश्च प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
सूत उवाच—अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः। विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः॥
Verse 2
विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः
विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे। ब्रह्मा पुत्रकामः परमेष्ठी ध्यायतः समुपाविशत्॥
Verse 3
प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती विश्वमाल्यांबरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी
प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती। विश्वमाल्याम्बरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी॥
Verse 4
विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्
विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्।
Verse 5
शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः
शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम्। अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः॥
Verse 6
ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ओमीशान नमस्ते ऽस्तु महादेव नमो ऽस्तु ते
ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम्। ओमीशान नमस्तेऽस्तु महादेव नमोऽस्तु ते॥
Verse 7
नमो ऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर नमो ऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन
नमोऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर। नमोऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन॥
Verse 8
ब्रह्मणो ऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मे ऽस्तु सदाशिव
ब्रह्मणोऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे। नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मेऽस्तु सदाशिव॥
Verse 9
ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमोनमः प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः
ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमो नमः। प्रपद्ये त्वां प्रपन्नोऽस्मि सद्योजाताय वै नमः॥
Verse 10
अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते
अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः। भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते॥
Verse 11
वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः
वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च। नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः॥
Verse 12
नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते
नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने। बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते॥
Verse 13
बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च
बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे। सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च॥
Verse 14
मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने
मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते। वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने॥
Verse 15
ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने
ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च। कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने॥
Verse 16
इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम् यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति
इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम्। यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति॥
Verse 17
श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम् एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्
श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम्। एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्॥
Verse 18
उवाच भगवानीशः प्रीतो ऽहं ते किमिच्छसि ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्
उवाच भगवानीशः प्रीतोऽहं ते किमिच्छसि। ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्॥
Verse 19
उवाच भगवान् रुद्रं प्रीतं प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगौः श्रेयसीश्वरी
उवाच भगवान् प्रीतचित्तः प्रीतं रुद्रं—यदिदं ते विश्वरूपं, सा विश्वगौः श्रेयसी ईश्वरी, परमकल्याणप्रदा।
Verse 20
एतद्वेदितुमिच्छामि यथेयं परमेश्वर कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी
एतद्वेदितुमिच्छामि, हे परमेश्वर; कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी इति।
Verse 21
चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कथं स्मृता
चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी। चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा—कथं विश्वरूपा स्मृता॥
Verse 22
किंनामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः
किं नामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः? तद्वचः श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः प्रत्युवाच।
Verse 23
प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम् रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्
प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम्। रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्॥
Verse 24
शृणुष्वैतत्परं गुह्यम् आदिसर्गे यथा तथा एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः
शृणुष्वैतत्परं गुह्यम्—आदिसर्गे यथा तथा; एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः॥
Verse 25
ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्
ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो; त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्॥
Verse 26
वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्
वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा; तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्॥
Verse 27
शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते
शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः; पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते॥
Verse 28
आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः
आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः; माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः॥
Verse 29
त्वयि योगं च सांख्यं च तपोविद्याविधिक्रियाः ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा
त्वय्येव योगः सांख्यं च तपो विद्या विधिक्रियाः। ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा॥
Verse 30
ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर् विद्याविद्या मतिर्धृतिः कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती
ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर्विद्याविद्या मतिर्धृतिः। कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती॥
Verse 31
तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया
तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश्च प्रतिष्ठिताः। द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया॥
Verse 32
प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस् त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो
प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस्त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी। विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो॥
Verse 33
सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता
सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता। चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर्गौः प्रतिष्ठिता॥
Verse 34
गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
सा गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च। प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः॥
Verse 35
अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम् अजो ऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या
अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम्। अजोऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या॥
Verse 36
एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः ततश् च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः
एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः। ततश्च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः॥
Verse 37
जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः
जटी मुण्डी शिखण्डी चार्धमुण्डश्च जज्ञिरे। ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः॥
Verse 38
दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम् धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्
दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम्। धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्॥
Verse 39
शिष्टाश् च नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्
शिष्टाश्च नियतात्मानः शमितमानसाः प्रसादात् रुद्रं परमेश्वरं प्रविविशुः, पाशुभावं पतौ लीनं चक्रुः।
Frequently Asked Questions
As Ishana and Mahadeva—Omkara-murti, lord of all vidyas and beings—explicitly praised through the Sadyojata and Vamadeva dimensions and through Rudra/Kala epithets that emphasize Shiva’s supremacy over creation and time.
Shiva teaches that she is Prakriti—the world-womb (Jagadyoni)—and is symbolized as Gau (sustenance and fertility of the cosmos) and as Gayatri (mantric intelligence), also named Gauri, Maya, Vidya, and Haimavati.
The text states that even reciting it once, or reciting it for dvijas during shraddha, leads to exalted spiritual destinations such as Brahmaloka and ultimately ‘parama gati,’ indicating soteriological potency through bhakti and mantra.