Adhyaya 4
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
सूतो ब्रह्मणोऽहोरात्रयोः परम्परां वर्णयति—अहः सृष्टिः, रात्रिः प्रलय इति, न तु लौकिकदिवसरात्रिवत्। ततः कालमानस्य क्रमो निरूप्यते—मानुषनिमेषादि मुहूर्तपर्यन्तं, पितृणां दिनरात्रिवर्षमानं, देवानामयनद्वयं दिनरात्रिरूपं च। कृत-त्रेता-द्वापर-कलियुगानां सन्ध्यासहितं प्रमाणं, चतुर्युगसमाहारः, मन्वन्तरकल्पयोः (सहस्रचतुर्युगात्मकस्य) विस्तारश्च कथ्यते। शिवाज्ञया सर्वे विकाराः संह्रियन्ते; गुणेषु साम्ये प्रलयः, वैषम्ये सृष्टिरिति, शिव एव परमकारणम्। प्रलयान्ते ब्रह्मा जलमध्ये शयित्वा प्रबुध्य सृष्टिमारभते; वराहोपाख्यानस्मृत्या पृथिवी पुनरुद्धृता, पुनर्नवसृष्टेः क्रमाय भूमिका स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथ प्राथमिकस्येह यः कालस्तदहः स्मृतम् सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्य समासतः
सूत उवाच—इह प्राथमिकस्य यः कालः स तदहः स्मृतः। सर्गस्य तादृशी रात्रिः प्राकृतस्यापि समासतः।
Verse 2
दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः औपचारिकमस्यैतद् अहोरात्रं न विद्यते
दिवा सृष्टिं विकुरुते रजन्यां प्रलयं विभुः। औपचारिकमस्यैतदहोरात्रं न विद्यते॥
Verse 3
दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः
दिवा विकृतयः सर्वे विकारा विश्वदेवताः। प्रजानां पतयः सर्वे तिष्ठन्त्यन्ये महर्षयः॥
Verse 4
रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता
रात्रौ सर्वे प्रलीयन्ते निशान्ते सम्भवन्ति च। अहस्तु तस्य वैकल्पो रात्रिस्तादृग्विधा स्मृता॥
Verse 5
चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः
चतुर्युगसहस्रान्ते मनवस्तु चतुर्दश। चत्वारि तु सहस्राणि वत्सराणां कृतं द्विजाः॥
Verse 6
तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश् च कृतस्य तु त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्
तावच्छती च वै संध्या संध्यांशश्च कृतस्य तु। त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती क्रमात्॥
Verse 7
अंशकः षट्शतं तस्मात् कृतसंध्यांशकं विना त्रिद्व्येकसाहस्रमितो विना संध्यांशकेन तु
तस्माद् अंशकाः षट्शतसंख्याः; कृतयुगस्य संध्याभागनियतांशकं वर्जयित्वा त्रिद्व्येकसाहस्रमितं प्रमाणं भवति, संध्यांशकं पुनरपि न गणयित्वा।
Verse 8
त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य कथयामि वः निमेषपञ्चदशका काष्ठा स्वस्थस्य सुव्रताः
त्रेताद्वापरतिष्याणां कृतस्य च प्रमाणकं कालमानं वः कथयामि। सुव्रताः, स्वस्थस्य पुरुषस्य निमेषपञ्चदशकाः काष्ठा इति स्मृता।
Verse 9
मर्त्यस्य चाक्ष्णोस्तस्याश् च ततस् त्रिंशतिका कला कलात्रिंशतिको विप्रा मुहूर्त इति कल्पितः
मर्त्यस्य चाक्ष्णोर्निमीलनोन्मीलनकालः मूलमानं परिगृह्यते; ततस्त्रिंशतिका कला। विप्राः, कलात्रिंशतिको मुहूर्त इति कल्पितः।
Verse 10
मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी तादृशं त्वहः पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
मुहूर्तपञ्चदशिका रजनी, तादृशमेव अहः। पित्र्ये तु रात्र्यहनी समाहृत्य मासः; तयोः पुनः प्रविभागः कथितः।
Verse 11
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु स स्मृतः
पितॄणां कृष्णपक्षोऽहः, शुक्लपक्षः स्वप्नाय शर्वरी। मानुषा मासास्त्रिंशत् पित्र्यो मास इति स्मृतः।
Verse 12
शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
मासानां शतानि त्रीणि षष्ट्या चाप्यधिकानि वै। पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते॥
Verse 13
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत्। पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै॥
Verse 14
दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
दश वै द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह संस्मृता। लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः॥
Verse 15
एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गे ऽत्र पठ्यते दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
एतद्दिव्यमहोरात्रम् इति लैङ्गेऽत्र पठ्यते। दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः॥
Verse 16
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्। एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते विशेषतः॥
Verse 17
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषं तु शतं विप्रा दिव्यमासास्त्रयस्तु ते
त्रिंशद्वर्षाणि मानुषाणि दिव्यमासः स्मृतः। हे विप्राः, मानुषं शतं दिव्यमासत्रयतुल्यं प्रोक्तम्—एष कालमानः, येन पतिना शिवेन सृष्टिप्रलयचक्रं बोध्यते॥
Verse 18
दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु
तथैव दशाहानि दिव्यकालविधिः स्मृतः। अत्र त्रीणि वर्षशतानि षष्टिवर्षैः सह निर्दिष्टानि॥
Verse 19
दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः
एष दिव्यः संवत्सरो मानुषमानतः प्रकीर्तितः। प्रमाणतः तु मानुषाणां त्रीणि वर्षसहस्राणि समः॥
Verse 20
त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु
त्रिंशद्दिव्यवर्षाणि सप्तर्षिवत्सरः स्मृतः। स च मानुषमानतः नवसहस्रवर्षसमः—एवं पतौ शिवे सृष्टिविकासं देहिनः पश्यवः कालमानेन मिमते॥
Verse 21
अन्यानि नवतीश्चैव ध्रौवः संवत्सरस्तु सः षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु
अन्यानि नवतिवर्षाणि ध्रौवः संवत्सरः स्मृतः। स च मानुषमानतः षट्त्रिंशत्सहस्रवर्षसमः॥
Verse 22
वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीण्येव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु
वर्षाणां तच्छतं ज्ञेयं; दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः। मानुषवर्षमाने तु त्रीण्येव नियुतान्याहुः॥
Verse 23
षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया। दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः॥
Verse 24
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्। पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते॥
Verse 25
द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः
द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतानि सुव्रताः। अथ संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः॥
Verse 26
कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम् सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया
कृतस्याद्यस्य विप्रेन्द्रा दिव्यमानेन कीर्तितम्। सहस्राणां शतान्यासंश् चतुर्दश च संख्यया॥
Verse 27
चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया
चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम् । तथा दशसहस्राणां वर्षाणां शतसंख्यया ॥
Verse 28
अशीतिश् च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च सप्तैव नियुतान्याहुर् वर्षाणां मानुषाणि तु
अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य च । सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु ॥
Verse 29
विंशतिश् च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया
विंशतिश्च सहस्राणि कालस्तु द्वापरस्य च । तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया ॥
Verse 30
षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः
षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु । एवं चतुर्युगः काल ऋते संध्यांशकात्स्मृतः ॥
Verse 31
नियुतान्येव षट्त्रिंशन् निरंशानि तु तानि वै चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया
नियुतान्येव षट्त्रिंशन्निरंशानि तु तानि वै । चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुतानीह संख्यया ॥
Verse 32
विंशतिश् च सहस्राणि संध्यांशश् च चतुर्युगः एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः
विंशतिसहस्राणि संध्यांशैः सह चतुर्युगः; एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः।
Verse 33
कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता
कृतत्रेतादियुक्तानां युगानां यन्मध्यम् अन्तरम्, तन्मनोरन्तरं प्रोक्तं; मन्वन्तरस्य संख्या च वर्षाग्रेण प्रकीर्तिता।
Verse 34
त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण द्विजोत्तमाः सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु
त्रिंशत्कोटिवर्षाणि मानुषेण द्विजोत्तमाः; सप्तषष्टिश्च नियुतान्यधिकानि च।
Verse 35
विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गे ऽस्मिन्कीर्तिता द्विजाः
विंशतिसहस्राणि कालोऽयं अधिकं विना; मन्वन्तरस्य संख्यैषा लैङ्गेऽस्मिन् कीर्तिता द्विजाः।
Verse 36
चतुर्युगस्य च तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता चतुर्युगसहस्रं वै कल्पश्चैको द्विजोत्तमाः
चतुर्युगस्य तथा वर्षसंख्या प्रकीर्तिता; चतुर्युगसहस्रं वै कल्प एको द्विजोत्तमाः।
Verse 37
निशान्ते सृजते लोकान् नश्यन्ते निशि जन्तवः तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः
निशान्ते लोकाः सृज्यन्ते, निशि जन्तवो नश्यन्ति। तत्र वैमानिकानां तु अष्टाविंशतिकोटयः सन्ति॥
Verse 38
मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस् तथा
मन्वन्तरेषु वै संख्या सान्तरेषु यथातथा कथ्यते। तत्र कोटिशतत्रयं, तथा द्विनवतिः कोट्यः॥
Verse 39
कल्पे ऽतीते तु वै विप्राः सहस्राणां तु सप्ततिः पुनस्तथाष्टसाहस्रं सर्वत्रैव समासतः
कल्पेऽतीते तु वै विप्राः, समासतः सर्वत्र सप्ततिसहस्रं पुनः, तथैवाष्टसाहस्रं च कथ्यते॥
Verse 40
कल्पावसानिकांस्त्यक्त्वा प्रलये समुपस्थिते महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं जनास्ततः
कल्पावसानिकान् भावान् त्यक्त्वा, प्रलये समुपस्थिते, महर्लोकात् प्रयान्त्येते जनलोकं ततः जनाः॥
Verse 41
कोटीनां द्वे सहस्रे तु अष्टौ कोटिशतानि तु द्विषष्टिश् च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः
कोटीनां द्वे सहस्रे, अष्टौ कोटिशतानि, द्विषष्टिश्च कोट्यः; तथा कोटिनियुतानि सप्ततिः—एषा परिमितिः कथिता॥
Verse 42
कल्पार्धसंख्या दिव्या वै कल्पमेवं तु कल्पयेत् कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकमजस्य तु
कल्पार्धसंख्या दिव्या वै; एवं तु कल्पं कल्पयेत्। कल्पानां वै सहस्रं तु वर्षमेकम् अजस्य तु॥
Verse 43
वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु
वर्षाणामष्टसाहस्रं ब्राह्मं वै ब्रह्मणो युगम्। सवनं युगसाहस्रं सर्वदेवोद्भवस्य तु॥
Verse 44
सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो
सवनानां सहस्रं तु त्रिविधं त्रिगुणं तथा। ब्रह्मणस्तु तथा प्रोक्तः कालः कालात्मनः प्रभो॥
Verse 45
भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च
भवोद्भवस्तपश्चैव भव्यो रम्भः क्रतुः पुनः। ऋतुर्वह्निर्हव्यवाहः सावित्रः शुद्ध एव च॥
Verse 46
उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः ऋषभश् च तथा षड्जो मज्जालीयश् च मध्यमः
उशिकः कुशिकश्चैव गान्धारो मुनिसत्तमाः। ऋषभश्च तथा षड्जो मज्जालीयश्च मध्यमः॥
Verse 47
वैराजो वै निषादश् च मुख्यो वै मेघवाहनः पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर् ज्ञान एव च
वैराजो वै निषादश्च मुख्यो वै मेघवाहनः । पञ्चमश्चित्रकश्चैव आकूतिर्ज्ञान एव च ॥
Verse 48
मनः सुदर्शो बृंहश् च तथा वै श्वेतलोहितः रक्तश् च पीतवासाश् च असितः सर्वरूपकः
मनः सुदर्शो बृंहश्च तथा वै श्वेतलोहितः । रक्तश्च पीतवासाश्च असितः सर्वरूपकः ॥
Verse 49
एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः
एवं कल्पास्तु संख्याता ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कोटिकोटिसहस्राणि कल्पानां मुनिसत्तमाः ॥
Verse 50
गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः
गतानि तावच्छेषाणि अहर्निश्यानि वै पुनः । परान्ते वै विकाराणि विकारं यान्ति विश्वतः ॥
Verse 51
विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते
विकारस्य शिवस्याज्ञावशेनैव तु संहृतिः । संहृते तु विकारे च प्रधाने चात्मनि स्थिते ॥
Verse 52
साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता
साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ। गुणानां चैव वैषम्ये विप्राः सृष्टिरिति स्मृता॥
Verse 53
साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः
साम्ये लयो गुणानां तु तयोर्हेतुर्महेश्वरः। लीलया देवदेवेन सर्गास्त्वीदृग्विधाः कृताः॥
Verse 54
असंख्याताश् च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात् असंख्याताश् च कल्पाख्या ह्य् असंख्याताः पितामहाः
असंख्याताश्च संक्षेपात् प्रधानाद् अन्वधिष्ठितात्। असंख्याताश्च कल्पाख्या ह्यसंख्याताः पितामहाः॥
Verse 55
हरयश्चाप्यसंख्यातास् त्व् एक एव महेश्वरः प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु
हरयश्चाप्यसंख्यातास्त्वेक एव महेश्वरः। प्रधानादिप्रवृत्तानि लीलया प्राकृतानि तु॥
Verse 56
गुणात्मिका च तद्वृत्तिस् तस्य देवस्य वै त्रिधा अप्राकृतस्य तस्यादिर् मध्यान्तं नास्ति चात्मनः
गुणात्मिका च तद्वृत्तिस्तस्य देवस्य वै त्रिधा। अप्राकृतस्य तस्यादिर्मध्यान्तं नास्ति चात्मनः॥
Verse 57
पितामहस्याथ परः परार्धद्वयसंमितः दिवा सृष्टं तु यत्सर्वं निशि नश्यति चास्य तत्
पितामहस्य दिवसो यः सृष्ट्युत्पत्तिकारकः, तस्य परं परार्धद्वयप्रमाणो रात्रिरुच्यते। दिवा यत्सर्वं जगत्सृष्टं, तदेव निशि तस्यां पुनर्नश्यति लीयते च॥
Verse 58
भूर्भुवःस्वर्महस्तत्र नश्यते चोर्ध्वतो न च रात्रौ चैकार्णवे ब्रह्मा नष्टे स्थावरजङ्गमे
भूर्भुवःस्वर्महर्लोकाः तत्र नश्यन्ति सर्वशः, ऊर्ध्वतोऽपि न किञ्चिद्वा शेषं तिष्ठति तादृशे। रात्रौ चैकार्णवे जाते स्थावरजङ्गमे लये, ब्रह्मापि नष्ट इवास्ते सुप्तबीजसमाकुलः॥
Verse 59
सुष्वापाम्भसि यस्तस्मान् नारायण इति स्मृतः शर्वर्यन्ते प्रबुद्धो वै दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्
सुष्वापाम्भसि यो देवः तस्मान्नारायणः स्मृतः। शर्वर्यन्ते प्रबुद्धोऽसौ दृष्ट्वा शून्यं चराचरम्॥
Verse 60
स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः
स्रष्टुं तदा मतिं चक्रे ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। उदकैराप्लुतां क्ष्मां तां समादाय सनातनः॥
Verse 61
पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः
पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः। नदीनदसमुद्रांश्च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः॥
Verse 62
कृत्वा धरां प्रयत्नेन निम्नोन्नतिविवर्जिताम् धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् गिरीन् दग्धान् पुराग्निना
स प्रयत्नेन धरां कृत्वा निम्नोन्नतिविवर्जिताम्। तस्यां धरायामचिनोत् सर्वान् गिरीन् पुराग्निना दग्धान्॥
Verse 63
भूराद्यांश् चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे तदा स्रष्टा पुनर्मतिम्
भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्ववत् कल्पयामास। स्रष्टुं च भगवांस्तत्र पुनर्मतिमकल्पयत्॥
Frequently Asked Questions
No. This chapter focuses on cosmic time-measures (human, pitṛ, divine), yuga–manvantara–kalpa structure, and the principle that dissolution and creation occur under Śiva’s lordship; it only transitions to renewal imagery (Brahmā awakening and earth-restoration).
It frames prakṛti’s transformations as contingent and cyclical, while asserting Mahēśvara as the decisive cause: equilibrium of guṇas leads to laya (dissolution), disequilibrium leads to sṛṣṭi (creation), and Śiva’s will governs both—supporting a Śaiva reading where the timeless Lord transcends the cycles he initiates.