Adhyaya 45
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
पूर्वभागकथायां ऋषयः सूतं शङ्करस्य सर्वात्मभावं रुद्रस्य च सामान्यदृष्ट्यगोचरं स्वरूपं वक्तुम् अपृच्छन्। सूतः भूर्-भुवः-स्वः-महः-जनः-तपः-सत्यलोकान् पाताल-नरकादीन् च लोकक्रमं निरूप्य, ग्रह-ध्रुव-सप्तर्षि-विमानिकादयः सर्वे शिवप्रसादाधीनाः इति वदति। शिवः समष्टिरूपः सर्वात्मा नित्यप्रतिष्ठितः, मायाविमूढैस्तु न ज्ञायते। त्रैलोक्यं रुद्रस्य शरीरम् इति सिद्धान्तं प्रतिपाद्य, विश्वनिर्णयात् पूर्वं शिवपूजा आवश्यकेत्याह। ततः महातल-रसातल-तलातल-सुतल-वितल-अतलादीनि सप्त तलानि, तेषां शोभां निवासिनः नाग-दैत्यासुर-पुरातनराजादीन् च वर्णयति; अन्ते अम्बया सह परमेश्वरं, स्कन्दं, नन्दिनं, गणांश्च सर्वत्र व्याप्तान् स्थापयन्, भूमेरूर्ध्वाधः लोकव्यवस्थां शिवकेन्द्रितां प्रास्तावयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे नन्दिकेश्वराभिषेको नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः सूत सुव्यक्तमखिलं कथितं शङ्करस्य तु सर्वात्मभावं रुद्रस्य स्वरूपं वक्तुमर्हसि
ऋषय ऊचुः—हे सूत, त्वया सर्वमखिलं सुव्यक्तं कथितम्। अधुना शङ्करस्य रुद्रस्य च सर्वात्मभावं, तस्य स्वरूपं यथार्हं वक्तुमर्हसि।
Verse 2
सूत उवाच भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः साक्षात्तपस् तथा सत्यलोकश् च पातालं नरकार्णवकोटयः
सूत उवाच—भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः साक्षात्तपस्तथा। सत्यलोकश्च पातालं नरकार्णवकोटयः॥
Verse 3
तारकाग्रहसोमार्का ध्रुवः सप्तर्षयस् तथा वैमानिकास्तथान्ये च तिष्ठन्त्यस्य प्रसादतः
तारकाग्रहसोमार्का ध्रुवः सप्तर्षयस्तथा। वैमानिकास्तथान्ये च तिष्ठन्त्यस्य प्रसादतः॥
Verse 4
अनेन निर्मितास्त्वेवं तदात्मानो द्विजर्षभाः समष्टिरूपः सर्वात्मा संस्थितः सर्वदा शिवः
अनेन निर्मितास्त्वेवं तदात्मानो द्विजर्षभाः। समष्टिरूपः सर्वात्मा संस्थितः सर्वदा शिवः॥
Verse 5
सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम् न विजानन्ति संमूढा मायया तस्य मोहिताः
सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम्। न विजानन्ति संमूढा मायया तस्य मोहिताः॥
Verse 6
तस्य देवस्य रुद्रस्य शरीरं वै जगत्त्रयम् तस्मात्प्रणम्य तं वक्ष्ये जगतां निर्णयं शुभम्
तस्य देवस्य रुद्रस्य शरीरं वै जगत्त्रयम्। तस्मात् प्रणम्य तं वक्ष्ये जगतां निर्णयं शुभम्॥
Verse 7
पुरा वः कथितं सर्वं मयाण्डस्य यथा कृतिः भुवनानां स्वरूपं च ब्रह्माण्डे कथयाम्यहम्
पुरा वः कथितं सर्वं मयाण्डस्य यथा कृतिः। भुवनानां स्वरूपं च ब्रह्माण्डे कथयाम्यहम्॥
Verse 8
पृथिवी चान्तरिक्षं च स्वर्महर्जन एव च तपः सत्यं च सप्तैते लोकास्त्वण्डोद्भवाः शुभाः
पृथिवी चान्तरिक्षं च स्वर्महर्जन एव च। तपः सत्यं च सप्तैते लोकास्त्वण्डोद्भवाः शुभाः॥
Verse 9
अधस्तादत्र चैतेषां द्विजाः सप्त तलानि तु महातलादयस्तेषां अधस्तान्नरकाः क्रमात्
अधस्तादत्र चैतेषां द्विजाः सप्त तलानि तु। महातलादयस्तेषां अधस्तान्नरकाः क्रमात्॥
Verse 10
महातलं हेमतलं सर्वरत्नोपशोभितम् प्रासादैश् च विचित्रैश् च भवस्यायतनैस् तथा
महातलं हेमतलं सर्वरत्नोपशोभितम्। प्रासादैश्च विचित्रैश्च भवस्यायतनैस्तथा॥
Verse 11
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता । नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना ॥
Verse 12
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम्
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् । पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम् ॥
Verse 13
सितं हि अतलं तच्च तलं यच्च सितेतरम् क्ष्मायास्तु यावद्विस्तारो ह्य् अधस्तेषां च सुव्रताः
सितं ह्यतलं तच्च तलं यच्च सितेतरम् । क्ष्मायास्तु यावद्विस्तारो ह्यधस्तेषां च सुव्रताः ॥
Verse 14
तलानां चैव सर्वेषां तावत्संख्या समाहिता सहस्रयोजनं व्योम दशसाहस्रमेव च
तलानां चैव सर्वेषां तावत्संख्या समाहिता । सहस्रयोजनं व्योम दशसाहस्रमेव च ॥
Verse 15
लक्षं सप्तसहस्रं हि तलानां सघनस्य तु व्योम्नः प्रमाणं मूलं तु त्रिंशत्साहस्रकेण तु
लक्षं सप्तसहस्रं हि तलानां सघनस्य तु । व्योम्नः प्रमाणं मूलं तु त्रिंशत्साहस्रकेण तु ॥
Verse 16
सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास् तथा वासुकिना शुभम् रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश् च निषेवितम्
हे मुनिश्रेष्ठाः, सुवर्णविभूषितं वासुकिनाधिष्ठितं शुभं यत् स्थानं रसातलमिति ख्यातं, तदन्यैश्च भूतगणैः निषेवितं वर्तते।
Verse 17
विरोचनहिरण्याक्षनरकाद्यैश् च सेवितम् तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
विरोचनहिरण्याक्षनरकाद्यैश्च सेवितं यत्, तत् सर्वशोभासमन्वितं तलातलमिति ख्यातं लोकं विद्धि।
Verse 18
वैनायकादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
वैनायकादिभिः सह कालनेमिपुरोगमैः पूर्वदेवैः समाकीर्णं, अन्यैश्च बहुभिः सुतलं परिपूर्णं वर्तते।
Verse 19
वितलं दानवाद्यैश् च तारकाग्निमुखैस् तथा महान्तकाद्यैर् नागैश् च प्रह्लादेनासुरेण च
वितलं दानवाद्यैः, तारकाग्निमुखैस्तथा; महान्तकाद्यैर्नागैश्च, प्रह्लादेनासुरेण च निषेवितम्।
Verse 20
वितलं चात्र विख्यातं कम्बलाश्वनिषेवितम् महाकुम्भेन वीरेण हयग्रीवेण धीमता
अत्र वितलं विख्यातं कम्बलाश्वनिषेवितम्; महाकुम्भेन वीरेण हयग्रीवेण धीमता चाधिष्ठितं विभाति।
Verse 21
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः तथान्यैर् विविधैर् वीरैस् तलं चैव सुशोभितम्
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः। तथान्यैर्विविधैर्वीरैस्तलं चैव सुशोभितम्॥
Verse 22
तलेषु तेषु सर्वेषु चाम्बया परमेश्वरः स्कन्देन नन्दिना सार्धं गणपैः सर्वतो वृतः
तलेषु तेषु सर्वेषु चाम्बया परमेश्वरः। स्कन्देन नन्दिना सार्धं गणपैः सर्वतो वृतः॥
Verse 23
तलानां चैव सर्वेषाम् ऊर्ध्वतः सप्तसप्तमाः क्ष्मातलानि धरा चापि सप्तधा कथयामि वः
तलानां चैव सर्वेषामूर्ध्वतः सप्तसप्तमाः। क्ष्मातलानि धरा चापि सप्तधा कथयामि वः॥
Frequently Asked Questions
It presents a Shaiva non-dual/theistic metaphysic where the cosmos is a manifestation within Shiva, not independent of Him; realizing this counters māyā-driven ignorance and supports liberation-oriented devotion and knowledge.
Bhur (Earth), Bhuvar (Antariksha), Svar, Mahas, Jana, Tapas, and Satya—presented as auspicious, egg-born (aṇḍodbhava) realms within the Brahmāṇḍa framework.
Nandikeshvara signifies disciplined Shaiva devotion and proximity to Shiva; framing the chapter as ‘Abhisheka’ aligns cosmic teaching with worship—suggesting that knowing Shiva as Sarvatma culminates in reverent rites that purify and orient the seeker toward moksha.