Adhyaya 97
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—जटामौलिः भगनेत्रहरः हरः कथं जलन्धरं जघान? सूतः जलमण्डलसम्भवस्य जलन्धरस्य तपोबलप्राप्तपराक्रमं वर्णयति—स देवगन्धर्वयक्षराक्षसान् ब्रह्माणं च जित्वा विष्णुं प्रति युध्यते, दीर्घयुद्धे विष्णुमपि पराजित्य शङ्करं ‘अजित’ इति चुनौती ददाति। ब्रह्मवचनरक्षणार्थं जगद्रक्षणकर्तृत्वेन च शिवो नन्दीगणैः सह युद्धं स्वीकृत्य स्थितः। जलन्धरः अहंकारेण स्वबलप्रशंसां करोति; शिवः नेत्राग्निना तस्य रथं दग्ध्वा पादाङ्गुष्ठेन समुद्रे रथाङ्गं निर्माय दैत्यं समाह्वयति। जलन्धरः सुदर्शनसदृशं चक्रं ग्रहीतुमुद्यतः तेनैव द्विधा छिन्नः पतति; तस्य रक्तं रुद्रनियोगात् मांसत्वं प्राप्य रक्तकुण्डवत् दृश्यते। देवाः जयघोषं कुर्वन्ति; फलश्रुतिः—एतत् ‘जलन्धरविमर्दन’ पठन् शृण्वन् श्रावयन् गाणपत्यं शिवानुग्रहं च अवाप्नोति, शिवानुग्रह एव निर्णायक इति भावः दृढ्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जलन्धरं जटामौलिः पुरा जम्भारिविक्रमम् कथं जघान भगवान् भगनेत्रहरो हरः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शरभप्रादुर्भावो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—जलन्धरं जटामौलिः पुरा जम्भारिविक्रमम्। कथं जघान भगवान् भगनेत्रहरो हरः॥
Verse 2
वक्तुमर्हसि चास्माकं रोमहर्षण सुव्रत सूत उवाच जलन्धर इति ख्यातो जलमण्डलसंभवः
वक्तुमर्हसि चास्माकं रोमहर्षण सुव्रत। सूत उवाच—जलन्धर इति ख्यातो जलमण्डलसम्भवः॥
Verse 3
आसीदन्तकसंकाशस् तपसा लब्धविक्रमः तेन देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः
आसीदन्तकसंकाशस् तपसा लब्धविक्रमः। तेन देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः भीताः सन्तप्तचित्ताश्च बभूवुः सर्व एव हि॥
Verse 4
निर्जिताः समरे सर्वे ब्रह्मा च भगवानजः जित्वैव देवसंघातं ब्रह्माणं वै जलन्धरः
निर्जिताः समरे सर्वे ब्रह्मा च भगवानजः। जित्वैव देवसंघातं ब्रह्माणं वै जलन्धरः॥
Verse 5
जगाम देवदेवेशं विष्णुं विश्वहरं गुरुम् तयोः समभवद्युद्धं दिवारात्रम् अविश्रमम्
जगाम देवदेवेशं विष्णुं विश्वहरं गुरुम्। तयोः समभवद्युद्धं दिवारात्रम् अविश्रमम्॥
Verse 6
जलन्धरेशयोस्तेन निर्जितो मधुसूदनः जलन्धरो ऽपि तं जित्वा देवदेवं जनार्दनम्
जलन्धरेशयोस्तेन निर्जितो मधुसूदनः। जलन्धरोऽपि तं जित्वा देवदेवं जनार्दनम्॥
Verse 7
प्रोवाचेदं दितेः पुत्रान् न्यायधीर्जेतुमीश्वरम् सर्वे जिता मया युद्धे शङ्करो ह्यजितो रणे
प्रोवाचेदं दितेः पुत्रान् न्यायधीर्जेतुमीश्वरम्। सर्वे जिता मया युद्धे शङ्करो ह्यजितो रणे॥
Verse 8
तं जित्वा सर्वमीशानं गणपैर् नन्दिना क्षणात् अहमेव भवत्वं च ब्रह्मत्वं वैष्णवं तथा
नन्दिनः गणपैः क्षणात् सर्वव्यापिनम् ईशानं जित्वा स उवाच—अहमेव भवत्वं च ब्रह्मत्वं वैष्णवं तथा स्वीकर्तास्मि।
Verse 9
वासवत्वं च युष्माकं दास्ये दानवपुङ्गवाः जलन्धरवचः श्रुत्वा सर्वे ते दानवाधमाः
“युष्माकं वासवत्वं च दास्येन भविष्यति, दानवपुङ्गवाः।” इति जलन्धरवचः श्रुत्वा सर्वे ते दानवाधमाः तदाज्ञां जगृहुḥ।
Verse 10
जगर्जुरुच्चैः पापिष्ठा मृत्युदर्शनतत्पराः दैत्यैरेतैस्तथान्यैश् च रथनागतुरङ्गमैः
ते पापिष्ठा दैत्याः उच्चैः जगर्जुः, शत्रूणां पुरतः मृत्युदर्शनतत्पराः; एतैः दैत्यैः तथान्यैश्च रथनाग-तुरङ्गमैः सह निर्ययुः।
Verse 11
संनद्धैः सह संनह्य शर्वं प्रति ययौ बली भवो ऽपि दृष्ट्वा दैत्येन्द्रं मेरुकूटमिव स्थितम्
स संनद्धैः सह संनह्य बली शर्वं प्रति ययौ। भवोऽपि दैत्येन्द्रं दृष्ट्वा मेरुकूटमिव स्थितं तमचलप्रायं तेजोराशिं मेने।
Verse 12
अवध्यत्वम् अपि श्रुत्वा तथान्यैर् भगनेत्रहा ब्रह्मणो वचनं रक्षन् रक्षको जगतां प्रभुः
अवध्यत्वं श्रुत्वापि तथान्यैः कथितं च, भगनेत्रहा जगतां प्रभुः ब्रह्मणो वचनं रक्षन् सर्वभूतानां रक्षकः अभवत्।
Verse 13
सांबः सनन्दी सगणः प्रोवाच प्रहसन्निव किं कृत्यमसुरेशान युद्धेनानेन सांप्रतम्
सांबः सनन्दी सगणः प्रोवाच प्रहसन्निव किं कृत्यमसुरेशान युद्धेनानेन सांप्रतम्
Verse 14
मद्बाणैर्भिन्नसर्वाङ्गो मर्तुमभ्युद्यते मुदा जलन्धरो ऽपि तद्वाक्यं श्रुत्वा श्रोत्रविदारणम्
मद्बाणैर्भिन्नसर्वाङ्गो मर्तुमभ्युद्यते मुदा जलन्धरो ऽपि तद्वाक्यं श्रुत्वा श्रोत्रविदारणम्
Verse 15
सुरेश्वरमुवाचेदं सुरेतरबलेश्वरः वाक्येनालं महाबाहो देवदेव वृषध्वज
सुरेश्वरमुवाचेदं सुरेतरबलेश्वरः वाक्येनालं महाबाहो देवदेव वृषध्वज
Verse 16
चन्द्रांशुसन्निभैः शस्त्रैर् हर योद्धुमिहागतः निशम्यास्य वचः शूली पादाङ्गुष्ठेन लीलया महांभसि चकाराशु रथाङ्गं रौद्रमायुधम्
चन्द्रांशुसन्निभैः शस्त्रैर् हर योद्धुमिहागतः निशम्यास्य वचः शूली पादाङ्गुष्ठेन लीलया महांभसि चकाराशु रथाङ्गं रौद्रमायुधम्
Verse 17
कृत्वार्णवांभसि सितं भगवान् रथाङ्गं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हताः सुराश् च दक्षान्धकान्तकपुरत्रययज्ञहर्ता लोकत्रयान्तककरः प्रहसंतदाह
कृत्वार्णवांभसि सितं भगवान् रथाङ्गं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हताः सुराश् च दक्षान्धकान्तकपुरत्रययज्ञहर्ता लोकत्रयान्तककरः प्रहसंतदाह
Verse 18
पादेन निर्मितं दैत्य जलन्धर महार्णवे बलवान् यदि चोद्धर्तुं तिष्ठ योद्धुं न चान्यथा
हे दैत्य जलन्धर! महार्णवे पादेन निर्मितोऽसि; यदि बलवानसि चोद्धर्तुमिच्छसि, तर्हि तिष्ठ युद्धाय—नान्यथा।
Verse 19
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः प्रदहन्निव नेत्राभ्यां प्राहालोक्य जगत्त्रयम्
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः, नेत्राभ्यां प्रदहन्निव जगत्त्रयमालोक्य प्राह।
Verse 20
जलन्धर उवाच गदामुद्धृत्य हत्वा च नन्दिनं त्वां च शङ्कर हत्वा लोकान्सुरैः सार्धं डुण्डुभान् गरुडो यथा
जलन्धर उवाच—गदामुद्धृत्य हत्वा च नन्दिनं त्वां च शङ्कर; लोकान् सुरैः सार्धं हत्वा डुण्डुभान् गरुडो यथा मर्दयामि।
Verse 21
हन्तुं चराचरं सर्वं समर्थो ऽहं सवासवम् को महेश्वर मद्बाणैर् अच्छेद्यो भुवनत्रये
चराचरं सर्वं सवासवं हन्तुं समर्थोऽहम्; हे महेश्वर, मद्बाणैरच्छेद्यो भुवनत्रये कः?
Verse 22
बालभावे च भगवान् तपसैव विनिर्जितः ब्रह्मा बली यौवने वै मुनयः सुरपुङ्गवैः
बालभावेऽपि भगवान् तपसैव विनिर्जितः; यौवने वै बली ब्रह्मा मुनयः सुरपुङ्गवैः सह जिताः।
Verse 23
दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि
दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम्। तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि॥
Verse 24
इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः न सेहिरे यथा नागा गन्धं पक्षिपतेरिव
इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः। न सेहिरे यथा नागा गन्धं पक्षिपतेरिव॥
Verse 25
न लब्ध्वा दिवि भूमौ च बाहवो मम शङ्कर समस्तान्पर्वतान्प्राप्य घर्षिताश् च गणेश्वर
न लब्ध्वा दिवि भूमौ च बाहवो मम शङ्कर। समस्तान्पर्वतान्प्राप्य घर्षिताश्च गणेश्वर॥
Verse 26
गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान् नीलो मेरुः सुशोभनः घर्षितो बाहुदण्डेन कण्डूनोदार्थम् आपतत्
गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान् नीलो मेरुः सुशोभनः। घर्षितो बाहुदण्डेन कण्डूनोदार्थम् आपतत्॥
Verse 27
गङ्गा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ नारीणां मम भृत्यैश् च वज्रो बद्धो दिवौकसाम्
गङ्गा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ। नारीणां मम भृत्यैश्च वज्रो बद्धो दिवौकसाम्॥
Verse 28
वडवाया मुखं भग्नं गृहीत्वा वै करेण तु तत्क्षणादेव सकलं चैकार्णवमभूदिदम्
वडवाया मुखं भग्नं करेण गृहीत्वा स तत्क्षणादेवेदं सकलं जगदेकमेव एकार्णवं बभूव।
Verse 29
ऐरावतादयो नागाः क्षिप्ताः सिन्धुजलोपरि सरथो भगवानिन्द्रः क्षिप्तश् च शतयोजनम्
ऐरावतादयो नागाः सिन्धुजलोपरि क्षिप्ताः; सरथो भगवानिन्द्रश्च शतयोजनं क्षिप्तोऽभूत्।
Verse 30
गरुडो ऽपि मया बद्धो नागपाशेन विष्णुना उर्वश्याद्या मया नीता नार्यः कारागृहान्तरम्
गरुडोऽपि मया विष्णुना नागपाशेन बद्धः; उर्वश्याद्या नार्यश्च मया कारागृहान्तरं नीताः।
Verse 31
कथंचिल्लब्धवान् शक्रः शचीमेकां प्रणम्य माम् मां न जानासि दैत्येन्द्रं जलन्धरमुमापते
कथंचिल्लब्धवान् शक्रः शचीमेकां प्रणम्य माम्; मां न जानासि दैत्येन्द्रं जलन्धरमुमापते?
Verse 32
सूत उवाच एवमुक्तो महादेवः प्रादहद्वै रथं तदा तस्य नेत्राग्निभागैककलार्धार्धेन चाकुलम्
सूत उवाच—एवमुक्तो महादेवस्तदा रथं प्रादहद्वै; तस्य नेत्राग्निभागस्यैककलार्धार्धेनापि साकुलं चकार।
Verse 33
दैत्यानामतुलबलैर्हयैश् च नागैर् दैत्येन्द्रास् त्रिपुररिपोर् निरीक्षणेन नागाद् वैशसम् अनुसंवृतश् च नागैर् देवेशं वचनमुवाच चाल्पबुद्धिः
दैत्यानामतुलबलैर्हयैश्च नागैश्च समाश्रिताः दैत्येन्द्राः त्रिपुररिपोर्निरीक्षणमात्रेण कम्पिताः। नागैः परिवृताः वैषसमनुसंवृताश्च तेऽल्पबुद्धिर्देवेशं प्रति वचनमुवाच॥
Verse 34
किं कार्यं मम युधि देवदैत्यसंघैर् हन्तुं यत्सकलमिदं क्षणात्समर्थः यत्तस्माद्भयमिहनास्ति योद्धुम् ईश वाञ्छैषा विपुलतरा न संशयो ऽत्र
किं कार्यं मम युधि देवदैत्यसंघैर्हन्तुं, यत्सकलमिदं क्षणात्समर्थोऽहम्। तस्मादिह योद्धुं भयमस्ति न, ईश; वाञ्छैषा मम विपुलतरा, न संशयोऽत्र॥
Verse 35
तस्मात्त्वं मम मदनारिदक्षशत्रो यज्ञारे त्रिपुररिपो ममैव वीरैः भूतेन्द्रैर्हरिवदनेन देवसंघैर् योद्धुं ते बलमिह चास्ति चेद्धि तिष्ठ
तस्मात्त्वं मम मदनारिदक्षशत्रो यज्ञारे त्रिपुररिपो ममैव वीरैः। भूतेन्द्रैर्हरिवदनेन देवसंघैर्योद्धुं ते बलमिह चास्ति चेद्धि तिष्ठ॥
Verse 36
इत्युक्त्वाथ महादेवं महादेवारिनन्दनः न चचाल न सस्मार निहतान्बान्धवान्युधि
इत्युक्त्वाथ महादेवं महादेवारिनन्दनः। न चचाल न सस्मार निहतान्बान्धवान्युधि॥
Verse 37
दुर्मदेनाविनीतात्मा दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं तेन हन्तुं समुद्यतः
दुर्मदेनाविनीतात्मा दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात्। सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं तेन हन्तुं समुद्यतः॥
Verse 38
दुर्धरेण रथाङ्गेन कृच्छ्रेणापि द्विजोत्तमाः स्थापयामास वै स्कन्धे द्विधाभूतश् च तेन वै
दुर्धरेण रथाङ्गेन कृच्छ्रेणापि द्विजोत्तमाः। स्कन्धे वै स्थापयामास तेनैव द्विधाभूतं च॥
Verse 39
कुलिशेन यथा छिन्नो द्विधा गिरिवरो द्विजाः पपात दैत्यो बलवान् अञ्जनाद्रिरिवापरः
कुलिशेन यथा छिन्नो द्विधा गिरिवरो द्विजाः। पपात दैत्यो बलवानञ्जनाद्रिरिवापरः॥
Verse 40
तस्य रक्तेन रौद्रेण सम्पूर्णम् अभवत्क्षणात् तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च
तस्य रक्तेन रौद्रेण सम्पूर्णमभवत्क्षणात्। तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च॥
Verse 41
महारौरवमासाद्य रक्तकुण्डमभूदहो जलन्धरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपार्षदाः
महारौरवमासाद्य रक्तकुण्डमभूदहो। जलन्धरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपार्षदाः॥
Verse 42
सिंहनादं महत्कृत्वा साधु देवेति चाब्रुवन् यः पठेच्छृणुयाद्वापि जलन्धरविमर्दनम्
सिंहनादं महत्कृत्वा साधु देवेति चाब्रुवन्। यः पठेच्छृणुयाद्वापि जलन्धरविमर्दनम्॥
Verse 43
श्रावयेद्वा यथान्यायं गाणपत्यमवाप्नुयात्
श्रावयेद्वा यथान्यायं गाणपत्यमवाप्नुयात्—विधिवत् श्रवण-श्रावणेन शिवगणत्वयोग्यतां लभते।
Frequently Asked Questions
Jalandhara is described as ‘jalamandala-sambhava’ (born from the watery sphere) and ‘antaka-sankasha’ (death-like in terror), empowered by intense tapas that grants extraordinary martial dominance over devas and even challenges Vishnu.
Shiva burns Jalandhara’s chariot with the fire of his eye (netra-agni) and fashions a formidable rathanga/chakra in the ocean by mere play (lila). When Jalandhara attempts to wield/withstand the weapon, he is split in two and falls, demonstrating the supremacy of Shiva’s tejas over demonic pride.
The episode teaches that tapas and power, when allied with arrogance and adharma, culminate in self-destruction; dharma is ultimately protected by Shiva, and true auspiciousness arises from surrender, devotion, and alignment with cosmic order rather than conquest.
The chapter’s phala-shruti states that one who reads, hears, or properly recites the ‘Jalandhara-vimardana’ attains ‘gāṇapatya’—interpretable as Shiva’s gaṇa-related grace, protection, and spiritual accomplishment within the Shaiva fold.