Adhyaya 73
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
सूत उवाच—महादेवेन त्रिपुरं क्षणेन दग्धे ब्रह्मा इन्द्रं देवान् च संबोध्याह। तारकाक्ष-कमलाक्ष-विद्युन्माली-प्रमुखा दैत्याः लिङ्गमूर्तेः शिवस्य भक्तिं त्यक्त्वा मायामाश्रित्य विनष्टाः। लिङ्गपूजा नित्यकर्तव्या; जगत् लिङ्गेन व्याप्तं सर्वं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितम् इति स घोषयति। देवा असुरा यक्षा सिद्धाः पितरः मुनयो राक्षसाश्च लिङ्गार्चनेन सिद्धिं प्राप्नुवन्तीति गणयति। अनन्तरं साधनं निरूप्य—पशुभावं ज्ञात्वा पाशुपतविधिना तदतिक्रमः, प्रणवयुक्तप्राणायामेन शुद्धिः, तत्त्वशुद्धिः (गुण-अहंकार-तन्मात्र-भूत-इन्द्रियाणाम्), भस्मधारणं च। अन्ते शिवस्मरण-पूजयोः नित्यत्वं पापरक्षणं भोगान् दिव्यपदं च ददातीति; ततः शक्रादयः देवा भस्मलिप्ताङ्गाः पाशुपताः शिवं समर्चयन्ति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवो नाम द्विसप्तितमो ऽध्यायः सूत उवाच गते महेश्वरे देवे दग्ध्वा च त्रिपुरं क्षणात् सदस्याह सुरेन्द्राणां भगवान्पद्मसंभवः
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे त्रिपुरदाहप्रसङ्गे ब्रह्मस्तवो नाम द्विसप्तितमोऽध्यायः। सूत उवाच— गते महेश्वरे देवे त्रिपुरं क्षणाद् दग्ध्वा, सुरेन्द्राणां सदस्येषु भगवान् पद्मसंभवो ब्रह्मा वचनमब्रवीत्।
Verse 2
पितामह उवाच संत्यज्य देवदेवेशं लिङ्गमूर्तिमहेश्वरम् तारपौत्रो महातेजास् तारकस्य सुतो बली
पितामह उवाच— संत्यज्य देवदेवेशं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम्, तारपौत्रो महातेजाः तारकस्य सुतो बली समुत्थितः।
Verse 3
तारकाक्षो ऽपि दितिजः कमलाक्षश् च वीर्यवान् विद्युन्माली च दैत्येशः अन्ये चापि सबान्धवाः
तारकाक्षोऽपि दितिजः कमलाक्षश्च वीर्यवान्। विद्युन्माली च दैत्येशोऽन्ये चापि सबान्धवाः॥
Verse 4
त्यक्त्वा देवं महादेवं मायया च हरेः प्रभोः सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः स्वपुरैः पुरसंभवैः
त्यक्त्वा देवं महादेवं मायया च हरेः प्रभोः। सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः स्वपुरैः पुरसंभवैः॥
Verse 5
तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः यावत्पूजा सुरेशानां तावदेव स्थितिर्यतः
तस्मात् सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः। यावत् पूजा सुरेशानां तावदेव स्थितिर्यतः॥
Verse 6
पूजनीयः शिवो नित्यं श्रद्धया देवपुङ्गवैः सर्वलिङ्गमयो लोकः सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम्
शिवो नित्यं श्रद्धया देवपुङ्गवैः पूजनीयः। यतो लोकः सर्वलिङ्गमयः, सर्वं च लिङ्गे प्रतिष्ठितम्॥
Verse 7
तस्मात् सम्पूजयेल्लिङ्गं य इच्छेत्सिद्धिमात्मनः सर्वे लिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश् च दानवाः
तस्मात् यः सिद्धिमात्मन इच्छेत् स लिङ्गं सम्पूजयेत्। लिङ्गार्चनादेव सर्वे देवा दैत्याश्च दानवाः स्वस्वसिद्धिं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 8
यक्षा विद्याधराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशनाः पितरो मुनयश्चापि पिशाचाः किन्नरादयः
यक्षा विद्याधराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशनाः। पितरो मुनयश्चैव पिशाचाः किन्नरादयः॥
Verse 9
अर्चयित्वा लिङ्गमूर्ति संसिद्धा नात्र संशयः तस्माल्लिङ्गं यजेन्नित्यं येन केनापि वा सुराः
लिङ्गमूर्तिमर्चयित्वा संसिद्धाः सुरा न संशयः। तस्माल्लिङ्गं यजेन्नित्यं येन केनापि वा सुराः॥
Verse 10
पशवश् च वयं तस्य देवदेवस्य धीमतः पशुत्वं च परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं ततः
वयं च तस्य धीमतः देवदेवस्य पशवः। पशुत्वं परित्यज्य ततः पाशुपतं व्रजामहे॥
Verse 11
पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सनातनः विशोध्य चैव भूतानि पञ्चभिः प्रणवैः समम्
पूजनीयः महादेवो लिङ्गमूर्तिः सनातनः। पञ्चभिः प्रणवैः समं भूतानि विशोध्य ततोऽर्चयेत्॥
Verse 12
प्राणायामैः समायुक्तैः पञ्चभिः सुरपुङ्गवाः चतुर्भिः प्रणवैश्चैव प्राणायामपरायणैः
प्राणायामैः समायुक्तैः पञ्चभिः सुरपुङ्गवाः। चतुर्भिः प्रणवैश्चैव प्राणायामपरायणाः॥
Verse 13
त्रिभिश् च प्रणवैर्देवाः प्राणायामैस्तथाविधैः द्विधा न्यस्य तथौंकारं प्राणायामपरायणः
त्रिभिश्च प्रणवैर्देवाः प्राणायामैस्तथाविधैः। द्विधा न्यस्य तथौंकारं प्राणायामपरायणः॥
Verse 14
ततश्चौंकारम् उच्चार्य प्राणापानौ नियम्य च ज्ञानामृतेन सर्वाङ्गान्य् आपूर्य प्रणवेन च
ततश्चौंकारमुच्चार्य प्राणापानौ नियम्य च। ज्ञानामृतेन सर्वाङ्गान्यापूर्य प्रणवेन च॥
Verse 15
गुणत्रयं चतुर्धाख्यम् अहङ्कारं च सुव्रताः तन्मात्राणि च भूतानि तथा बुद्धीन्द्रियाणि च
गुणत्रयं चतुर्धाख्यमहङ्कारं च सुव्रताः। तन्मात्राणि च भूतानि तथा बुद्धीन्द्रियाणि च॥
Verse 16
कर्मेन्द्रियाणि संशोध्य पुरुषं युगलं तथा चिदात्मानं तनुं कृत्वा चाग्निर्भस्मेति संस्पृशेत्
कर्मेन्द्रियाणि संशोध्य पुरुषयुगलं तथा चिदात्मानं तनुं कृत्वा ‘अग्निर्भस्म’ इति भावयन् भस्म संस्पृशेत्।
Verse 17
वायुर्भस्मेति च व्योम तथाम्भः पृथिवी तथा त्रियायुषं त्रिसंध्यं च धूलयेद् भसितेन यः
‘वायुर्भस्म’ इति च ‘व्योम’ तथाम्भः पृथिवीति च भावयन् यः त्रिसन्ध्यं भसितेन धूलयेत्, स त्रियायुषं प्राप्य पाशुपतेन शुद्ध्यति।
Verse 18
स योगी सर्वतत्त्वज्ञो व्रतं पाशुपतं त्विदम् भवेन पाशमोक्षार्थं कथितं देवसत्तमाः
स योगी सर्वतत्त्वज्ञः पाशुपतं त्विदं व्रतम्; भवेन पाशमोक्षार्थं कथितं, देवसत्तमाः।
Verse 19
एवं पाशुपतं कृत्वा सम्पूज्य परमेश्वरम् लिङ्गे पुरा मया दृष्टे विष्णुना च महात्मना
एवं पाशुपतं कृत्वा सम्पूज्य परमेश्वरम्, लिङ्गे पुरा मया दृष्टो भगवान्—विष्णुना च महात्मना।
Verse 20
पशवो नैव जायन्ते वर्षमात्रेण देवताः अस्माभिः सर्वकार्याणां देवमभ्यर्च्य यत्नतः
नैव वर्षमात्रेण देवताः पशवो जायन्ते; तस्मात् सर्वकार्यसिद्ध्यर्थं पतिं देवमभ्यर्च्य यत्नतः।
Verse 21
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव मन्ये कर्तव्यमीश्वरम् प्रतिज्ञा मम विष्णोश् च दिव्यैषा सुरसत्तमाः
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव ईश्वरं पूजयेत् सदा। एषा दिव्या प्रतिज्ञा मे विष्णोश्च सुरसत्तमाः॥
Verse 22
मुनीनां च न संदेहस् तस्मात् सम्पूजयेच्छिवम् सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहः सा च मूकता
मुनीनां नात्र सन्देहस्तस्मात् सम्पूजयेत् शिवम्। तदुपेक्षा महाहानिः महच्छिद्रं स मोहता॥
Verse 23
यत्क्षणं वा मुहूर्तं वा शिवमेकं न चिन्तयेत् भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
यत्क्षणं वा मुहूर्तं वा शिवमेकं न चिन्तयेत्। भवभक्तिपराः ये च भवप्रणतचेतसः॥
Verse 24
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भाजनम् भवनानि मनोज्ञानि दिव्यमाभरणं स्त्रियः
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भाजनम्। भवनानि मनोज्ञानि दिव्यमाभरणं स्त्रियः॥
Verse 25
धनं वा तुष्टिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं च त्रिदशालये ते ऽर्चयन्तु सदा कालं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम्
धनं वा तुष्टिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम्। ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं च त्रिदशालये॥ तेऽर्चयन्तु सदा कालं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम्॥
Verse 26
हत्वा भित्त्वा च भूतानि दग्ध्वा सर्वमिदं जगत्
हत्वा भित्त्वा च भूतानि दग्ध्वा सर्वमिदं जगत् । प्रभुः सर्वप्रपञ्चं प्रलयाय नयति, पाशबद्धान् पशून् पाशेभ्यः संहृत्य पतेः शिवस्याधीनं अव्यक्ते लीनयति ॥
Verse 27
यजेदेकं विरूपाक्षं न पापैः स प्रलिप्यते शैलं लिङ्गं मदीयं हि सर्वदेवनमस्कृतम्
यजेदेकं विरूपाक्षं न पापैः स प्रलिप्यते । शैलं लिङ्गं मदीयं हि सर्वदेवनमस्कृतम् ॥
Verse 28
इत्युक्त्वा पूर्वमभ्यर्च्य रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् देवदेवं त्रियंबकम्
इत्युक्त्वा पूर्वमभ्यर्च्य रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्देवदेवं त्र्यम्बकम् ॥
Verse 29
तदाप्रभृति शक्राद्याः पूजयामासुरीश्वरम् साक्षात्पाशुपतं कृत्वा भस्मोद्धूलितविग्रहाः
तदाप्रभृति शक्राद्याः पूजयामासुरीश्वरम् । साक्षात्पाशुपतं कृत्वा भस्मोद्धूलितविग्रहाः ॥
Frequently Asked Questions
Brahmā states that Sadāśiva as Liṅga-mūrti is perpetually worthy of worship; the entire world is ‘liṅga-made’ and all realities are established in the Liṅga, making Liṅgārcana the sustaining dharma of devas and beings.
The chapter outlines praṇava (Oṃ) centered prāṇāyāma and internal purification (tattva-śuddhi of guṇas, ahaṅkāra, tanmātras, bhūtas, and indriyas), followed by bhasma application (ash rite) and constant worship/remembrance of Śiva as Liṅga for pāśa-mokṣa.
Tripuradāha becomes a didactic proof that abandoning Śiva-Liṅga devotion leads to ruin, while sustained Liṅga-pūjā preserves divine order; thus Brahmā urges nitya-yajana (daily worship) and unbroken contemplation of Śiva.