Adhyaya 6

Verse 1

सूत उवाच पवमानः पावकश् च शुचिरग्निश् च ते स्मृताः निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

सूत उवाच—पवमानः पावकश्च शुचिरग्निश्च ते स्मृताः । निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥

Verse 2

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते पुत्रैः पौत्रैस्त्विहैतेषां संख्या संक्षेपतः स्मृता

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते । पुत्रैः पौत्रैस्त्विहैतेषां संख्या संक्षेपतः स्मृता ॥

Verse 3

विसृज्य सप्तकं चादौ चत्वारिंशन्नवैव च इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्ते ऽध्वरेषु च

विसृज्य सप्तकं चादौ चत्वारिंशन्नवैव च । इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेऽध्वरेषु च ॥

Verse 4

सर्वे तपस्विनस्त्वेते सर्वे व्रतभृतः स्मृताः प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्रात्मकाः स्मृताः

सर्वे तपस्विनः खल्वेते सर्वे व्रतभृतः स्मृताः। प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्रात्मकाः स्मृताः॥

Verse 5

अयज्वानश् च यज्वानः पितरः प्रीतिमानसाः अग्निष्वात्ताश् च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः

अयज्वानश्च यज्वानः पितरः प्रीतिमानसाः। अग्निष्वात्ताश्च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः॥

Verse 6

मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा अग्निष्वात्तात्मजा मेना मानसी लोकविश्रुता

मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा। अग्निष्वात्तात्मजा मेना मानसी लोकविश्रुता॥

Verse 7

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजामुमाम् गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्

असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजामुमाम्। गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्॥

Verse 8

धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञयाजिनीम् स्वधा सा मेरुराजस्य पत्नी पद्मसमानना

धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञयाजिनीम्। स्वधा सा मेरुराजस्य पत्नी पद्मसमानना॥

Verse 9

पितरो ऽमृतपाः प्रोक्तास् तेषां चैवेह विस्तरः ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत्सुविस्तरम्

पितरः अमृतपाः इति प्रोक्ताः; तेषां च इह विस्तरः कथ्यते। ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत् सुविस्तरम्॥

Verse 10

वदामि पृथगध्यायसंस्थितं वस्तदूर्ध्वतः दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती

वदामि पृथगध्यायसंस्थितं वस्तदूर्ध्वतः। दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती॥

Verse 11

पश्चाद्दक्षं विनिन्द्यैषा पतिं लेभे भवं तथा तां ध्यात्वा व्यसृजद्रुद्रान् अनेकान्नीललोहितः

पश्चात् दक्षं विनिन्द्यैषा पतिं लेभे भवं तथा। तां ध्यात्वा व्यसृजद्रुद्रान् अनेकान् नीललोहितः॥

Verse 12

आत्मनस्तु समान्सर्वान् सर्वलोकनमस्कृतान् याचितो मुनिशार्दूला ब्रह्मणा प्रहसन् क्षणात्

आत्मनस्तु समान् सर्वान् सर्वलोकनमस्कृतान्। याचितो मुनिशार्दूला ब्रह्मणा प्रहसन् क्षणात्॥

Verse 13

तैस्तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान्नीललोहितान्

तैस्तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत्। तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान् नीललोहितान्॥

Verse 14

जरामरणनिर्मुक्तान् प्राह रुद्रान्पितामहः नमो ऽस्तु वो महादेवास् त्रिनेत्रा नीललोहिताः

जरामरणनिर्मुक्तान् रुद्रान् पितामहः प्राह—नमोऽस्तु वो महादेवाः, त्रिनेत्राः नीललोहिताः।

Verse 15

सर्वज्ञाः सर्वगा दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः हिरण्यकेशा दृष्टिघ्ना नित्या बुद्धाश् च निर्मलाः

सर्वज्ञाः सर्वगाः केचिद् दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः। हिरण्यकेशा दृष्टिघ्ना नित्या बुद्धाश्च निर्मलाः॥

Verse 16

निर्द्वंद्वा वीतरागाश् च विश्वात्मानो भवात्मजाः एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान् रुद्रं चाह भवं शिवम् प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान्कनकाण्डजः

निर्द्वन्द्वा वीतरागाश्च विश्वात्मानो भवात्मजाः। एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान् रुद्रं चाह भवं शिवम्। प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान् कनकाण्डजः॥

Verse 17

नमो ऽस्तु ते महादेव प्रजा नार्हसि शंकर मृत्युहीना विभो स्रष्टुं मृत्युयुक्ताः सृज प्रभो

नमोऽस्तु ते महादेव, प्रजा नार्हसि शंकर। मृत्युहीना विभो स्रष्टुं, मृत्युयुक्ताः सृज प्रभो॥

Verse 18

ततस्तमाह भगवान् न हि मे तादृशी स्थितिः स त्वं सृज यथाकामं मृत्युयुक्ताः प्रजाः प्रभो

ततस्तमाह भगवान्—न हि मे तादृशी स्थितिः। स त्वं सृज यथाकामं, मृत्युयुक्ताः प्रजाः प्रभो॥

Verse 19

लब्ध्वा ससर्ज सकलं शंकराच्चतुराननः जरामरणसंयुक्तं जगदेतच्चराचरम्

शंकरात् सृज्यशक्तिं आज्ञां च लब्ध्वा चतुराननः पितामहः सकलं जगदेतच्चराचरं जरामरणसंयुक्तं ससर्ज।

Verse 20

शंकरो ऽपि तदा रुद्रैर् निवृत्तात्मा ह्यधिष्ठितः स्थाणुत्वं तस्य वै विप्राः शंकरस्य महात्मनः

तदा शंकरोऽपि रुद्रैः अधिष्ठितो निवृत्तात्मा सन् स्थाणुत्वं जग्राह; हे विप्राः, स महात्मा शंकरः।

Verse 21

निष्कलस्यात्मनः शम्भोः स्वेच्छाधृतशरीरिणः शं रुद्रः सर्वभूतानां करोति घृणया यतः

निष्कलात्मनः शम्भोः स्वेच्छाधृतशरीरिणः यतः स घृणया सर्वभूतानां शं करोति, तस्मात् रुद्र इति कथ्यते।

Verse 22

शंकरश्चाप्रयत्नेन तदात्मा योगविद्यया वैराग्यस्थं विरक्तस्य विमुक्तिर्यच्छमुच्यते

शंकरश्चाप्रयत्नेन योगविद्यया तदात्मा वैराग्यस्थं विरक्तस्य विमुक्तिं यच्छति; सा विमुक्तिः परं शम इति उच्यते।

Verse 23

अणोस्तु विषयत्यागः संसारभयतः क्रमात् वैराग्याज्जायते पुंसो विरागो दर्शनान्तरे

संसारभयतः पुंसः क्रमात् अणोस्तु विषयत्यागोऽपि प्रवर्तते; वैराग्याज्जायते विरागो दर्शनान्तरे च।

Verse 24

विमुख्यो विगुणत्यागो विज्ञानस्याविचारतः तस्य चास्य च संधानं प्रसादात्परमेष्ठिनः

विमुख्यत्वं विगुणत्यागो विज्ञानस्याविचारतः। तस्य चास्य च संधानं प्रसादात् परमेष्ठिनः॥

Verse 25

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यं शंकरादिह स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी नीललोहितः

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यं शंकरादिह। स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी नीललोहितः॥

Verse 26

ये शंकराश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः न गच्छन्त्येव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्

ये शंकराश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः। न गच्छन्त्येव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्॥

Verse 27

आश्रिताः शंकरं तस्मात् प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम् ऋषय ऊचुः मायान्ताश्चैव घोराद्या ह्य् अष्टविंशतिरेव च

आश्रिताः शंकरं तस्मात् प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम्। ऋषय ऊचुः मायान्ताश्चैव घोराद्या ह्यष्टविंशतिरेव च॥

Verse 28

कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः अनाश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्

कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः। अनाश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्॥

Verse 29

आश्रयं सर्वभूतानाम् अव्ययं जगतां पतिम् पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्

सर्वभूतानामाश्रयं अव्ययं जगतां पतिं परमं पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतं—शिवं पशुपतिं शरणं प्रपद्ये, यः पशुं पाशात् विमोचयति।

Verse 30

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्

तमसा स कालरुद्राख्यः, रजसा कनकाण्डजः; सत्त्वेन सर्वगो विष्णुः, निर्गुणत्वे महेश्वरः—गुणातीतः परः पतिः।

Verse 31

केन गच्छन्ति नरकं नराः केन महामते कर्मणाकर्मणा वापि श्रोतुं कौतूहलं हि नः

केन नराः नरकं गच्छन्ति, केन वा तद्विवर्जयन्ति, महामते? कर्मणा अकर्मणा वापि—श्रोतुं नः कौतूहलं महत्।