Adhyaya 36
Purva BhagaAdhyaya 3680 Verses

Adhyaya 36

क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं

नन्दीशः कथां प्रवर्तयति। क्षुपनृपः पूजया संतुष्टं गरुडध्वजं विष्णुं श्रीभूमिसहितं साक्षात् पश्यति, विश्वमूर्तिरूपेण स्तौति च; सृष्टितत्त्वाधिष्ठानं तथा देवस्य वैश्विकशरीरभावं वर्णयन् ‘सर्वपापप्रणाशन’ं फलश्रुतिसहितं वैष्णवस्तोत्रं प्रकीर्तयति। ततः स दधीचब्रह्मर्षेः अवध्यत्वं निवेद्य विजयकामनां याचते; विष्णुः रुद्रभक्तानामभयत्वं कथयन् राजानं निरुत्साहयति, तथापि प्रयत्नं वदति। विष्णुः विप्ररूपेण दधीचाश्रमं गत्वा वरं याचते; दधीचः सर्वज्ञतया तदागमनं ज्ञात्वा निर्भयत्वं प्रतिपादयति। दधीचप्रभावात् सुदर्शनचक्राद्यस्त्राणि कुण्ठितानि, देवसाहाय्यं बहुरूपनिर्माणश्च निष्फलः। दधीचः विश्वरूपमायां त्यजेत्युपदिश्य स्वदेहे देव-रुद्र-कोटीनां दर्शनं ददाति; ब्रह्मा विष्णुं निवारयति, विष्णुः मुनिं प्रणम्य निवर्तते। क्षुपः क्षमां याचते; दधीचः दक्षयज्ञविनाशं सूचयन् शापं ददाति, ब्राह्मणबलं प्रतिपादयति। अन्ते स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं—शिवसायुज्यप्राप्तिः, अपमृत्युजयः, ब्रह्मलोकगमनं—इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे क्षुपाबिधनृपपराभववर्णनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः नन्द्युवाच पूजया तस्य संतुष्टो भगवान्पुरुषोत्तमः श्रीभूमिसहितः श्रीमाञ् शङ्खचक्रगदाधरः

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ‘क्षुपाभिधनृपपराभववर्णनम्’ इति पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। नन्द्युवाच—तस्य पूजया संतुष्टो भगवान् पुरुषोत्तमः श्रीभूमिसहितः श्रीमान् शङ्खचक्रगदाधरः।

Verse 2

किरीटी पद्महस्तश् च सर्वाभरणभूषितः पीतांबरश् च भगवान् देवैर्दैत्यैश् च संवृतः

किरीटी पद्महस्तश्च सर्वाभरणभूषितः। पीताम्बरश्च भगवान् देवैर्दैत्यैश्च संवृतः॥

Verse 3

प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम्

प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः। दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम्॥

Verse 4

तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम् त्वमादिस्त्वमनादिश् च प्रकृतिस्त्वं जनार्दनः

तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्। त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतिस्त्वं जनार्दनः॥

Verse 5

पुरुषस्त्वं जगन्नाथो विष्णुर्विश्वेश्वरो भवान् यो ऽयं ब्रह्मासि पुरुषो विश्वमूर्तिः पितामहः

पुरुषस्त्वं जगन्नाथो विष्णुर्विश्वेश्वरो भवान्। योऽयं ब्रह्मासि पुरुषो विश्वमूर्तिः पितामहः॥

Verse 6

तत्त्वमाद्यं भवानेव परं ज्योतिर्जनार्दन परमात्मा परं धाम श्रीपते भूपते प्रभो

तत्त्वमाद्यं भवानेव परं ज्योतिः सनातनम्। जनार्दन परमात्मा त्वं परं धाम श्रीपते भूपते प्रभो॥

Verse 7

त्वत्क्रोधसंभवो रुद्रस् तमसा च समावृतः त्वत्प्रसादाज्जगद्धाता रजसा च पितामहः

त्वत्क्रोधसंभवो रुद्रस्तमसा च समावृतः। त्वत्प्रसादाज्जगद्धाता रजसा च पितामहः॥

Verse 8

त्वत्प्रसादात्स्वयं विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः कालमूर्ते हरे विष्णो नारायण जगन्मय

त्वत्प्रसादात्स्वयं विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः। कालमूर्ते हरे विष्णो नारायण जगन्मय॥

Verse 9

महांस् तथा च भूतादिस् तन्मात्राणीन्द्रियाणि च त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर

महांस् तथा च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च। त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर॥

Verse 10

महादेव जगन्नाथ पितामह जगद्गुरो प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर

महादेव जगन्नाथ पितामह जगद्गुरो। प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर॥

Verse 11

प्रसीद त्वं जगन्नाथ शरण्यं शरणं गतः वैकुण्ठ शौरे सर्वज्ञ वासुदेव महाभुज

प्रसीद त्वं जगन्नाथ शरण्यं शरणं गतः। वैकुण्ठ शौरे सर्वज्ञ वासुदेव महाभुज॥

Verse 12

संकर्षण महाभाग प्रद्युम्न पुरुषोत्तम अनिरुद्ध महाविष्णो सदा विष्णो नमो ऽस्तु ते

संकर्षण महाभाग प्रद्युम्न पुरुषोत्तम। अनिरुद्ध महाविष्णो सदा विष्णो नमोऽस्तु ते॥

Verse 13

विष्णो तवासनं दिव्यम् अव्यक्तं मध्यतो विभुः सहस्रफणसंयुक्तस् तमोमूर्तिर्धराधरः

विष्णो तवासनं दिव्यमव्यक्तं मध्यतो विभुः। सहस्रफणसंयुक्तस्तमोमूर्तिर्धराधरः॥

Verse 14

अधश् च धर्मो देवेश ज्ञानं वैराग्यमेव च ऐश्वर्यमासनस्यास्य पादरूपेण सुव्रत

अधश्च धर्मो देवेश ज्ञानं वैराग्यमेव च। ऐश्वर्यमासनस्यास्य पादरूपेण सुव्रत॥

Verse 15

सप्तपातालपादस्त्वं धराजघनमेव च वासांसि सागराः सप्त दिशश्चैव महाभुजाः

सप्तपातालपादस्त्वं धराजघनमेव च। वासांसि सागराः सप्त दिशश्चैव महाभुजाः॥

Verse 16

द्यौर्मूर्धा ते विभो नाभिः खं वायुर्नासिकां गतः नेत्रे सोमश् च सूर्यश् च केशा वै पुष्करादयः

द्यौर्मूर्धा ते विभो नाभिः खं वायुर्नासिकां गतः। नेत्रे सोमश्च सूर्यश्च केशा वै पुष्करादयः॥

Verse 17

नक्षत्रतारका द्यौश् च ग्रैवेयकविभूषणम् कथं स्तोष्यामि देवेशं पूज्यश् च पुरुषोत्तमः

नक्षत्रतारका द्यौश्च ग्रैवेयकविभूषणम्। कथं स्तोष्यामि देवेशं पूज्यश्च पुरुषोत्तमः॥

Verse 18

श्रद्धया च कृतं दिव्यं यच् छ्रुतं यच्च कीर्तितम् यदिष्टं तत्क्षमस्वेश नारायण नमो ऽस्तु ते

श्रद्धया च कृतं दिव्यं यच्छ्रुतं यच्च कीर्तितम्। यदिष्टं तत्क्षमस्वेश नारायण नमोऽस्तु ते॥

Verse 19

शैलादिरुवाच इदं तु वैष्णवं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षुपेण परिकीर्तितम्

शैलादिरुवाच—इदं तु वैष्णवं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम्। यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षुपेण परिकीर्तितम्॥

Verse 20

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या विष्णुलोकं स गच्छति

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या विष्णुलोकं स गच्छति॥

Verse 21

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुत्वा स्तुतं देवमजेयमीशम् विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

एवं त्रिदशेश्वराद्यैः सह सम्यक् सम्पूज्य, स्तुत्वा च स्तुतं अजेयमीश्वरं परमेश्वरं, स भक्त्या निरीक्ष्य जनार्दनं मूर्ध्ना प्रणिपत्य विज्ञापयामास।

Verse 22

राजोवाच भगवन्ब्राह्मणः कश्चिद् दधीच इति विश्रुतः धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्

राजोवाच—भगवन्, दधीच इति विश्रुतो धर्मवेत्ता विनीतात्मा कश्चिद् ब्राह्मणः पुरा मम सखा आसीत्।

Verse 23

अवध्यः सर्वदा सर्वैः शङ्करार्चनतत्परः सावज्ञं वामपादेन स मां मूर्ध्नि सदस्यथ

स सर्वदा सर्वैः अवध्यः; शङ्करार्चनतत्परः सन्, स मां सावज्ञं वामपादेन मूर्ध्नि सदस्यथ।

Verse 24

ताडयामास देवेश विष्णो विश्वजगत्पते उवाच च मदाविष्टो न बिभेमीति सर्वतः

ततः देवेशो विष्णुं विश्वजगत्पतिं ताडयामास; मदाविष्टश्च सर्वतः उवाच—न बिभेमीति।

Verse 25

जेतुमिच्छामि तं विप्रं दधीचं जगदीश्वर यथा हितं तथा कर्तुं त्वमर्हसि जनार्दन

जगदीश्वर, तं दधीचं विप्रं जेतुमिच्छामि; जनार्दन, यथा हितं तथा कर्तुं त्वमेव अर्हसि।

Verse 26

शैलादिरुवाच ज्ञात्वा सो ऽपि दधीचस्य ह्य् अवध्यत्वं महात्मनः सस्मार च महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः

शैलादिरुवाच—महात्मनः दधीचस्य ह्यवध्यत्वं ज्ञात्वा सोऽपि हरिः महेशस्यातुलं प्रभावं सस्मार।

Verse 27

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह ब्रह्मणः क्षुतसंभवम् विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमेत्य महेश्वरम्

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह—ब्रह्मणः क्षुतसम्भवं भयम्। राजेन्द्र, विप्राणां नास्ति भयम्; महेश्वरं शरणं गच्छ।

Verse 28

विशेषाद्रुद्रभक्तानाम् अभयं सर्वदा नृप नीचानामपि सर्वत्र दधीचस्यास्य किं पुनः

विशेषाद्रुद्रभक्तानामभयं सर्वदा नृप। नीचानामपि सर्वत्र यदभयं, दधीचस्यास्य किं पुनः॥

Verse 29

तस्मात्तव महाभाग विजयो नास्ति भूपते दुःखं करोमि विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे

तस्मात्तव महाभाग विजयो नास्ति भूपते। दुःखं करोमि विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे॥

Verse 30

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरैः समम् विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरैः समम्। विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च॥

Verse 31

तस्मात्समेत्य विप्रेन्द्रं सर्वयत्नेन भूपते करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते

तस्मात् सर्वयत्नेन विप्रेन्द्रं समेत्य, भूपते; राजेन्द्र, दधीचिसाहाय्येन तव विजयाय यत्नं करोमि।

Verse 32

शैलादिरुवाच श्रुत्वा वाक्यं क्षुपः प्राह तथास्त्विति जनार्दनम् भगवानपि विप्रस्य दधीचस्याश्रमं ययौ

शैलादिरुवाच—वाक्यं श्रुत्वा क्षुपो जनार्दनं प्रति ‘तथास्तु’ इत्यब्रवीत्। ततः भगवानपि दधीचविप्रस्याश्रमं ययौ।

Verse 33

आस्थाय रूपं विप्रस्य भगवान् भक्तवत्सलः दधीचमाह ब्रह्मर्षिम् अभिवन्द्य जगद्गुरुः

विप्ररूपमास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः। दधीचं ब्रह्मर्षिमभिवन्द्य जगद्गुरुरिदमब्रवीत्॥

Verse 34

श्रीभगवानुवाच भोभो दधीच ब्रह्मर्षे भवार्चनरताव्यय वरमेकं वृणे त्वत्तस् तं भवान्दातुमर्हति

श्रीभगवानुवाच—भो भो दधीच ब्रह्मर्षे, भवार्चनरताव्यय। वरमेकं वृणे त्वत्तः; तं भवान् दातुमर्हति॥

Verse 35

याचितो देवदेवेन दधीचः प्राह विष्णुना ज्ञातं तवेप्सितं सर्वं न बिभेमि तवाप्यहम्

देवदेवेन विष्णुना याचितो दधीचः प्राह—ज्ञातं तवेप्सितं सर्वं; न तवाप्यहं बिभेमि।

Verse 36

भवान् विप्रस्य रूपेण आगतो ऽसि जनार्दन भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन

हे जनार्दन, त्वं विप्ररूपेणात्र आगतोऽसि। हे देवेश जनार्दन, भूतं भविष्यं वर्तमानं च त्वमेव वेत्सि।

Verse 37

ज्ञातं प्रसादाद्रुद्रस्य द्विजत्वं त्यज सुव्रत आराधितो ऽसि देवेश क्षुपेण मधुसूदन

रुद्रप्रसादात् ज्ञातं—द्विजत्वाभिमानं त्यज, सुव्रत। हे देवेश मधुसूदन, एतेन क्षुपेण त्वया रुद्र आराधितः।

Verse 38

जाने तवैनां भगवन् भक्तवत्सलतां हरे स्थाने तवैषा भगवन् भक्तवात्सल्यता हरे

जाने तवैतां भगवन् भक्तवत्सलतां हरे। स्थाने तवैषा भगवन् भक्तवात्सल्यता हरे।

Verse 39

अस्ति चेद्भगवन् भीतिर् भवार्चनरतस्य मे वक्तुमर्हसि यत्नेन वरदांबुजलोचन

अस्ति चेद् भगवन् भीतिर् भवार्चनरतस्य मे। वक्तुमर्हसि यत्नेन वरदाम्बुजलोचन।

Verse 40

वदामि न मृषा तस्मान् न बिभेमि जनार्दन न बिभेमि जगत्यस्मिन् देवदैत्यद्विजादपि

वदामि न मृषा तस्मान् न बिभेमि जनार्दन। न बिभेमि जगत्यस्मिन् देवदैत्यद्विजादपि।

Verse 41

नन्द्युवाच श्रुत्वा वाक्यं दधीचस्य तदास्थाय जनार्दनः स्वरूपं सस्मितं प्राह संत्यज्य द्विजतां क्षणात्

नन्द्युवाच—दधीचस्य वाक्यं श्रुत्वा जनार्दनस्तदनुमन्य, क्षणादेव द्विजवेषं संत्यज्य, स्वस्वरूपं प्रकाशयन् सस्मितं वचनमब्रवीत्।

Verse 42

श्रीभगवानुवाच भयं दधीच सर्वत्र नास्त्येव तव सुव्रत भवार्चनरतो यस्माद् भवान् सर्वज्ञ एव च

श्रीभगवानुवाच—दधीच सुव्रत, सर्वत्र तव भयं नास्त्येव; यतो भवान् भवस्य (शिवस्य) अर्चनरतोऽसि, तस्मात् भवान् सर्वज्ञ एव।

Verse 43

बिभेमीति सकृद्वक्तुं त्वमर्हसि नमस्तव नियोगान्मम विप्रेन्द्र क्षुपं प्रति सदस्यथ

‘बिभेमि’ इति सकृदेव वक्तुमर्हसि; नमस्तव। विप्रेन्द्र, मम नियोगात् अत्र क्षुपं प्रति उपविश।

Verse 44

एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं सान्त्वं विष्णोर्महामुनिः न बिभेमीति तं प्राह दधीचो देवसत्तमम्

एवं विष्णोः सान्त्ववाक्यं श्रुत्वापि महामुनिः दधीचो देवसत्तमं तमुवाच—‘न बिभेमि’ इति।

Verse 45

प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोः साक्षात्पिनाकिनः शर्वस्य शङ्करस्यास्य सर्वज्ञस्य महामुनिः

देवदेवस्य शम्भोः साक्षात् पिनाकिनः शर्वस्य शङ्करस्य सर्वज्ञस्य प्रभावात् महामुनिः साक्षात्कारं प्राप।

Verse 46

ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः चक्रमुद्यम्य भगवान् दिधक्षुर्मुनिसत्तमम्

ततस्तस्य मुनेर्वाक्यं श्रुत्वा हरिरतीव कुपितः। चक्रमुद्यम्य भगवान् मुनिसत्तमं दिधक्षुरभवत्॥

Verse 47

अभवत्कुण्ठिताग्रं हि विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् प्रभावाद्धि दधीचस्य क्षुपस्यैव हि संनिधौ

दधीचस्य महातेजःप्रभावात् सुदर्शनम्। विष्णोश्चक्रं कुण्ठिताग्रं बभूव क्षुपसन्निधौ॥

Verse 48

दृष्ट्वा तत्कुण्ठिताग्रं हि चक्रं चक्रिणमाह सः दधीचः सस्मितं साक्षात् सदसद्व्यक्तिकारणम्

तत्कुण्ठिताग्रं चक्रं दृष्ट्वा दधीचः सस्मितम्। चक्रिणं प्रत्युवाचेदं सदसद्व्यक्तिकारणम्॥

Verse 49

भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णो प्रयत्नतः

भगवन् भवता पूर्वं प्रयत्नेन सुदारुणम्। पुरातनं सुदर्शनं चक्रं विष्णोर्लब्धमिति॥

Verse 50

भवस्यैतच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह ब्रह्मास्त्राद्यैस्तथान्यैर्हि प्रयत्नं कर्तुमर्हसि

भवस्यैतच्छुभं चक्रं न मां जिघांसति वै हरिः। तस्माद् ब्रह्मास्त्राद्यैरन्यैश्च प्रयत्नं कर्तुमर्हसि॥

Verse 51

शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा निर्वीर्यमायुधम् ससर्ज च पुनस्तस्मै सर्वास्त्राणि समन्ततः

शैलादिरुवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा च निर्वीर्यमायुधम्। स पुनस्तस्मै समन्ततः सर्वास्त्राणि ससर्ज॥

Verse 52

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोः साहाय्यमव्ययाः द्विजेनैकेन योद्धुं हि प्रवृत्तस्य महाबलाः

ततो देवाः महाबलाः अव्ययाः तस्य विष्णोः साहाय्यं चक्रुः। एकेन द्विजेन योद्धुं प्रवृत्तस्य हि॥

Verse 53

कुशमुष्टिं तदादाय दधीचः संस्मरन्भवम् ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थिः सर्वतो वशी

तदादाय कुशमुष्टिं दधीचः संस्मरन् भवम्। सर्वतो वशी वज्रास्थिः सर्वदेवेभ्यः ससर्ज॥

Verse 54

दिव्यं त्रिशूलम् अभवत् कालाग्निसदृशप्रभम् दग्धुं देवान्मतिं चक्रे युगान्ताग्निरिवापरः

दिव्यं त्रिशूलम् अभवत् कालाग्निसदृशप्रभम्। दग्धुं देवान् मतिं चक्रे युगान्ताग्निरिवापरः॥

Verse 55

इन्द्रनारायणाद्यैश् च देवैस्त्यक्तानि यानि तु आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस् त्रिशिखं मुने

इन्द्रनारायणाद्यैश्च देवैस्त्यक्तानि यानि तु। आयुधानि समस्तानि प्रणेमुः त्रिशिखं मुने॥

Verse 56

देवाश् च दुद्रुवुः सर्वे ध्वस्तवीर्या द्विजोत्तम ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः

देवाः सर्वे ध्वस्तवीर्याः दुद्रुवुः, हे द्विजोत्तम। ततः भगवान् विष्णुः पुरुषोत्तमः स्वदेहात् स्वयमेव एकं रूपं ससर्ज।

Verse 57

आत्मनः सदृशान् दिव्यांल् लक्षलक्षायुतान् गणान् तानि सर्वाणि सहसा ददाह मुनिसत्तमः

आत्मनः सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान् ये सृष्टाः, तान् सर्वान् मुनिसत्तमः सहसा ददाह।

Verse 58

ततो विस्मयनार्थाय विश्वमूर्तिरभूद्धरिः तस्य देहे हरेः साक्षाद् अपश्यद्द्विजसत्तमः

ततो विस्मयनार्थाय हरिः विश्वमूर्तिरभूत्। तस्य हरेः देहे साक्षाद् तद् द्विजसत्तमः स्वचक्षुषा अपश्यत्।

Verse 59

दधीचो भगवान्विप्रः देवतानां गणान् पृथक् रुद्राणां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तदा

तदा भगवान् विप्रः दधीचिः देवतानां गणान् पृथक् गणयामास; तथा रुद्राणां कोटयः, शिवगणानां च कोटयः।

Verse 60

अण्डानां कोटयश्चैव विश्वमूर्तेस्तनौ तदा दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिर् विस्मितं तदा

तदा विश्वमूर्तेः तनौ अण्डानां कोटयश्च दृष्ट्वा, तत्र अखिलं जगत् अवलोक्य, च्यावनिः तस्मिन् दर्शने विस्मितोऽभवत्।

Verse 61

विष्णुमाह जगन्नाथं जगन्मयमजं विभुम् अंभसाभ्युक्ष्य तं विष्णुं विश्वरूपं महामुनिः

अंभसाभ्युक्ष्य तं विष्णुं जगन्नाथं जगन्मयम्। अजं विभुं विश्वरूपं महामुनिरभाषत॥

Verse 62

मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासा विचारतः विज्ञानानां सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव

मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासाविचारतः। विज्ञानानां सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव॥

Verse 63

मयि पश्य जगत् सर्वं त्वया सार्धम् अनिन्दित ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते

मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया सार्धमनिन्दित। ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते॥

Verse 64

इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः तं प्राह च हरिं देवं सर्वदेवभवोद्भवम्

इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः। तं प्राह च हरिं देवं सर्वदेवभवोद्भवम्॥

Verse 65

मायया ह्यनया किं वा मन्त्रशक्त्याथ वा प्रभो वस्तुशक्त्याथ वा विष्णो ध्यानशक्त्याथ वा पुनः

मायया ह्यनया किं वा मन्त्रशक्त्याथ वा प्रभो। वस्तुशक्त्याथ वा विष्णो ध्यानशक्त्याथ वा पुनः॥

Verse 66

त्यक्त्वा मायामिमां तस्माद् योद्धुमर्हसि यत्नतः एवं तस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा माहात्म्यमद्भुतम्

तस्मादिमां मायां त्यक्त्वा यत्नतः योद्धुमर्हसि। इति तस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा चाद्भुतं माहात्म्यं स स्वान्ते निश्चयं जगाम॥

Verse 67

देवाश् च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् वारयामास निश्चेष्टं पद्मयोनिर्जगद्गुरुः

देवाश्च भूयो दुद्रुवुः; तं देवं नारायणं च। पद्मयोनिर्जगद्गुरुर्ब्रह्मा निश्चेष्टं वारयामास॥

Verse 68

निशम्य वचनं तस्य ब्रह्मणस्तेन निर्जितः जगाम भगवान् विष्णुः प्रणिपत्य महामुनिम्

तस्य ब्रह्मणो वचनं निशम्य तेन निर्जितः। भगवान् विष्णुर्महामुनिं प्रणिपत्य जगाम॥

Verse 69

क्षुपो दुःखातुरो भूत्वा सम्पूज्य च मुनीश्वरम् दधीचमभिवन्द्याशु प्रार्थयामास विक्लवः

क्षुपो दुःखातुरो भूत्वा सम्पूज्य मुनीश्वरम्। दधीचमभिवन्द्याशु विक्लवः प्रार्थयामास॥

Verse 70

दधीच क्षम्यतां देव मयाज्ञानात्कृतं सखे विष्णुना हि सुरैर्वापि रुद्रभक्तस्य किं तव

दधीच उवाच—देव, क्षम्यतां मयाज्ञानात्कृतं सखे। विष्णुना हि सुरैर्वापि रुद्रभक्तस्य किं तव॥

Verse 71

प्रसीद परमेशान दुर्लभा दुर्जनैर्द्विज भक्तिर्भक्तिमतां श्रेष्ठ मद्विधैः क्षत्रियाधमैः

प्रसीद परमेशान दुर्लभा दुर्जनैर्द्विज भक्तिर्भक्तिमतां श्रेष्ठ मद्विधैः क्षत्रियाधमैः

Verse 72

श्रुत्वानुगृह्य तं विप्रो दधीचस्तपतां वरः राजानं मुनिशार्दूलः शशाप च सुरोत्तमान्

श्रुत्वानुगृह्य तं विप्रो दधीचस्तपतां वरः राजानं मुनिशार्दूलः शशाप च सुरोत्तमान्

Verse 73

रुद्रकोपाग्निना देवाः सदेवेन्द्रा मुनीश्वरैः ध्वस्ता भवन्तु देवेन विष्णुना च समन्विताः

रुद्रकोपाग्निना देवाः सदेवेन्द्रा मुनीश्वरैः ध्वस्ता भवन्तु देवेन विष्णुना च समन्विताः

Verse 74

प्रजापतेर् मखे पुण्ये दक्षस्य सुमहात्मनः एवं शप्त्वा क्षुपं प्रेक्ष्य पुनराह द्विजोत्तमः

प्रजापतेर् मखे पुण्ये दक्षस्य सुमहात्मनः एवं शप्त्वा क्षुपं प्रेक्ष्य पुनराह द्विजोत्तमः

Verse 75

देवैश् च पूज्या राजेन्द्र नृपैश् च विविधैर्गणैः ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः

देवैश् च पूज्या राजेन्द्र नृपैश् च विविधैर्गणैः ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः

Verse 76

इत्युक्त्वा स्वोटजं विप्रः प्रविवेश महाद्युतिः दधीचमभिवन्द्यैव जगाम स्वं नृपः क्षयम्

इत्युक्त्वा स्वोटजं विप्रः प्रविवेश महाद्युतिः। दधीचमभिवन्द्यैव जगाम स्वं नृपः क्षयम्॥

Verse 77

तदेव तीर्थमभवत् स्थानेश्वरमिति स्मृतम् स्थानेश्वरम् अनुप्राप्य शिवसायुज्यम् आप्नुयात्

तदेव तीर्थमभवत् स्थानेश्वरमिति स्मृतम्। स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्॥

Verse 78

कथितस्तव संक्षेपाद् विवादः क्षुब्दधीचयोः प्रभावश् च दधीचस्य भवस्य च महामुने

कथितस्तव संक्षेपाद्विवादः क्षुब्दधीचयोः। प्रभावश्च दधीचस्य भवस्य च महामुने॥

Verse 79

य इदं कीर्तयेद्दिव्यं विवादं क्षुब्दधीचयोः जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

य इदं कीर्तयेद्दिव्यं विवादं क्षुब्दधीचयोः। जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः॥

Verse 80

य इदं कीर्त्य संग्रामं प्रविशेत्तस्य सर्वदा नास्ति मृत्युभयं चैव विजयी च भविष्यति

य इदं कीर्त्य संग्रामं प्रविशेत्तस्य सर्वदा। नास्ति मृत्युभयं चैव विजयी च भविष्यति॥

Frequently Asked Questions

It functions as a dharmic-theological proof-text: weapons and divine might are secondary to tapas and Rudra-bhakti. The episode asserts that Shiva’s grace (भवप्रसाद) can render even famed astras ineffective before a true devotee.

The site becomes a tirtha named Sthanesvara; the text promises Shiva-sayujya for one who reaches it with devotion, and the recitation of this ‘dispute/battle’ grants victory over untimely death and culminates in higher lokas such as Brahmaloka.