Adhyaya 75

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णनं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः? वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्॥

Verse 2

सूत उवाच परमार्थविदः केचिद् ऊचुः प्रणवरूपिणम् विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्

सूत उवाच—विप्रेन्द्राः, केचिद् परमार्थविदः श्रुतिशिरस्यजं तं प्रणवरूपिणं पतीश्वरं श्रुत्वा, मोक्षप्रदं परं विज्ञानं ‘प्रणवस्वरूपम्’ इति ऊचुः।

Verse 3

शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इत्यन्ये नेति चापरे

शब्दादिविषयकं यज्ज्ञानं तद् ‘ज्ञानम्’ इत्यभिधीयते; तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इति केचिद् वदन्ति, अपरे तु ‘नेति’ इति निषेधयन्ति।

Verse 4

यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् गुरुप्रकाशकं ज्ञानम् इत्यन्ये मुनयो द्विजाः

यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम्, गुरुप्रकाशकं तज्ज्ञानम् इति अन्ये मुनयो द्विजाः वदन्ति।

Verse 5

ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्

ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः, प्रसादो ज्ञानसिद्धये; उभाभ्यां मुच्यते योगी, तत्रानन्दमयो भवेत्।

Verse 6

वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम् कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि

वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम्; कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि (स) तिष्ठति प्रवर्तते च।

Verse 7

द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः

द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः। सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः॥

Verse 8

चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम् देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्

चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम्। देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्॥

Verse 9

प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः

प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते। वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः॥

Verse 10

इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः

इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः। वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः॥

Verse 11

पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा

पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः। वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा॥

Verse 12

अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा

अथानेनैव कर्मात्मना प्रकृतेः प्रवृत्तिः प्रवर्त्यते; पुंसां तु स श्रीमान् पुरुषः (पतिः) केवलं सम्यग्ज्ञानेनैव गम्यः, नान्यथा।

Verse 13

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते; तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते।

Verse 14

जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्

जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते; ध्यानयज्ञात्परो नास्ति, ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्।

Verse 15

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति, ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः।

Verse 16

नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः

नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना; विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः।

Verse 17

नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा

विचारतः लोकेषु न काचित् क्रिया स्वतो सुखदुःखरूपा। तथा धर्माधर्मौ जपो होमोऽपि—ध्यानिनां सदा संनिधौ, अन्तर्मुखचिन्तया सर्वकर्माणि पतिसमीपे संगृह्यन्ते॥

Verse 18

परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

परमानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम्। निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्॥

Verse 19

लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर् बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः

लिङ्गं द्विविधं प्राहुः—बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः। बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः, सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः॥

Verse 20

कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः

कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः। असतां भावनार्थाय स्थूलविग्रहः प्रकल्पितः, नान्यथा॥

Verse 21

आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा

आध्यात्मिकं यल्लिङ्गं यस्य प्रत्यक्षं न जायते। स मूढो बहिर् एव सर्वं कल्पयति, नान्यथा॥

Verse 22

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं प्रत्यक्षा भवत्यव्ययम्। अयुक्तानां तु स्थूलत्वं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्॥

Verse 23

अर्थो विचारतो नास्तीत्य् अन्ये तत्त्वार्थवेदिनः निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः

अर्थो विचारतो नास्तीति तत्त्वार्थवेदिनः। निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः॥

Verse 24

व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे

व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः। पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे॥

Verse 25

प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थो ऽपि दिवाकरः एको ऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः

प्रत्ययार्थं हि जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः। एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः॥

Verse 26

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः। तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः॥

Verse 27

दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् भेदो जनानां लोके ऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः

दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम्। भेदो जनानां लोकेऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः॥

Verse 28

स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः

स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत्। दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः॥

Verse 29

एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः

एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः। हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः॥

Verse 30

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः। त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते॥

Verse 31

निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः

निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम्। तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः॥

Verse 32

अर्चयन्ति मुहुः केचित् सदा सकलनिष्कलम् सर्वज्ञं हृदये केचिच् छिवलिङ्गे विभावसौ

केचित् मुहुः अर्चयन्ति सदा सकलनिष्कलं सर्वज्ञं प्रभुम्। केचित् हृदये सर्वज्ञं शिवं ध्यायन्ति; केचित् च विभावसौ पावके शिवलिङ्गरूपेण तमर्चयन्ति॥

Verse 33

सकलं मुनयः केचित् सदा संसारवर्तिनः एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः

हे मुनयः, केचित् मुनयः सदा संसारवर्तिनोऽपि एवमेव अभ्यर्चयन्ति। तथा सदाराः ससुता नराः अपि निरन्तरं तमेव लिङ्गरूपं प्रभुमर्चयन्ति॥

Verse 34

यथा शिवस् तथा देवी यथा देवी तथा शिवः तस्मादभेदबुद्ध्यैव सप्तविंशत्प्रभेदतः

यथा शिवः तथा देवी, यथा देवी तथा शिवः। तस्मात् सप्तविंशत्प्रभेदतः उक्तेष्वपि, अभेदबुद्ध्यैव तयोः तत्त्वं धारयेत्॥

Verse 35

यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षडस्रके दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्रके

देहेऽन्तः बाह्ये च यजन्ति—चतुष्कोणे षडस्रके, दशारे द्वादशारे च, षोडशारे त्रिरस्रके च मण्डलेषु शिवं समर्चयन्ति॥

Verse 36

स स्वेच्छया शिवः साक्षाद् देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः संतारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः

स स्वेच्छया शिवः साक्षात् प्रभुः देव्या सार्धं व्यक्ततया स्थितः। संतारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः—व्यक्ताव्यक्तातीतः—अवस्थितः॥

Verse 37

तमेकमाहुर्द्विगुणं च केचित् केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च ऊचुस् तथा तं च शिवं तथान्ये संसारिणं वेदविदो वदन्ति

तमेकमाहुः केचिद् द्विगुणं चापरे जनाः। केचित् त्रिगुणरूपं तं वदन्ति वेदपारगाः॥ शिवं तथान्ये प्रोचुः, केचित् संसारिणं पुनः। स्वस्वदृष्ट्यनुसारं तं बहुधा वदन्ति हि॥

Verse 38

भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः यजन्ति योगेशम् अशेषमूर्तिं षडस्रमध्ये भगवन्तमेव

भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः। यजन्ति योगेशमशेषमूर्तिं षडस्रमध्ये भगवन्तमेव॥

Verse 39

ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम् ते यान्ति चैनं न च योगिनो ऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम्

ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम्। ते यान्ति चैनं न च योगिनोऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम्॥