Adhyaya 87
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
सूत उवाच—पूर्वोपदेशं श्रुत्वा मुनयः भीताः भक्त्या च पिनाकिनं शिवं प्रणेमुः। हिमवत्याः सह महादेवस्य क्रीडाविषये पृष्टे शिवः सूक्ष्मं तत्त्वं व्याचष्टे—देहिनः जीवस्य मायाकर्मवशात् बन्धमोक्षौ अनुभूयेते, परं आत्मा तत्त्वतः न बद्धः। विद्या-श्रुति-स्मृतिरूपं ज्ञातृत्वं तथा धैर्यशक्तिः स्वयमेव तस्मिन् प्रतिष्ठिते इति दर्शयति। ततः ‘आज्ञा’ नाम नित्या पञ्चवक्त्रा दिव्यशक्तिः सर्वत्र नानारूपेण व्याप्य मोक्षप्रवृत्तिं प्रवर्तयतीति निरूपयति। अनन्तरं भवानी मायां निरस्य द्रष्टॄन् विमोचयति, उमा-शङ्करयोः परमार्थतः अभेदः प्रतिपाद्यते। प्रभोः प्रसादात् मोक्षः सद्यः, वयसि जातिभेदे वा न निरपेक्षः; शिव एव जगदीश्वरः बन्धं च मोक्षं च करोतीति निश्चयः। अन्ते सिद्धाः रुद्रं विश्वरूपं स्तुवन्तः अम्बिकाप्रसादात् सायुज्यं प्राप्नुवन्ति, शैवमोक्षमार्गस्य परं प्रवृत्तिं सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे संसारविषकथनं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः सूत उवाच निशम्य ते महाप्राज्ञाः कुमाराद्याः पिनाकिनम् प्रोचुः प्रणम्य वै भीताः प्रसन्नं परमेश्वरम्
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ‘संसारविषकथनं’ नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः। सूत उवाच—निशम्य ते महाप्राज्ञाः कुमाराद्याः पिनाकिनं प्रणम्य वै भीताः प्रसन्नं परमेश्वरं प्रोचुः।
Verse 2
एवं चेदनया देव्या हैमवत्या महेश्वर क्रीडसे विविधैर्भोगैः कथं वक्तुमिहार्हसि
एवं चेद् अनया देव्या हैमवत्या महेश्वर । क्रीडसे विविधैर्भोगैः कथं वक्तुमिहार्हसि ॥
Verse 3
सूत उवाच एवमुक्तः प्रहस्येशः पिनाकी नीललोहितः प्राह ताम् अंबिकां प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितान् द्विजान्
सूत उवाच । एवमुक्तः प्रहस्येशः पिनाकी नीललोहितः । प्राह तामम्बिकां प्रेक्ष्य प्रणिपत्य स्थितान्द्विजान् ॥
Verse 4
बन्धमोक्षौ न चैवेह मम स्वेच्छा शरीरिणः अकर्तज्ञः पशुर्जीवो विभुर्भोक्ता ह्यणुः पुमान्
बन्धमोक्षौ न चैवेह मम स्वेच्छा शरीरिणः । अकर्तज्ञः पशुर्जीवो विभुर्भोक्ता ह्यणुः पुमान् ॥
Verse 5
मायी च मायया बद्धः कर्मभिर् युज्यते तु सः ज्ञानं ध्यानं च बन्धश् च मोक्षो नास्त्यात्मनो द्विजाः
मायी च मायया बद्धः कर्मभिर्युज्यते तु सः । ज्ञानं ध्यानं च बन्धश्च मोक्षो नास्त्यात्मनो द्विजाः ॥
Verse 6
यदैवं मयि विद्वान् यस् तस्यापि न च सर्वतः एषा विद्या ह्यहं वेद्यः प्रज्ञैषा च श्रुतिः स्मृतिः
यदैवं मयि विद्वान्यस्तस्यापि न च सर्वतः । एषा विद्या ह्यहं वेद्यः प्रज्ञैषा च श्रुतिः स्मृतिः ॥
Verse 7
धृतिरेषा मया निष्ठा ज्ञानशक्तिः क्रिया तथा इच्छाख्या च तथा ह्याज्ञा द्वे विद्ये न च संशयः
एषा धृतिः मम निष्ठा स्वयमेव; ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्च तथा। इच्छाशक्तिरिति ख्याता, आज्ञाशक्तिश्चापि; विद्ये द्वे—ज्ञानकर्मरूपे—न संशयः।
Verse 8
न ह्येषा प्रकृतिर्जैवी विकृतिश् च विचारतः विकारो नैव मायैषा सदसद्व्यक्तिवर्जिता
नैषा जैवी प्रकृतिः; विचारतः विकृतिरपि न। न च माया विकाररूपा; सदसद्भेदातीताऽव्यक्तिविशेषवर्जिता, पतितत्त्वं शिवमेव सूचयति।
Verse 9
पुरा ममाज्ञा मद्वक्त्रात् समुत्पन्ना सनातनी पञ्चवक्त्रा महाभागा जगतामभयप्रदा
पुरा ममाज्ञा मद्वक्त्रात् समुत्पन्ना सनातनी। पञ्चवक्त्रा महाभागा जगतामभयप्रदा॥
Verse 10
तामाज्ञां सम्प्रविश्याहं चिन्तयन् जगतां हितम् सप्तविंशत्प्रकारेण सर्वं व्याप्यानया शिवः
तामाज्ञां सम्प्रविश्याहं चिन्तयन् जगतां हितम्। सप्तविंशत्प्रकारेण सर्वं व्याप्यानया शिवः॥
Verse 11
तदाप्रभृति वै मोक्षप्रवृत्तिर्द्विजसत्तमाः सूत उवाच एवमुक्त्वा तदापश्यद् भवानीं परमेश्वरः
तदाप्रभृति वै मोक्षप्रवृत्तिर्द्विजसत्तमाः। सूत उवाच—एवमुक्त्वा तदापश्यद् भवानीं परमेश्वरः॥
Verse 12
भवानी च तमालोक्य मायामहरदव्यया ते मायामलनिर्मुक्ता मुनयः प्रेक्ष्य पार्वतीम्
भवानी तं समालोक्य स्वाम् अव्ययां मायाम् अपाहरत्। ततः मायामलविमुक्ता मुनयः पार्वतीं स्पष्टं ददृशुः॥
Verse 13
प्रीता बभूवुर्मुक्ताश् च तस्मादेषा परा गतिः उमाशङ्करयोर्भेदो नास्त्येव परमार्थतः
प्रीता मुनयोऽभवन् मुक्ताश्च; तस्मादेषा परा गतिः। उमाशङ्करयोर्भेदो नास्त्येव परमार्थतः॥
Verse 14
द्विधासौ रूपमास्थाय स्थित एव न संशयः यदा विद्वानसंगः स्याद् आज्ञया परमेष्ठिनः
द्विधा रूपमास्थाय स एव तिष्ठति न संशयः। यदा विद्वान् असङ्गः स्याद् आज्ञया परमेष्ठिनः॥
Verse 15
तदा मुक्तिः क्षणादेव नान्यथा कर्मकोटिभिः क्रमो ऽविवक्षितो भूतविवृद्धः परमेष्ठिनः
तदा मुक्तिः क्षणादेव भवति नान्यथा कर्मकोटिभिः। परमेष्ठिनो भूतविवृद्धेः क्रमोऽविवक्षित एव॥
Verse 16
प्रसादेन क्षणान्मुक्तिः प्रतिज्ञैषा न संशयः गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो ऽपि वा
प्रसादेन क्षणान्मुक्तिः प्रतिज्ञैषा न संशयः। गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोऽपि वा॥
Verse 17
वृद्धो वा मुच्यते जन्तुः प्रसादात्परमेष्ठिनः अण्डजश् चोद्भिज्जो वापि स्वेदजो वापि मुच्यते
परमेष्ठिनः प्रसादात् वृद्धोऽपि जन्तुः विमुच्यते। अण्डज उद्भिज्जः स्वेदजश्च—यः कश्चिद् योनिभेदः—सर्वोऽपि बन्धात् प्रमुच्यते॥
Verse 18
प्रसादाद्देवदेवस्य नात्र कार्या विचारणा एष एव जगन्नाथो बन्धमोक्षकरः शिवः
देवदेवस्य प्रसादादत्र न विचारणा कार्या। स एव जगन्नाथः शिवो बन्धमोक्षकरः॥
Verse 19
भूर्भूवःस्वर्महश् चैव जनः साक्षात्तपः स्वयम् सत्यलोकस् तथाण्डानां कोटिकोटिशतानि च
भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपः सत्यलोकश्च—एते लोकाः। तथा ब्रह्माण्डानां कोटिकोटिशतानि सन्ति॥
Verse 20
विग्रहं देवदेवस्य तथाण्डावरणाष्टकम् सप्तद्वीपेषु सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च
देवदेवस्य विग्रहं तथा ब्रह्माण्डावरणाष्टकं च। सप्तद्वीपेषु सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च चिन्तयेत् पूजयेत्॥
Verse 21
समुद्रेषु च सर्वेषु वायुस्कन्धेषु सर्वतः तथान्येषु च लोकेषु वसन्ति च चराचराः
सर्वेषु समुद्रेषु वायुस्कन्धेषु सर्वतः। तथान्येषु च लोकेषु चराचराः सर्वतो वसन्ति॥
Verse 22
सर्वे भवांशजा नूनं गतिस्त्वेषां स एव वै सर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषाय महात्मने
सर्वे भवांशजा नूनं गतिस्त्वेषां स एव वै। सर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषाय महात्मने॥
Verse 23
विश्वं भूतं तथा जातं बहुधा रुद्र एव सः रुद्राज्ञैषा स्थिता देवी ह्य् अनया मुक्तिरंबिका
विश्वं भूतं तथा जातं बहुधा रुद्र एव सः। रुद्राज्ञैषा स्थिता देवी ह्यनया मुक्तिरम्बिका॥
Verse 24
इत्येवं खेचराः सिद्धा जजल्पुः प्रीतमानसाः यदावलोक्य तान् सर्वान् प्रसादादनयांबिका
इत्येवं खेचराः सिद्धा जजल्पुः प्रीतमानसाः। यदावलोक्य तान्सर्वान् प्रसादादनयाम्बिका॥
Verse 25
तदा तिष्ठन्ति सायुज्यं प्राप्तास्ते खेचराः प्रभोः
तदा तिष्ठन्ति सायुज्यं प्राप्तास्ते खेचराः प्रभोः॥
Frequently Asked Questions
Ājñā is portrayed as Śiva’s eternal divine potency/command arising from His five-faced reality, pervading the cosmos and enabling the turn toward liberation; it functions as the operative power by which knowledge matures and bondage is dissolved.
It explicitly downplays karmic accumulation as a sufficient cause: liberation is said not to depend on ‘crores of karmas’ but to occur instantly through the Lord’s prasāda when the aspirant becomes asaṅga under divine Ājñā.
The text states that, in paramārtha (ultimate truth), there is no real difference between Umā and Śaṅkara; dual appearance is a mode assumed for cosmic function, while liberation reveals their essential non-separation.