Adhyaya 2

Verse 1

इति श्रीलैङ्गे महापुराणे प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच ईशानकल्पवृत्तान्तम् अधिकृत्य महात्मना ब्रह्मणा कल्पितं पूर्वं पुराणं लैङ्गम् उत्तमम्

इति श्रीलैङ्गे महापुराणे प्रथमोऽध्यायः । सूत उवाच— ईशानकल्पवृत्तान्तम् अधिकृत्य महात्मना ब्रह्मणा कल्पितं पूर्वं पुराणं लैङ्गमुत्तमम् ॥

Verse 2

ग्रन्थकोटिप्रमाणं तु शतकोटिप्रविस्तरे चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते व्यासैः सर्वान्तरेषु वै

ग्रन्थस्य प्रमाणं कोटिश्लोकमिति स्मृतम्; विस्तरे तु शतकोटिप्रविस्तारः। सर्वेषु मन्वन्तरेषु व्यासैश्चतुर्लक्षश्लोकैः संक्षिप्यते वै।

Verse 3

व्यस्तेष्टा दशधा चैव ब्रह्मादौ द्वापरादिषु लिङ्गमेकादशं प्रोक्तं मया व्यासाच्छ्रुतं च तत्

द्वापरादिषु कालेषु ब्रह्मादिषु च देवेषु व्यस्तेष्टा दशधा प्रोक्ता; एकादशं तु लिङ्गतत्त्वं मया व्यासाच्छ्रुतं यथावत् कथितम्।

Verse 4

अस्यैकादशसाहस्रे ग्रन्थमानमिह द्विजाः तस्मात्संक्षेपतो वक्ष्ये न श्रुतं विस्तरेण यत्

अस्य ग्रन्थस्येह द्विजाः प्रमाणम् एकादशसाहस्रं श्लोकानाम्। तस्मात् संक्षेपतो वक्ष्ये यद् विस्तरेण न श्रुतम्।

Verse 5

चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते कृष्णद्वैपायनेन तु अत्रैकादशसाहस्रैः कथितो लिङ्गसम्भवः

चतुर्लक्षश्लोकैः संक्षिप्ते कृष्णद्वैपायनेन वै। अत्रैकादशसाहस्रैः कथितो लिङ्गसम्भवः।

Verse 6

सर्गः प्राधानिकः पश्चात् प्राकृतो वैकृतानि च अण्डस्यास्य च सम्भूतिर् अण्डस्यावरणाष्टकम्

सर्गः प्राधानिकः पूर्वं ततः प्राकृत एव च। वैकृतानि च पश्चात् अण्डसम्भूतिर् अण्डावरणाष्टकम्।

Verse 7

अण्डोद्भवत्वं शर्वस्य रजोगुणसमाश्रयात् विष्णुत्वं कालरुद्रत्वं शयनं चाप्सु तस्य च

रजोगुणसमाश्रयात् शर्वोऽण्डोद्भवत्वं प्राप्नोति; तस्यैव लीलायां विष्णुत्वं कालरुद्रत्वं च, अप्सु शयनमपि तस्य भवति।

Verse 8

प्रजापतीनां सर्गश् च पृथिव्युद्धरणं तथा ब्रह्मणश् च दिवारात्रम् आयुषो गणनं पुनः

प्रजापतीनां सर्गश्च पृथिव्युद्धरणं तथा; ब्रह्मणो दिवारात्रं च, आयुषो गणनं पुनः (इति) वर्ण्यते।

Verse 9

सवनं ब्रह्मणश्चैव युगकल्पश् च तस्य तु दिव्यं च मानुषं वर्षम् आर्षं वै ध्रौव्यमेव च

सवनं ब्रह्मणश्चैव युगकल्पश्च तस्य तु; दिव्यं मानुषवर्षं च, आर्षं वै ध्रौव्यमेव च—कालमानानि (इति)।

Verse 10

पित्र्यं पितॄणां सम्भूतिर् धर्मश्चाश्रमिणां तथा अवृद्धिर्जगतो भूयो देव्याः शक्त्युद्भवस्तथा

देव्याः शक्त्युद्भवात् पित्र्यं पितॄणां सम्भूतिः, तेषां च धर्म्याः क्रियाः; आश्रमिणां धर्मश्च तस्याः एव। तया शक्त्या जगतोऽवृद्धिर्भवति; भूयो भूयः सा शक्तिः सृष्टिहेतुः।

Verse 11

स्त्रीपुम्भावो विरिञ्चस्य सर्गो मिथुनसम्भवः आख्याष्टकं हि रुद्रस्य कथितं रोदनान्तरे

विरिञ्चस्य स्त्रीपुम्भावो जातः, सर्गो मिथुनसम्भवः प्रवृत्तः; रुद्रस्य रोदनान्तरे तस्य आख्याष्टकं अपि कथितम्।

Verse 12

ब्रह्मविष्णुविवादश् च पुनर्लिङ्गस्य सम्भवः शिलादस्य तपश्चैव वृत्रारेर्दर्शनं तथा

ब्रह्मविष्ण्वोर्विवादश्च पुनर्लिङ्गस्य सम्भवः। शिलादस्य तपश्चैव वृत्रारेर्दर्शनं तथा॥

Verse 13

प्रार्थना योनिजस्याथ दुर्लभत्वं सुतस्य तु शिलादशक्रसंवादः पद्मयोनित्वमेव च

प्रार्थना पद्मयोन्याश्च सुतस्य दुर्लभत्वकम्। शिलादशक्रसंवादः पद्मयोनित्वमेव च॥

Verse 14

भवस्य दर्शनं चैव तिष्येष्वाचार्यशिष्ययोः व्यासावताराश् च तथा कल्पमन्वन्तराणि च

भवस्य दर्शनं चैव तिष्येष्वाचार्यशिष्ययोः। व्यासावताराश्च तथा कल्पमन्वन्तराणि च॥

Verse 15

कल्पत्वं चैव कल्पानाम् आख्याभेदेष्वनुक्रमात् कल्पेषु कल्पे वाराहे वाराहत्वं हरेस् तथा

कल्पत्वं चैव कल्पानामाख्याभेदेष्वनुक्रमात्। कल्पेषु कल्पे वाराहे वाराहत्वं हरेस्तथा॥

Verse 16

मेघवाहनकल्पस्य वृत्तान्तं रुद्रगौरवम् पुनर्लिङ्गोद्भवश्चैव ऋषिमध्ये पिनाकिनः

मेघवाहनकल्पस्य वृत्तान्तं रुद्रगौरवम्। पुनर्लिङ्गोद्भवश्चैव ऋषिमध्ये पिनाकिनः॥

Verse 17

लिङ्गस्याराधनं स्नानविधानं शौचलक्षणम् वाराणस्याश् च माहात्म्यं क्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्

लिङ्गस्याराधनं स्नानविधानं शौचलक्षणं वाराणस्याश्च माहात्म्यं क्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्।

Verse 18

भुवि रुद्रालयानां तु संख्या विष्णोर्गृहस्य च अन्तरिक्षे तथाण्डे ऽस्मिन् देवायतनवर्णनम्

भुवि रुद्रालयानां तु संख्या विष्णोर्गृहस्य च अन्तरिक्षे तथाण्डेऽस्मिन् देवायतनवर्णनम्।

Verse 19

दक्षस्य पतनं भूमौ पुनः स्वारोचिषे ऽन्तरे दक्षशापश् च दक्षस्य शापमोक्षस्तथैव च

दक्षस्य पतनं भूमौ पुनः स्वारोचिषेऽन्तरे दक्षशापश्च दक्षस्य शापमोक्षस्तथैव च।

Verse 20

कैलासवर्णनं चैव योगः पाशुपतस् तथा चतुर्युगप्रमाणं च युगधर्मः सुविस्तरः

कैलासवर्णनं चैव योगः पाशुपतस्तथा चतुर्युगप्रमाणं च युगधर्मः सुविस्तरः।

Verse 21

संध्यांशकप्रमाणं च संध्यावृत्तं भवस्य च श्मशाननिलयश्चैव चन्द्ररेखासमुद्भवः

संध्यांशकप्रमाणं च संध्यावृत्तं भवस्य च श्मशाननिलयश्चैव चन्द्ररेखासमुद्भवः।

Verse 22

उद्वाहः शंकरस्याथ पुत्रोत्पादनमेव च मैथुनातिप्रसङ्गेन विनाशो जगतां भयम्

अथ शंकरस्योद्वाहः पुत्रोत्पादनमेव च प्रार्थितम्। मैथुनस्यातिप्रसङ्गे सति जगतां विनाशो भवति—एतत् सर्वभूतानां भयम्॥

Verse 23

शापः सत्या कृतो देवान्पुरा विष्णुं च पालितम् शुक्रोत्सर्गस्तु रुद्रस्य गाङ्गेयोद्भव एव च

पुरा सत्या देवान् शापं कृतवती, विष्णुश्च तेन पालितः। रुद्रस्य तु शुक्रोत्सर्गोऽभूत्, तस्माद् गङ्गेयोद्भव एव जातः॥

Verse 24

ग्रहणादिषु कालेषु स्नाप्य लिङ्गं फलं तथा क्षुब्धधी च विवादश् च दधीचोपेन्द्रयोस् तथा

ग्रहणादिषु कालेषु लिङ्गं स्नाप्य यथाफलम्। तथा क्षुब्धधीर्विवादश्च दधीचोपेन्द्रयोः इव—लिङ्गाश्रयेण शम्यते॥

Verse 25

उत्पत्तिर्नन्दिनाम्ना तु देवदेवस्य शूलिनः पतिव्रतायाश्चाख्यानं पशुपाशविचारणा

अत्र नन्दिनाम्न उत्पत्तिः शूलिनो देवदेवस्य वर्ण्यते। पतिव्रतायाश्च पावनमाख्यानं, तथा पशुपाशविचारणा—जीवबन्धविमर्शः॥

Verse 26

प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं निवृत्त्यधिकृता तथा वसिष्ठतनयोत्पत्तिर् वासिष्ठानां महात्मनाम्

अत्र प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं निवृत्त्यधिकृतं च निरूप्यते। वसिष्ठतनयोत्पत्तिः, महात्मनां वासिष्ठानां च प्रादुर्भावः कथ्यते॥

Verse 27

मुनीनां वंशविस्तारो राज्ञां शक्तेर्विनाशनम् दौरात्म्यं कौशिकस्याथ सुरभेर्बन्धनं तथा

मुनीनां वंशविस्तारो राज्ञां शक्तेर्विनाशनम् । दौरात्म्यं कौशिकस्याथ सुरभेर्बन्धनं तथा ॥ एतान्यपि निरूप्यन्ते, यथा अधर्मः पशोः पाशं दृढं करोति; स च पशुः पशुपतिं शिवं प्रति निवर्तते।

Verse 28

सुतशोको वसिष्ठस्य अरुन्धत्याः प्रलापनम् स्नुषायाः प्रेषणं चैव गर्भस्थस्य वचस् तथा

सुतशोको वसिष्ठस्य अरुन्धत्याः प्रलापनम् । स्नुषायाः प्रेषणं चैव गर्भस्थस्य वचस् तथा ॥ एते प्रसङ्गाः पीडितस्य पशोः पाशमोचनाय पतेः प्रभोः शिवस्य कृपां प्रकाशयन्ति।

Verse 29

पराशरस्यावतारो व्यासस्य च शुकस्य च विनाशो राक्षसानां च कृतो वै शक्तिसूनुना

पराशरस्यावतारो व्यासस्य च शुकस्य च । विनाशो राक्षसानां च कृतो वै शक्तिसूनुना ॥ एवं शिवस्य पतेः प्रसादेन धर्मः संरक्षितः, पाशमोचकः स पशूनां प्रभुः।

Verse 30

देवतापरमार्थं तु विज्ञानं च प्रसादतः पुराणकरणं चैव पुलस्त्यस्याज्ञया गुरोः

देवतापरमार्थं तु विज्ञानं च प्रसादतः । पुराणकरणं चैव पुलस्त्यस्याज्ञया गुरोः ॥ प्रसादेनैव लब्धं तत् तत्त्वं शिवपरायणम्।

Verse 31

भुवनानां प्रमाणं च ग्रहाणां ज्योतिषां गतिः जीवच्छ्राद्धविधानं च श्राद्धार्हाः श्राद्धमेव च

भुवनानां प्रमाणं च ग्रहाणां ज्योतिषां गतिः । जीवच्छ्राद्धविधानं च श्राद्धार्हाः श्राद्धमेव च ॥ एतत् सर्वं पुराणेऽस्मिन् धर्मार्थं सम्यगुच्यते।

Verse 32

नान्दीश्राद्धविधानं च तथाध्ययनलक्षणम् पञ्चयज्ञप्रभावश् च पञ्चयज्ञविधिस् तथा

नान्दीश्राद्धस्य विधानं च वेदाध्ययनस्य यथालक्षणम्। पञ्चमहायज्ञानां प्रभावश्च पञ्चयज्ञविधिस्तथा॥

Verse 33

रजस्वलानां वृत्तिश् च वृत्त्या पुत्रविशिष्टता मैथुनस्य विधिश्चैव प्रतिवर्णमनुक्रमात्

रजस्वलानां यथावृत्तिश्च वृत्त्या पुत्रविशिष्टता। मैथुनस्य विधिश्चैव प्रतिवर्णमनुक्रमात्॥

Verse 34

भोज्याभोज्यविधानं च सर्वेषामेव वर्णिनाम् प्रायश्चित्तम् अशेषस्य प्रत्येकं चैव विस्तरात्

भोज्याभोज्यविधानं च सर्वेषामेव वर्णिनाम्। प्रायश्चित्तमशेषस्य प्रत्येकं चैव विस्तरात्॥

Verse 35

नरकाणां स्वरूपं च दण्डः कर्मानुरूपतः स्वर्गिनारकिणां पुंसां चिह्नं जन्मान्तरेषु च

नरकाणां स्वरूपं च दण्डः कर्मानुरूपतः। स्वर्गिनारकिणां पुंसां चिह्नं जन्मान्तरेषु च॥

Verse 36

नानाविधानि दानानि प्रेतराजपुरं तथा कल्पं पञ्चाक्षरस्याथ रुद्रमाहात्म्यमेव च

नानाविधानि दानानि प्रेतराजपुरं तथा। कल्पं पञ्चाक्षरस्याथ रुद्रमाहात्म्यमेव च॥

Verse 37

वृत्रेन्द्रयोर्महायुद्धं विश्वरूपविमर्दनम् श्वेतस्य मृत्योः संवादः श्वेतार्थे कालनाशनम्

वृत्रेन्द्रयोर्महायुद्धं विश्वरूपविमर्दनम्। श्वेतस्य मृत्योः संवादः श्वेतार्थे कालनाशनम्॥

Verse 38

देवदारुवने शम्भोः प्रवेशः शंकरस्य तु सुदर्शनस्य चाख्यानं क्रमसंन्यासलक्षणम्

देवदारुवने शम्भोः प्रवेशः शंकरस्य तु। सुदर्शनस्य चाख्यानं क्रमसंन्यासलक्षणम्॥

Verse 39

श्रद्धासाध्यो ऽथ रुद्रस्तु कथितं ब्रह्मणा तदा मधुना कैटभेनैव पुरा हृतगतेर्विभोः

श्रद्धासाध्योऽथ रुद्रस्तु कथितं ब्रह्मणा तदा। मधुना कैटभेनैव पुरा हृतगतेर्विभोः॥

Verse 40

ब्रह्मणः परमं ज्ञानम् आदातुं मीनता हरेः सर्वावस्थासु विष्णोश् च जननं लीलयैव तु

ब्रह्मणः परमं ज्ञानम् आदातुं मीनता हरेः। सर्वावस्थासु विष्णोश्च जननं लीलयैव तु॥

Verse 41

रुद्रप्रसादाद्विष्णोश् च जिष्णोश्चैव तु सम्भवः मन्थानधारणार्थाय हरेः कूर्मत्वमेवच

रुद्रप्रसादाद्विष्णोश्च जिष्णोश्चैव तु सम्भवः। मन्थानधारणार्थाय हरेः कूर्मत्वमेव च॥

Verse 42

संकर्षणस्य चोत्पत्तिः कौशिक्याश् च पुनर्भवः यदूनां चैव सम्भूतिर् यादवत्वं हरेः स्वयम्

संकर्षणस्य चोत्पत्तिः कौशिक्याश्च पुनर्भवः । यदूनां चैव सम्भूतिर् यादवत्वं हरेः स्वयम् ॥

Verse 43

भोजराजस्य दौरात्म्यं मातुलस्य हरेर्विभोः बालभावे हरेः क्रीडा पुत्रार्थं शंकरार्चनम्

भोजराजस्य दौरात्म्यं मातुलस्य हरेर्विभोः । बालभावे हरेः क्रीडा पुत्रार्थं शंकरार्चनम् ॥

Verse 44

नारस्य च तथोत्पत्तिः कपाले वैष्णवाद्धरात् भूभारनिग्रहार्थे तु रुद्रस्याराधनं हरेः

नारस्य च तथोत्पत्तिः कपाले वैष्णवाद्धरात् । भूभारनिग्रहार्थे तु रुद्रस्याराधनं हरेः ॥

Verse 45

वैन्येन पृथुना भूमेः पुरा दोहप्रवर्तनम् देवासुरे पुरा लब्धो भृगुशापश् च विष्णुना

वैन्येन पृथुना भूमेः पुरा दोहप्रवर्तनम् । देवासुरे पुरा लब्धो भृगुशापश्च विष्णुना ॥

Verse 46

कृष्णत्वे द्वारकायां तु निलयो माधवस्य तु लब्धो हिताय शापस्तु दुर्वासस्याननाद्धरेः

कृष्णत्वे द्वारकायां तु निलयो माधवस्य तु । लब्धो हिताय शापस्तु दुर्वासस्याननाद्धरेः ॥

Verse 47

वृष्ण्यन्धकविनाशाय शापः पिण्डारवासिनाम् एरकस्य तथोत्पत्तिस् तोमरस्योद्भवस् तथा

वृष्ण्यन्धकविनाशार्थं पिण्डारवासिनां शापः समुत्थितः। तथा एरकस्योत्पत्तिः, तोमरस्योद्भवश्चाभवत्॥

Verse 48

एरकालाभतो ऽन्योन्यं विवादे वृष्णिविग्रहः लीलया चैव कृष्णेन स्वकुलस्य च संहृतिः

एरकालाभसमये वृष्णयः परस्परं विवादेन विग्रहं जग्मुः। कृष्णेन च लीलया स्वकुलस्यैव संहृतिरभवत्॥

Verse 49

एरकास्त्रबलेनैव गमनं स्वेच्छयैव तु ब्रह्मणश्चैव मोक्षस्य विज्ञानं तु सुविस्तरम्

एरकास्त्रबलेनैव स्वेच्छया गमनं भवति। ब्रह्ममोक्षविज्ञानं च सुविस्तरं निरूपितम्॥

Verse 50

पुरान्धकाग्निदक्षाणां शक्रेभमृगरूपिणाम् मदनस्यादिदेवस्य ब्रह्मणश् चामरारिणाम्

पुरान्धकाग्निदक्षाणां शक्रेभमृगरूपिणाम्। मदनस्यादिदेवस्य ब्रह्मणश्चामरारिणाम्॥

Verse 51

हलाहलस्य दैत्यस्य कृतावज्ञा पिनाकिना जालंधरवधश्चैव सुदर्शनसमुद्भवः

हलाहलस्य दैत्यस्य पिनाकिना कृतावज्ञा। जालंधरवधश्चैव सुदर्शनसमुद्भवः॥

Verse 52

विष्णोर्वरायुधावाप्तिस् तथा रुद्रस्य चेष्टितम् तथान्यानि च रुद्रस्य चरितानि सहस्रशः

विष्णोर्वरायुधावाप्तिस्तथा रुद्रस्य चेष्टितम् । तथान्यानि च रुद्रस्य चरितानि सहस्रशः ॥

Verse 53

हरेः पितामहस्याथ शक्रस्य च महात्मनः प्रभावानुभवश्चैव शिवलोकस्य वर्णनम्

हरेः पितामहस्याथ शक्रस्य च महात्मनः । प्रभावानुभवश्चैव शिवलोकस्य वर्णनम् ॥

Verse 54

भूमौ रुद्रस्य लोकं च पाताले हाटकेश्वरम् तपसां लक्षणं चैव द्विजानां वैभवं तथा

भूमौ रुद्रस्य लोकं च पाताले हाटकेश्वरम् । तपसां लक्षणं चैव द्विजानां वैभवं तथा ॥

Verse 55

आधिक्यं सर्वमूर्तीनां लिङ्गमूर्तेर्विशेषतः लिङ्गे ऽस्मिन्नानुपूर्व्येण विस्तरेणानुकीर्त्यते

आधिक्यं सर्वमूर्तीनां लिङ्गमूर्तेर्विशेषतः । लिङ्गेऽस्मिन्नानुपूर्व्येण विस्तरेणानुकीर्त्यते ॥

Verse 56

एतज्ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत्तु यः सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति

एतज्ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत्तु यः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥