Adhyaya 77
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ऋषयः सूतं लिङ्गप्रतिष्ठायाः पुण्यं तथा मृत्तिकादिरत्नपर्यन्तं शिवालयनिर्माणफलम् पृच्छन्ति। सूतः भक्तेः प्राधान्यं प्रतिपादयति—अल्पसामर्थ्येन कृतोऽपि मन्दिरार्चनादि रुद्रलोकप्रदं, कैलास-मन्दर-मेरुसदृशमहाप्रासादाः दिव्यभोगान् दत्त्वा ज्ञानयोगेण शिवसामीप्यं नयन्ति। नागर-द्राविड-केसरादि-प्रासादभेदाः, भग्नसंस्कारः, देवालयसेवा च विशेषपुण्यकरा इति स्तौति। ततः शिवक्षेत्रलक्षणं, येषु क्षेत्रेषु मरणात् मोक्षः, तेषां महिमा च कथ्यते; दर्शन-स्पर्शन-प्रदक्षिणा-तीर्थस्नानाभिषेकानां क्रमवर्धमानं फलम् निर्दिश्यते। अन्ते पद्म-षडश्र-मण्डलेषु प्रकृतिगुणभूतेंद्रिय-अहंकार-बुद्ध्यात्मतत्त्वानां न्यासेन मण्डलविधिं दर्शयति; व्यक्ताव्यक्तशिवपूजा परमा मोक्षसाधना इति निष्कर्ष्य परं ‘सर्वकामार्थसाधन’विधिषु प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवमूर्तिप्रतिष्ठाफलकथनं नाम षट्सप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः लिङ्गप्रतिष्ठापुण्यं च लिङ्गस्थापनमेव च लिङ्गानां चैव भेदाश् च श्रुतं तव मुखादिह
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवमूर्तिप्रतिष्ठाफलकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—लिङ्गप्रतिष्ठापुण्यं च लिङ्गस्थापनमेव च, लिङ्गानां चैव भेदांश्च श्रुतं तव मुखादिह।
Verse 2
मृदादिरत्नपर्यन्तैर् द्रव्यैः कृत्वा शिवालयम् यत्फलं लभते मर्त्यस् तत्फलं वक्तुमर्हसि
मृदादिरत्नपर्यन्तैर्द्रव्यैः कृत्वा शिवालयम्, यत्फलं लभते मर्त्यः तत्फलं वक्तुमर्हसि।
Verse 3
सूत उवाच यस्य भक्तो ऽपि लोके ऽस्मिन् पुत्रदारगृहादिभिः बाध्यते ज्ञानयुक्तश्चेन् न च तस्य गृहैस्तु किम्
सूत उवाच—यस्य भक्तोऽपि लोकेऽस्मिन् पुत्रदारगृहादिभिः बाध्यते, ज्ञानयुक्तश्चेन्न; च तस्य गृहैस्तु किम्।
Verse 4
तथापि भक्ताः परमेश्वरस्य कृत्वेष्टलोष्टैरपि रुद्रलोकम् प्रयान्ति दिव्यं हि विमानवर्यं सुरेन्द्रपद्मोद्भववन्दितस्य
तथापि परमेश्वरस्य भक्ताः स्वेष्टं लोष्टमात्रमपि समर्प्य रुद्रलोकं दिव्यं प्रयान्ति। सुरेन्द्रेण पद्मोद्भवेन च वन्दितस्य तस्य परमस्य दिव्यविमानवर्यं तेजोमयं धाम प्राप्नुवन्ति॥
Verse 5
बाल्यात्तु लोष्टेन च कृत्वा मृदापि वा पांसुभिर् आदिदेवम् /* गृहं च तादृग्विधमस्य शंभोः सम्पूज्य रुद्रत्वमवाप्नुवन्ति
बाल्यादेव लोष्टेन मृदा वा पांसुभिर्वा लिङ्गं कृत्वा आदिदेवं शम्भुं तादृशं गृहं च निर्माय सम्पूज्य ये भक्त्या, ते लिङ्गपूजया पतेः सान्निध्यं प्राप्य रुद्रत्वमवाप्नुवन्ति॥
Verse 6
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या भक्तैः शिवालयम् कर्तव्यं सर्वयत्नेन धर्मकामार्थसिद्धये
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भक्त्या भक्तैः शिवालयः कर्तव्यः। सर्वयत्नेन धर्मकामार्थसिद्धये॥
Verse 7
केसरं नागरं वापि द्राविडं वा तथापरम् कृत्वा रुद्रालयं भक्त्या शिवलोके महीयते
केसरं नागरं वापि द्राविडं वा तथापरम्। यः कृत्वा भक्त्या रुद्रालयं शिवलोके महीयते॥
Verse 8
कैलासाख्यं च यः कुर्यात् प्रासादं परमेष्ठिनः कैलासशिखराकारैर् विमानैर् मोदते सुखी
कैलासाख्यं यः कुर्यात् प्रासादं परमेष्ठिनः। स कैलासशिखराकारैर्विमानैः सुखी मोदते॥
Verse 9
मन्दरं वा प्रकुर्वीत शिवाय विधिपूर्वकम् भक्त्या वित्तानुसारेण उत्तमाधममध्यमम्
मन्दरं वा विधिपूर्वकं शिवाय प्रकुर्वीत; भक्त्या च वित्तानुसारेण उत्तमाधममध्यमरूपेण यथाशक्ति समर्पयेत्।
Verse 10
मन्दराद्रिप्रतीकाशैर् विमानैर्विश्वतोमुखैः अप्सरोगणसंकीर्णैर् देवदानवदुर्लभैः
मन्दराद्रिप्रतीकाशैर्विमानैर्विश्वतोमुखैः, अप्सरोगणसंकीर्णैर्देवदानवदुर्लभैः (ते समाययुः)।
Verse 11
गत्वा शिवपुरं रम्यं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ज्ञानयोगं समासाद्य गाणपत्यं लभेन्नरः
गत्वा शिवपुरं रम्यं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान्। ज्ञानयोगं समासाद्य गाणपत्यं लभेन्नरः॥
Verse 12
यः कुर्यान्मेरुनामानं प्रासादं परमेष्ठिनः स यत्फलमवाप्नोति न तत् सर्वैर् महामखैः
यः कुर्यान्मेरुनामानं प्रासादं परमेष्ठिनः। स यत्फलमवाप्नोति न तत् सर्वैर्महामखैः॥
Verse 13
सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत्फलम् तत्फलं सकलं लब्ध्वा शिववन्मोदते चिरम्
सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत्फलम्। तत्फलं सकलं लब्ध्वा शिववन्मोदते चिरम्॥
Verse 14
निषधं नाम यः कुर्यात् प्रासादं भक्तितः सुधीः शिवलोकमनुप्राप्य शिववन्मोदते चिरम्
यो निषधं नाम प्रासादं भक्तितः सुधीः कुर्यात्, स शिवलोकमनुप्राप्य शिववन्मोदते चिरम्।
Verse 15
कुर्याद्वा यः शुभं विप्रा हिमशैलमनुत्तमम् हिमशैलोपमैर् यानैर् गत्वा शिवपुरं शुभम्
विप्राः, यः शुभं कर्म कुर्यात्, स हिमशैलमनुत्तमं पदं प्राप्नोति; हिमशैलोपमैः यानैर्गत्वा शुभं शिवपुरं प्राप्नोति।
Verse 16
ज्ञानयोगं समासाद्य गाणपत्यमवाप्नुयात् नीलाद्रिशिखराख्यं वा प्रासादं यः सुशोभनम्
ज्ञानयोगं समासाद्य गाणपत्यमवाप्नुयात्; नीलाद्रिशिखराख्यं सुशोभनं प्रासादं यः (स्थापयेत्/पूजयेत्) स तद्वत् पदं प्राप्नुयात्।
Verse 17
कृत्वा वित्तानुसारेण भक्त्या रुद्राय शंभवे यत्फलं लभते मर्त्यस् तत्फलं प्रवदाम्यहम्
वित्तानुसारेण भक्त्या रुद्राय शम्भवे कृत्वा यत्फलं मर्त्यः लभते, तत्फलं अहं प्रवदामि।
Verse 18
हिमशैले कृते भक्त्या यत्फलं प्राक् तवोदितम् तत्फलं सकलं लब्ध्वा सर्वदेवनमस्कृतः
हिमशैले कृते भक्त्या यत्फलं प्राक् तवोदितम्, तत्फलं सकलं लब्ध्वा स सर्वदेवनमस्कृतः भवति।
Verse 19
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रैः सार्धं प्रमोदते महेन्द्रशैलनामानं प्रासादं रुद्रसंमतम्
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रैः सार्धं प्रमोदते। महेन्द्रशैलनामानं प्रासादं रुद्रसंमतं निवसति॥
Verse 20
कृत्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं प्रवदाम्यहम् महेन्द्रपर्वताकारैर् विमानैर्वृषसंयुतैः
कृत्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं प्रवदाम्यहम्। महेन्द्रपर्वताकारैर्विमानैर्वृषसंयुतैः॥
Verse 21
गत्वा शिवपुरं दिव्यं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ज्ञानं विचारितं रुद्रैः सम्प्राप्य मुनिपुङ्गवाः
गत्वा शिवपुरं दिव्यं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्। ज्ञानं विचारितं रुद्रैः सम्प्राप्य मुनिपुङ्गवाः॥
Verse 22
विषयान् विषवत् त्यक्त्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात् हेम्ना यस्तु प्रकुर्वीत प्रासादं रत्नशोभितम्
विषयान् विषवत् त्यक्त्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात्। हेम्ना यस्तु प्रकुर्वीत प्रासादं रत्नशोभितम्॥
Verse 23
द्राविडं नागरं वापि केसरं वा विधानतः कूटं वा मण्डपं वापि समं वा दीर्घम् एव च
द्राविडं नागरं वापि केसरं वा विधानतः। कूटं वा मण्डपं वापि समं वा दीर्घमेव च॥
Verse 24
न तस्य शक्यते वक्तुं पुण्यं शतयुगैरपि जीर्णं वा पतितं वापि खण्डितं स्फुटितं तथा
न तस्य पुण्यं वक्तुं शक्यते शतयुगैरपि। जीर्णे वा पतिते वापि खण्डिते स्फुटितेऽपि च॥
Verse 25
पूर्ववत्कारयेद्यस्तु द्वाराद्यैः सुशुभं द्विजाः प्रासादं मण्डपं वापि प्राकारं गोपुरं तु वा
पूर्ववत्कारयेद्यस्तु द्वाराद्यैः सुशुभं द्विजाः। प्रासादं मण्डपं वापि प्राकारं गोपुरं तु वा॥
Verse 26
कर्तुरप्यधिकं पुण्यं लभते नात्र संशयः वृत्त्यर्थं वा प्रकुर्वीत नरः कर्म शिवालये
कर्तुरप्यधिकं पुण्यं लभते नात्र संशयः। वृत्त्यर्थं वा प्रकुर्वीत नरः कर्म शिवालये॥
Verse 27
यः स याति न संदेहः स्वर्गलोकं सबान्धवः यश्चात्मभोगसिद्ध्यर्थम् अपि रुद्रालये सकृत्
यः स याति न संदेहः स्वर्गलोकं सबान्धवः। यश्चात्मभोगसिद्ध्यर्थम् अपि रुद्रालये सकृत्॥
Verse 28
कर्म कुर्याद्यदि सुखं लब्ध्वा चापि प्रमोदते तस्माद् आयतनं भक्त्या यः कुर्यान् मुनिसत्तमाः
कर्म कुर्याद्यदि सुखं लब्ध्वा चापि प्रमोदते। तस्माद् आयतनं भक्त्या यः कुर्यान् मुनिसत्तमाः॥
Verse 29
काष्ठेष्टकादिभिर् मर्त्यः शिवलोके महीयते प्रसादार्थं महेशस्य प्रासादे मुनिपुङ्गवाः
काष्ठेष्टकादिभिः कृतं महेशस्य प्रासादं यः प्रसादलाभाय निर्माति, स मर्त्यः शिवलोके महीयते, मुनिपुङ्गवाः।
Verse 30
कर्तव्यः सर्वयत्नेन धर्मकामार्थमुक्तये अशक्तश्चेन्मुनिश्रेष्ठाः प्रासादं कर्तुमुत्तमम्
धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं सर्वयत्नेन कर्तव्यं; अशक्तश्चेन्मुनिश्रेष्ठाः प्रासादं कर्तुमुत्तमम्, यथाशक्ति भक्त्या किञ्चित्कर्म समाचरेत्।
Verse 31
संमार्जनादिभिर् वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात् संमार्जनं तु यः कुर्यान् मार्जन्या मृदुसूक्ष्मया
संमार्जनादिभिर्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्; यः संमार्जनं कुर्यात् स मार्जन्या मृदुसूक्ष्मया तत्क्षेत्रं विशोधयेत्।
Verse 32
चान्द्रायणसहस्रस्य फलं मासेन लभ्यते यः कुर्याद्वस्त्रपूतेन गन्धगोमयवारिणा
वस्त्रपूतेन गन्धगोमयवारिणा यः कर्म कुर्यात्, स मासेन चान्द्रायणसहस्रस्य फलं लभते।
Verse 33
आलेपनं यथान्यायं वर्षचान्द्रायणं लभेत् अर्धक्रोशं शिवक्षेत्रं शिवलिङ्गात्समन्ततः
आलेपनं यथान्यायं कृत्वा वर्षचान्द्रायणफलं लभेत्; शिवलिङ्गात्समन्ततोऽर्धक्रोशपर्यन्तं शिवक्षेत्रं प्रकीर्तितम्।
Verse 34
यस् त्यजेद् दुस्त्यजान् प्राणाञ् शिवसायुज्यम् आप्नुयात् स्वायंभुवस्य मानं हि तथा बाणस्य सुव्रताः
यः दुस्त्यजान् प्राणान् त्यजेत् स शिवसायुज्यम् आप्नुयात्। स्वायम्भुवस्य मानं हि तथा बाणस्य सुव्रताः॥
Verse 35
स्वायंभुवे तदर्धं स्यात् स्याद् आर्षे च तदर्धकम् मानुषे च तदर्धं स्यात् क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः
स्वायम्भुवे तदर्धं स्यात्, आर्षे च तदर्धकम्। मानुषे च तदर्धं स्यात्—क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः॥
Verse 36
एवं यतीनामावासे क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः रुद्रावतारे चाद्यं यच् छिष्ये चैव प्रशिष्यके
एवं यतीनामावासे क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः। रुद्रावतारे चाद्यं यत् शिष्ये चैव प्रशिष्यके॥
Verse 37
नरावतारे तच्छिष्ये तच्छिष्ये च प्रशिष्यके श्रीपर्वते महापुण्ये तस्य प्रान्ते च वा द्विजाः
नरावतारे तच्छिष्ये तच्छिष्ये च प्रशिष्यके। श्रीपर्वते महापुण्ये तस्य प्रान्ते च वा द्विजाः॥
Verse 38
तस्मिन्वा यस्त्यजेत्प्राणाञ् छिवसायुज्यमाप्नुयात् वाराणस्यां तथाप्येवम् अविमुक्ते विशेषतः
तस्मिन् वा यस्त्यजेत् प्राणान् शिवसायुज्यम् आप्नुयात्। वाराणस्यां तथाप्येवम् अविमुक्ते विशेषतः॥
Verse 39
केदारे च महाक्षेत्रे प्रयागे च विशेषतः कुरुक्षेत्रे च यः प्राणान् संत्यजेद्याति निर्वृतिम्
केदारे च महाक्षेत्रे प्रयागे च विशेषतः कुरुक्षेत्रे च यः प्राणान् संत्यजेत् स पाशच्छेदकपतेः शिवस्य प्रसादात् निर्वृतिं मोक्षशान्तिं च प्राप्नोति।
Verse 40
प्रभासे पुष्करे ऽवन्त्यां तथा चैवामरेश्वरे वणीशैलाकुले चैव मृतो याति शिवात्मताम्
प्रभासे पुष्करेऽवन्त्यां तथैवामरेश्वरे वणीशैलाकुले चैव मृतः शिवात्मतां याति, शिवस्वरूपतां प्राप्नोति।
Verse 41
वाराणस्यां मृतो जन्तुर् न जातु जन्तुतां व्रजेत् त्रिविष्टपे विमुक्ते च केदारे संगमेश्वरे
वाराणस्यां मृतो जन्तुर्न जातु जन्तुतां व्रजेत्; त्रिविष्टपे विमुक्ते च केदारे संगमेश्वरे च मृतः पाशात् पुनर्जन्मनः प्रमुच्यते।
Verse 42
शालङ्के वा त्यजेत्प्राणांस् तथा वै जम्बुकेश्वरे शुक्रेश्वरे वा गोकर्णे भास्करेशे गुहेश्वरे
शालङ्के वा त्यजेत् प्राणान् तथा वै जम्बुकेश्वरे शुक्रेश्वरे वा गोकर्णे भास्करेशे गुहेश्वरे; एते शिवस्य मोक्षदाः पुण्यक्षेत्राः।
Verse 43
हिरण्यगर्भे नन्दीशे स याति परमां गतिम् नियमैः शोष्य यो देहं त्यजेत्क्षेत्रे शिवस्य तु
हिरण्यगर्भे नन्दीशे स याति परमां गतिम्; नियमैः शोष्य यो देहं त्यजेत् क्षेत्रे शिवस्य तु, स एव परमं पदं प्राप्नोति।
Verse 44
स याति शिवतां योगी मानुषे दैविके ऽपि वा आर्षे वापि मुनिश्रेष्ठास् तथा स्वायंभुवे ऽपि वा
स योगी शिवतां याति मानुषे दैविकेऽपि वा । आर्षेऽपि मुनिश्रेष्ठाः तथा स्वायम्भुवेऽपि वा ॥
Verse 45
स्वयंभूते तथा देवे नात्र कार्या विचारणा आधायाग्निं शिवक्षेत्रे सम्पूज्य परमेश्वरम्
स्वयंभूते तथा देवे नात्र कार्या विचारणा । आधायाग्निं शिवक्षेत्रे सम्पूज्य परमेश्वरम् ॥
Verse 46
स्वदेहपिण्डं जुहुयाद् यः स याति परां गतिम् यावत्तावन्निराहारो भूत्वा प्राणान् परित्यजेत्
स्वदेहपिण्डं जुहुयाद् यः स याति परां गतिम् । यावत्तावन्निराहारो भूत्वा प्राणान् परित्यजेत् ॥
Verse 47
शिवक्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः शिवसायुज्यमाप्नुयात् छित्त्वा पादद्वयं चापि शिवक्षेत्रे वसेत्तु यः
शिवक्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः शिवसायुज्यमाप्नुयात् । छित्त्वा पादद्वयं चापि शिवक्षेत्रे वसेत्तु यः ॥
Verse 48
स याति शिवतां चैव नात्र कार्या विचारणा क्षेत्रस्य दर्शनं पुण्यं प्रवेशस्तच्छताधिकः
स याति शिवतां चैव नात्र कार्या विचारणा । क्षेत्रस्य दर्शनं पुण्यं प्रवेशस्तच्छताधिकः ॥
Verse 49
तस्माच्छतगुणं पुण्यं स्पर्शनं च प्रदक्षिणम् तस्माच्छतगुणं पुण्यं जलस्नानमतः परम्
तस्माच्छतगुणं पुण्यं लिङ्गस्पर्शनं प्रदक्षिणं च; तस्मादपि शतगुणं पुण्यं जलस्नानम् अतः परम्।
Verse 50
क्षीरस्नानं ततो विप्राः शताधिकमनुत्तमम् दध्ना सहस्रमाख्यातं मधुना तच्छताधिकम्
क्षीरस्नानं ततो विप्राः शताधिकमनुत्तमम्; दध्ना सहस्रमाख्यातं मधुना तच्छताधिकम्।
Verse 51
घृतस्नानेन चानन्तं शार्करे तच्छताधिकम् शिवक्षेत्रसमीपस्थां नदीं प्राप्यावगाह्य च
घृतस्नानेन चानन्तं शार्करे तच्छताधिकम्; शिवक्षेत्रसमीपस्थां नदीं प्राप्यावगाह्य च।
Verse 52
त्यजेद्देहं विहायान्नं शिवलोके महीयते शिवक्षेत्रसमीपस्था नद्यः सर्वाः सुशोभनाः
त्यजेद्देहं विहायान्नं शिवलोके महीयते; शिवक्षेत्रसमीपस्था नद्यः सर्वाः सुशोभनाः।
Verse 53
वापीकूपतडागाश् च शिवतीर्था इति स्मृताः स्नात्वा तेषु नरो भक्त्या तीर्थेषु द्विजसत्तमाः
वापीकूपतडागाश्च शिवतीर्था इति स्मृताः; स्नात्वा तेषु नरो भक्त्या तीर्थेषु द्विजसत्तमाः।
Verse 54
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर् मुच्यते नात्र संशयः प्रातः स्नात्वा मुनिश्रेष्ठाः शिवतीर्थेषु मानवः
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः। प्रातः स्नात्वा शिवतीर्थेषु मानवः पुण्यमश्नुते॥
Verse 55
अश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोकं स गच्छति मध्याह्ने शिवतीर्थेषु स्नात्वा भक्त्या सकृन्नरः
अश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोकं स गच्छति। मध्याह्ने शिवतीर्थेषु स्नात्वा भक्त्या सकृन्नरः॥
Verse 56
गङ्गास्नानसमं पुण्यं लभते नात्र संशयः अस्तं गते तथा चार्के स्नात्वा गच्छेच्छिवं पदम्
गङ्गास्नानसमं पुण्यं लभते नात्र संशयः। अस्तं गते तथा चार्के स्नात्वा गच्छेच्छिवं पदम्॥
Verse 57
पापकञ्चुकमुत्सृज्य शिवतीर्थेषु मानवः द्विजास् त्रिषवणं स्नात्वा शिवतीर्थे सकृन्नरः
पापकञ्चुकमुत्सृज्य शिवतीर्थेषु मानवः। द्विजास्त्रिषवणं स्नात्वा शिवतीर्थे सकृन्नरः॥
Verse 58
शिवसायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा पुराथ सूकरः कश्चित् श्वानं दृष्ट्वा भयात्पथि
शिवसायुज्यमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा। पुराथ सूकरः कश्चिच्छ्वानं दृष्ट्वा भयात्पथि॥
Verse 59
प्रसंगाद्वारमेकं तु शिवतीर्थे ऽवगाह्य च मृतः स्वयं द्विजश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान्
प्रसङ्गाद् द्वारमेकं तु शिवतीर्थेऽवगाह्य च । तत्रैव निधनं प्राप्य द्विजश्रेष्ठो गणपत्यमवाप्तवान् ॥
Verse 60
यः प्रातर्देवदेवेशं शिवं लिङ्गस्वरूपिणम् पश्येत्स याति सर्वस्माद् अधिकां गतिमेव च
यः प्रातर्देवदेवेशं शिवं लिङ्गस्वरूपिणम् । पश्येत् स याति सर्वस्मादधिकां गतिमेव च ॥
Verse 61
मध्याह्ने च महादेवं दृष्ट्वा यज्ञफलं लभेत् सायाह्ने सर्वयज्ञानां फलं प्राप्य विमुच्यते
मध्याह्ने च महादेवं दृष्ट्वा यज्ञफलं लभेत् । सायाह्ने सर्वयज्ञानां फलं प्राप्य विमुच्यते ॥
Verse 62
मानसैर्वाचिकैः पापैः कायिकैश् च महत्तरैः तथोपपातकैश्चैव पापैश्चैवानुपातकैः
मानसैर्वाचिकैः पापैः कायिकैश्च महत्तरैः । तथोपपातकैश्चैव पापैश्चैवानुपातकैः ॥
Verse 63
संक्रमे देवमीशानं दृष्ट्वा लिङ्गाकृतिं प्रभुम् मासेन यत्कृतं पापं त्यक्त्वा याति शिवं पदम्
संक्रामे देवमीशानं दृष्ट्वा लिङ्गाकृतिं प्रभुम् । मासेन यत्कृतं पापं त्यक्त्वा याति शिवं पदम् ॥
Verse 64
अयने चार्धमासेन दक्षिणे चोत्तरायणे विषुवे चैव सम्पूज्य प्रयाति परमां गतिम्
अयने चार्धमासेन दक्षिणे चोत्तरायणे । विषुवे चैव सम्पूज्य प्रयाति परमां गतिम् ॥
Verse 65
प्रदक्षिणत्रयं कुर्याद् यः प्रासादं समन्ततः सव्यापसव्यन्यायेन मृदुगत्या शुचिर्नरः
प्रदक्षिणत्रयं कुर्याद् यः प्रासादं समन्ततः । सव्यापसव्यन्यायेन मृदुगत्या शुचिर्नरः ॥
Verse 66
पदे पदे ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् वाचा यस्तु शिवं नित्यं संरौति परमेश्वरम्
पदे पदे ऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् । वाचा यस्तु शिवं नित्यं संरौति परमेश्वरम् ॥
Verse 67
सो ऽपि याति शिवं स्थानं प्राप्य किं पुनरेव च कृत्वा मण्डलकं क्षेत्रं गन्धगोमयवारिणा
सो ऽपि याति शिवं स्थानं प्राप्य किं पुनरेव च । कृत्वा मण्डलकं क्षेत्रं गन्धगोमयवारिणा ॥
Verse 68
मुक्ताफलमयैश्चूर्णैर् इन्द्रनीलमयैस् तथा पद्मरागमयैश्चैव स्फाटिकैश् च सुशोभनैः
मुक्ताफलमयैश्चूर्णैर् इन्द्रनीलमयैस् तथा । पद्मरागमयैश्चैव स्फाटिकैश् च सुशोभनैः ॥
Verse 69
तथा मारकतैश्चैव सौवर्णै राजतैस् तथा तद्वर्णैर् लौकिकैश्चैव चूर्णैर्वित्तविवर्जितैः
तथा मारकतैश्चैव सौवर्णै राजतैस्तथा । तद्वर्णैर्लौकिकैश्चैव चूर्णैर्वित्तविवर्जितैः ॥ (अर्थः) निर्धनोऽपि तद्वर्णचूर्णैः भक्त्या लिङ्गं समर्चयेत्; द्रव्यं न, भक्तिरेव पतये परमोपहारः।
Verse 70
आलिख्य कमलं भद्रं दशहस्तप्रमाणतः सकर्णिकं महाभागा महादेवसमीपतः
आलिख्य कमलं भद्रं दशहस्तप्रमाणतः । सकर्णिकं महाभागा महादेवसमीपतः ॥ (अर्थः) शुभं पद्मं दशहस्तविस्तीर्णं कर्णिकासहितं लिखित्वा महादेवस्य समीपे स्थापयेत्।
Verse 71
तत्रावाह्य महादेवं नवशक्तिसमन्वितम् पञ्चभिश्च तथा षड्भिर् अष्टाभिश्चेष्टदं परम्
तत्रावाह्य महादेवं नवशक्तिसमन्वितम् । पञ्चभिश्च तथा षड्भिरष्टाभिश्चेष्टदं परम् ॥ (अर्थः) तत्र नवशक्तियुतं महादेवं आवाह्य, पञ्च-षड्-अष्टसमूहैः परं इष्टदं समर्चयेत्।
Verse 72
पुनरष्टाभिर् ईशानं दशारे दशभिस् तथा पुनर्बाह्ये च दशभिः सम्पूज्य प्रणिपत्य च
पुनरष्टाभिरीशानं दशारे दशभिस्तथा । पुनर्बाह्ये च दशभिः सम्पूज्य प्रणिपत्य च ॥ (अर्थः) पुनरष्टोपचारैरीशानं, दशारे दशोपचारैः, बाह्येऽपि दशोपचारैः सम्पूज्य, प्रणिपत्य च।
Verse 73
निवेद्य देवदेवाय क्षितिदानफलं लभेत् शालिपिष्टादिभिर् वापि पद्ममालिख्य निर्धनः
निवेद्य देवदेवाय क्षितिदानफलं लभेत् । शालिपिष्टादिभिर्वापि पद्ममालिख्य निर्धनः ॥ (अर्थः) देवदेवाय निवेद्य क्षितिदानफलमवाप्नुयात्; निर्धनोऽपि शालिपिष्टादिभिः पद्मं लिखित्वा तत्फलं लभते।
Verse 74
पूर्वोक्तमखिलं पुण्यं लभते नात्र संशयः द्वादशारं तथालिख्य मण्डलं पदम् उत्तमम्
पूर्वोक्तमखिलं पुण्यं निःसंशयं लभते। तस्माद् द्वादशारं मण्डलं सम्यगालिख्य, लिङ्गपूजायै परमं पवित्रं पदं प्रतिष्ठापयेत्॥
Verse 75
रत्नचूर्णादिभिश्चूर्णैस् तथा द्वादशमूर्तिभिः मण्डलस्य च मध्ये तु भास्करं स्थाप्य पूजयेत्
रत्नचूर्णादिभिः शुभैश्चूर्णैः, द्वादशमूर्तीनां विन्यासेन च। मण्डलमध्यदेशे भास्करं स्थापयित्वा तं पूजयेत्॥
Verse 76
ग्रहैश् च संवृतं वापि सूर्यसायुज्यमुत्तमम् एवं प्राकृतम् अप्यार्थ्यां षडस्रं परिकल्प्य च
ग्रहैश्च संवृतं कृत्वा सूर्यसायुज्यमुत्तमम्। एवं प्राकृतार्थेऽपि षडस्रं परिकल्पयेत्॥
Verse 77
मध्यदेशे च देवेशीं प्रकृतिं ब्रह्मरूपिणीम् दक्षिणे सत्त्वमूर्तिं च वामतश् च रजोगुणम्
मध्यदेशे देवेशीं प्रकृतिं ब्रह्मरूपिणीम्। दक्षिणे सत्त्वमूर्तिं च वामतः रजोगुणम्॥
Verse 78
अग्रतस्तु तमोमूर्तिं मध्ये देवीं तथांबिकाम् पञ्चभूतानि तन्मात्रापञ्चकं चैव दक्षिणे
अग्रतः तमोमूर्तिं मध्ये देवीं तथाम्बिकाम्। पञ्चभूतानि तन्मात्रापञ्चकं चैव दक्षिणे॥
Verse 79
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च उत्तरे विधिवत्पूज्य षडस्रे चैव पूजयेत्
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च । उत्तरे विधिवत्पूज्य षडस्रे चैव पूजयेत् ॥
Verse 80
आत्मानं चान्तरात्मानं युगलं बुद्धिमेव च अहङ्कारं च महता सर्वयज्ञफलं लभेत्
आत्मानं चान्तरात्मानं युगलं बुद्धिमेव च । अहङ्कारं च महता सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥
Verse 81
एवं वः कथितं सर्वं प्राकृतं मण्डलं परम् अतो वक्ष्यामि विप्रेन्द्राः सर्वकामार्थसाधनम्
एवं वः कथितं सर्वं प्राकृतं मण्डलं परम् । अतो वक्ष्यामि विप्रेन्द्राः सर्वकामार्थसाधनम् ॥
Verse 82
गोचर्ममात्रमालिख्य मण्डलं गोमयेन तु चतुरश्रं विधानेन चाद्भिर् अभ्युक्ष्य मन्त्रवित्
गोचर्ममात्रमालिख्य मण्डलं गोमयेन तु । चतुरश्रं विधानेन चाद्भिरभ्युक्ष्य मन्त्रवित् ॥
Verse 83
अलंकृत्य वितानाद्यैश् छत्रैर् वापि मनोरमैः बुद्बुदैरर्धचन्द्रैश् च हैमैरश्वत्थपत्रकैः
अलंकृत्य वितानाद्यैश्छत्रैर् वापि मनोरमैः । बुद्बुदैरर्धचन्द्रैश्च हैमैरश्वत्थपत्रकैः ॥
Verse 84
सितैर्विकसितैः पद्मै रक्तैर् नीलोत्पलैस् तथा मुक्तादामैर् वितानान्ते लम्बितस्तु सितैर्ध्वजैः
सितैर्विकसितैः पद्मैः रक्तैर्नीलोत्पलैस्तथा मुक्तादामैर्वितानान्ते लम्बितैः सितैर्ध्वजैश्च मण्डपः शुभलक्षणैर्भूषितः।
Verse 85
सितमृत्पात्रकैश्चैव सुश्लक्ष्णैः पूर्णकुम्भकैः फलपल्लवमालाभिर् वैजयन्तीभिर् अंशुकैः
सितमृत्पात्रकैश्चैव सुश्लक्ष्णैः पूर्णकुम्भकैः फलपल्लवमालाभिर्वैजयन्तीभिरंशुकैश्च पूजनं कारयेत्।
Verse 86
पञ्चाशद्दीपमालाभिर् धूपैः पञ्चविधैस् तथा पञ्चाशद्दलसंयुक्तम् आलिखेत्पद्ममुत्तमम्
पञ्चाशद्दीपमालाभिर्धूपैः पञ्चविधैस्तथा पञ्चाशद्दलसंयुक्तमालिखेत्पद्ममुत्तमम्।
Verse 87
तत्तद्वर्णैस् तथा चूर्णैः श्वेतचूर्णैरथापि वा एकहस्तप्रमाणेन कृत्वा पद्मं विधानतः
तत्तद्वर्णैस्तथा चूर्णैः श्वेतचूर्णैरथापि वा एकहस्तप्रमाणेन कृत्वा पद्मं विधानतः।
Verse 88
कर्णिकायां न्यसेद् देवं देव्या देवेश्वरं भवम् वर्णानि च न्यसेत्पत्रे रुद्रैः प्रागाद्यनुक्रमात्
कर्णिकायां न्यसेद्देवं देव्या देवेश्वरं भवम्। वर्णानि च न्यसेत्पत्रे रुद्रैः प्रागाद्यनुक्रमात्॥
Verse 89
प्रणवादिनमो ऽन्तानि सर्ववर्णानि सुव्रताः सम्पूज्यैवं मुनिश्रेष्ठा गन्धपुष्पादिभिः क्रमात्
प्रणवादिनमःपर्यन्तानि सर्ववर्णानि, सुव्रताः मुनिश्रेष्ठाः, एवं सम्पूज्य; ततः क्रमात् गन्धपुष्पादिभिः विधिवत् समर्चयेत्।
Verse 90
ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र पञ्चाशद्विधिपूर्वकम् अक्षमालोपवीतं च कुण्डलं च कमण्डलुम्
तत्र ब्राह्मणान् पञ्चाशद्विधिपूर्वकं भोजयेत्; अक्षमालाम् उपवीतं च कुण्डलं च कमण्डलुं च दद्यात्।
Verse 91
आसनं च तथा दण्डम् उष्णीषं वस्त्रमेव च दत्त्वा तेषां मुनीन्द्राणां देवदेवाय शंभवे
आसनं तथा दण्डम् उष्णीषं वस्त्रम् एव च तेषां मुनीन्द्राणां दत्त्वा, देवदेवाय शम्भवे समर्पयेत्।
Verse 92
महाचरुं निवेद्यैवं कृष्णं गोमिथुनं तथा अन्ते च देवदेवाय दापयेच्चूर्णमण्डलम्
महाचरुं निवेद्य एवं कृष्णं गोमिथुनं च; अन्ते देवदेवाय चूर्णमण्डलं दापयेत्।
Verse 93
यागोपयोगद्रव्याणि शिवाय विनिवेदयेत् ओङ्काराद्यं जपेद्धीमान् प्रतिवर्णम् अनुक्रमात्
यागोपयोगद्रव्याणि शिवाय विनिवेदयेत्; धीमान् ओङ्काराद्यं प्रतिवर्णम् अनुक्रमात् जपेत्।
Verse 94
एवमालिख्य यो भक्त्या सर्वमण्डलमुत्तमम् यत्फलं लभते मर्त्यस् तद्वदामि समासतः
एवं भक्त्या सर्वमण्डलमुत्तमम् आलिख्य यत्फलं मर्त्यः प्राप्नोति, तत् समासतः वदामि।
Verse 95
साङ्गान् वेदान् यथान्यायम् अधीत्य विधिपूर्वकम् इष्ट्वा यज्ञैर्यथान्यायं ज्योतिष्टोमादिभिः क्रमात्
साङ्गान् वेदान् यथान्यायम् अधीत्य विधिपूर्वकम्, ज्योतिष्टोमादिभिः क्रमात् यज्ञैः इष्ट्वा यथाविधि।
Verse 96
ततो विश्वजिदन्तैश् च पुत्रानुत्पाद्य तादृशान् वानप्रस्थाश्रमं गत्वा सदारः साग्निरेव च
ततो विश्वजिदाद्यैश्च पुत्रानुत्पाद्य तादृशान्, वानप्रस्थाश्रमं गत्वा सदारः साग्निरेव च।
Verse 97
चान्द्रायणादिकाः सर्वाः कृत्वा न्यस्य क्रिया द्विजाः ब्रह्मविद्यामधीत्यैव ज्ञानमासाद्य यत्नतः
चान्द्रायणादिकाः सर्वाः कृत्वा द्विजाः क्रिया न्यस्य, ब्रह्मविद्यामधीत्यैव ज्ञानमासाद्य यत्नतः।
Verse 98
ज्ञानेन ज्ञेयम् आलोक्य योगी यत्काममाप्नुयात् तत्फलं लभते सर्वं वर्णमण्डलदर्शनात्
ज्ञानेन ज्ञेयम् आलोक्य योगी यत्काममाप्नुयात्, वर्णमण्डलदर्शनात् तत्फलं सर्वं लभते।
Verse 99
येन केनापि वा मर्त्यः प्रलिप्यायतनाग्रतः उत्तरे दक्षिणे वापि पृष्ठतो वा द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमाः, येन केनापि प्रकारेण मर्त्यः प्रलिप्यायतनाग्रतः—उत्तरे दक्षिणे वापि पृष्ठतो वा—तद् ईशालयेऽशुचिकर्म, लिङ्गपूजाशुद्धिं बाधते।
Verse 100
चतुष्कोणं तु वा चूर्णैर् अलंकृत्य समन्ततः पुष्पाक्षतादिभिः पूज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
चूर्णैर् अलंकृत्य समन्ताच् चतुष्कोणं, पुष्पाक्षतादिभिः पूज्य, सर्वपापैः प्रमुच्यते; पतेः शिवस्य प्रसादात् पशुः मोक्षमार्गं प्राप्नोति।
Verse 101
यस्तु गर्भगृहं भक्त्या सकृदालिप्य सर्वतः चन्दनाद्यैः सकर्पूरैर् गन्धद्रव्यैः समन्ततः
यस्तु भक्त्या गर्भगृहं सकृदपि सर्वतः आलिप्य, चन्दनाद्यैः सकर्पूरैः गन्धद्रव्यैः समन्ततः, स पतेः शिवस्य प्रीतिकरं शुद्धोपचारं करोति।
Verse 102
विकीर्य गन्धकुसुमैर् धूपैर्धूप्य चतुर्विधैः प्रार्थयेद्देवमीशानं शिवलोकं स गच्छति
गन्धकुसुमैर्विकीर्य, चतुर्विधैर्धूपैर्धूप्य, ईशानं देवं प्रार्थयेत्; स भक्तः शिवलोकं गच्छति।
Verse 103
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् कल्पकोटिशतं नरः स्वदेहगन्धकुसुमैः पूरयञ्छिवमन्दिरम्
तत्र नरः कल्पकोटिशतं महाभोगान् भुक्त्वा, स्वदेहगन्धकुसुमैः शिवमन्दिरं पूरयन् विराजते।
Verse 104
क्रमाद्गान्धर्वमासाद्य गन्धर्वैश् च सुपूजितः क्रमादागत्य लोके ऽस्मिन् राजा भवति वीर्यवान्
क्रमाद् गान्धर्वलोकम् आसाद्य गन्धर्वैः सुपूजितः। क्रमाद् आगत्य लोकेऽस्मिन् राजा भवति वीर्यवान्॥
Verse 105
आदिदेवो महादेवः प्रलयस्थितिकारकः सर्गश् च भुवनाधीशः शर्वव्यापी सदाशिवः शिवब्रह्मामृतं ग्राह्यं मोक्षसाधनम् उत्तमम्
आदिदेवो महादेवः प्रलयस्थितिकारकः। सर्गश्च भुवनाधीशः शर्वव्यापी सदाशिवः॥ शिवब्रह्मामृतं ग्राह्यं मोक्षसाधनमुत्तमम्॥
Verse 106
व्यक्ताव्यक्तं सदा नित्यम् अचिन्त्यम् अर्चयेत् प्रभुम्
व्यक्ताव्यक्तं सदा नित्यं अचिन्त्यम् अर्चयेत् प्रभुम्॥
Frequently Asked Questions
Nāgara, Drāviḍa, and Kesara are mentioned as valid forms of Rudrālaya construction, alongside prāsāda archetypes likened to Kailāsa, Mandara, Meru, Niṣadha, Himśaila, Nīlādri-śikhara, and Mahendraśaila.
It presents an escalating ladder: darśana (seeing) is meritorious; entry is 100×; touch and pradakṣiṇā are 100× beyond that; snāna is higher still, with abhiṣeka substances (water → milk → curd → honey → ghee → sugar-water) described as progressively more potent in phala.
By drawing and worshiping prescribed mandalas (lotus and ṣaḍ-asra), installing deities/principles, and performing japa and offerings, the practitioner symbolically integrates cosmic categories (prakṛti, guṇas, bhūtas, indriyas, buddhi/ahaṅkāra/ātman) and gains purification, ritual merit comparable to extensive Vedic rites, and readiness for liberation.
It concludes by urging worship of the Lord as vyakta–avyakta (manifest–unmanifest), nitya (eternal), and acintya (inconceivable), presenting this grasp of Shiva-tattva as the supreme mokṣa-sādhana.