Purvardha (First Half)
Purva Ardha
Pūrvārdha functions as the opening arc of the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered sacred geography. It establishes the textual frame for interpreting the city as a tīrtha-system—where rivers, mountains, shrines, and routes become carriers of theological meaning and ethical guidelines. In Chapter 1, the narrative temporarily shifts from Kāśī to a broader Indic landscape (notably the Narmadā region and the Vindhya range), using that setting to introduce themes of sanctity, humility, and the limits of pride—preparatory motifs for understanding why certain places are revered and how seekers should approach them.
Adhyayas in Purva Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Kāśī-stuti, Nārada–Vindhya-saṃvāda, and the Ethics of Humility
ਅਧਿਆਇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਤੁਤੀ; ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਗਰੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ—ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਚਨ ਅਤੇ ਸੂਤ ਦੇ ਕਥਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਓੰਕਾਰেশਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ, ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਕਾਵਿ-ਮਈ ਵਰਣਨ ਵਿਂਧਿਆ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਆਵਰਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਰਵ-ਜਨਿਤ ਚਿੰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਬੇਚੈਨੀ। ਨਾਰਦ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਉਹ ਐਸਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਂਧਿਆ ਦਾ ਆਤਮ-ਅਭਿਮਾਨ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਂਧਿਆ ‘ਚਿੰਤਾ-ਜ੍ਵਰ’ ਨੂੰ ਦੇਹ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਘੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 2
सूर्यगति-स्तम्भनम्, देवस्तुति-प्रसङ्गः, काशी-माहात्म्य-उपदेशः (Solar Obstruction, Hymn of the Devas, and Instruction on Kāśī’s Merit)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਦਯ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਕਾਲ ਦੇ ਨਿਯਾਮਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ, ਯੱਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਅਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਚਿੰਤਿਤ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਲੰਬੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੱਚਾਈ, ਸੰਯਮ, ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਦਾਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਗਊ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ, ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਰਿਤੂ-ਕਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਿਵਾਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਛੋਟਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 3
Agastya’s Āśrama and the Moral Ecology of Kāśī (देवागस्त्याश्रमप्रभाव-वर्णनम्)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਗਏ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ, ਧਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਧਾਤੂ, ਭਾਂਡੇ, ਸ਼ਯਿਆ, ਦੀਵੇ, ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ, ਸੰਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਰਪਣ, ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ, ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਸ਼੍ਵਨਾਥ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਆਦਿ ਦਾ ਤੀਬਰ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਪੋਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੱਤਰ ਹੈ—ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਚਾਰੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਲਈ ਅਦੁੱਤੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ।
Adhyaya 4
Pātivratya-śikṣā (Teaching on Pativratā-Dharma) | पतिव्रतधर्म-उपदेशः
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ–ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਥਾ-ਚੌਕਠੀ ਅੰਦਰ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਗਣ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ-ਸਹਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਉੱਤਮ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ, ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ, ਅਣਲੋੜੀਂਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਦੂਰੀ, ਕੁਝ ਜਨਤਕ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ/ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਕਠੋਰ ਵਰਤ-ਤਪ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਮੰਨਣਾ। ਫਿਰ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਚਰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿੰਦਿਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਆਦਿ ਚੇਤਾਵਨੀ-ਰੂਪ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਧਵਾ-ਧਰਮ—ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ, ਤਪ, ਨਿੱਤ ਅਰਪਣ/ਦਾਨ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ—ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ, ਕਾਰਤਿਕ, ਮਾਘ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਦੀਪਦਾਨ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 5
अविमुक्तमहिमा, विंध्यनिग्रहः, तथा महालक्ष्मीस्तुति-वरदानम् (Avimukta’s Supremacy, the Humbling of Vindhya, and Mahālakṣmī’s Boon)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਵਿਘਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਨਿਯੰਤਾ ਦੇਵਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੇ?’ ਜਿਹਾ ਸੰਦੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਤੀ ਐਸੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਛੱਡਣਾ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰੁਣਾ–ਪਿੰਗਲਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ‘ਤਾਰਕ’ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੱਕ ਨੀਵਾਂ ਹੀ ਰਹੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਲਈ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਮੁੜ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਨਿਰੰਤਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਤਾਰਕ-ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਭਕਤੀਮਈ ਆਦਰਸ਼ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਗੂੰਥਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 6
Agastya–Lopāmudrā-saṃvāda: Mānasa-tīrtha-lakṣaṇa and the Hierarchy of Mokṣa-kṣetras (Śrīśaila–Prayāga–Avimukta)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਸੂਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਅਗਸਤ੍ਯ–ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ ਸੰਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਖਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਾਤਰਾ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਉਹ ‘ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਤ੍ਯ, ਖ਼ਮਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਦਇਆ, ਆਰਜਵ (ਸਿੱਧਾਪਣ), ਦਾਨ, ਦਮ, ਸੰਤੋਖ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲੀ, ਗਿਆਨ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਤਪ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਭ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ, ਨਿੰਦਾ, ਕਪਟ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਜਲ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਸਲ ਤੀਰਥ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪੂਰਵ ਉਪਵਾਸ, ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ/ਤਰਪਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਭਾਵ ਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇ ‘ਹਿੱਸੇ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਵਿਮੁਕਤ ਕਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਮਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 7
Śivaśarmā’s Ethical Self-Audit, Tīrtha-Itinerary, and the Turn to Kāśī (Agastya Narration)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਵੇਦ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁਰਾਣ, ਨਿਆਇ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਕਲਾਵਾਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਨ-ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਠੋਰ ਨੈਤਿਕ ਆਤਮ-ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਪੇਖਾਵਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਗਣੇਸ਼, ਸੂਰਜ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਦੀ ਘਾਟ; ਯਜ੍ਞ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਦੇਣਾ; ਭੂਮੀ-ਸੁਵਰਨ-ਗੋਦਾਨ, ਜਲਾਸ਼ਯ ਬਣਾਉਣਾ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ, ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵ੍ਰਤ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ/ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਪੁੰਨਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਉਪਾਅ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਸੰਗਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸਥਾਨ। ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਆ ਕੇ ਦਹਲੀਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਕਾਲਪੁਰੀ (ਉੱਜੈਨੀਂ) ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਸ, ਯਮ-ਭੈ ਦੂਰ ਹੋਣਾ, ਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ-ਸਮਰਨ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਵ੍ਯ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਧਾਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
शिवशर्मा–लोकदर्शनम्: धर्मराजदर्शनं च (Śivaśarmā’s Vision of Worlds and the Encounter with Dharmarāja)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ‘ਪੁੰਨ ਕਥਾ’ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਮੋਖਸ਼-ਨਗਰਾਂ’ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਬੋਧ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਪੁਣ੍ਯਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਸੇਵਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਤੀ-ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਝਲਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਿਸ਼ਾਚ ਲੋਕ ਅਲਪ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ; ਗੁਹ੍ਯਕ ਲੋਕ ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ-ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤਦ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ-ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਲੋਕ ਅਧਿਆਪਨ, ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮਰਾਜ ਧਰਮੀ ਜਨਾਂ ਲਈ ਅਣਉਮੀਦ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਰਮਮਯ ਉਪਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ-ਆਗਿਆਵਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਾਮ-ਦੋਸ਼, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ, ਚੋਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ/ਦੇਵ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਪਹਰਣ, ਸਮਾਜਕ ਹਾਨੀ ਆਦਿ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫਲ ਸੂਚੀ ਵਾਂਗ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਕਿਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਦਰਸ਼ੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਉਲਲੇਖ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਅਪਸਰਾ-ਨਗਰ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਥਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 9
Apsaroloka–Sūryaloka Varṇana and Gayatrī–Sūryopāsanā Vidhi (अप्सरोलोक–सूर्यलोकवर्णनं तथा गायत्री–सूर्योपासनाविधिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਗਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਪਸਰਾ-ਸਮਾਨ ਹਨ—ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਸੁਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਅਤੇ ਅਪਸਰੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਭਾਗ੍ਯਵਸ਼ ਕਦੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਚੂਕ, ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਅੱਗੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰ, ਸੂਰਜ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਸਮੇਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮ, ਭੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੁਕਤ ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਮੇਂ-ਨਿਯਮ ਅਟੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਲ, ਪੁਸ਼ਪ, ਕੁਸ਼/ਦੂರ್ವਾ, ਅਕਸ਼ਤ ਸਮੇਤ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਅਰਘ੍ਯ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਰੋਗ੍ਯ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰ੍ਯਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਕਥਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 10
Amarāvatī–Agni-loka Praśaṃsā and the Narrative of Viśvānara’s Attainment (Jyotiṣmatī Purī)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਗਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਣ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅਮਰਾਵਤੀ ਹੈ—ਜਗਮਗ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਵਾਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਵੈਭਵ; ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਗਨੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ (ਜਾਤਵੇਦ) ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਤਰ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਗਨੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਮਿਧਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਆਚਰਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨੀਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਣ ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਮਹੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨਾਨ-ਦਾਨ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ਼ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕਈ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀਦਾਇਕ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਤੋਤਰ/ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮੇਤ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 11
गृहपति-नामकरणम् तथा पुत्रलक्षण-परिक्षा (Naming of Gṛhapati and the Examination of the Child’s Marks)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤ, ਜਨਮ-ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵੇਦਿਕ ਢੰਗ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ “ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ” ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ-ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨਤਕ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆਪਾਲਨਾ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਣਾਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਤੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ/ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੌਭਾਗ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਗ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਿਜਲੀ/ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖਤਰੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਪੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਭਯ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 12
नैरृत-वरुण-लोकवर्णनम् तथा वरुणेश-लिङ्ग-प्रतिष्ठा (Description of the Nairṛta and Varuṇa realms; establishment of Varuṇeśa Liṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਹਾਸੀਏ ‘ਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਜੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਪੁੰਨ-ਅਨੁਸਾਰੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮ-ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੰਗਾਕਸ਼ ਨਾਮਕ ਪੱਲੀਪਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਯਮਤ ‘ਮ੍ਰਿਗਯਾ-ਧਰਮ’ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਦਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਭੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਾਕਸ਼ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਭਾਵਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮਫਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੈਰ੍ਰਿਤ-ਲੋਕ ਦੀ ਅਧਿਪਤਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਵਰੁਣ-ਲੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ—ਕੂਏਂ, ਤਲਾਬ, ਪਾਣੀ ਵੰਡ, ਛਾਂਹ-ਮੰਡਪ, ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ, ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਜਲਚਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਵਾਪਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਰ ਨਾਲ ਜਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਡਰ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 13
Pavaneśvara/Pavamāneśvara Liṅga Māhātmya and the Devotee Narrative (पवनेश्वर/पवमानेश्वर-लिङ्गमाहात्म्य)
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਪਵਨੇਸ਼ਵਰ/ਪਵਮਾਨੇਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਗਤ-ਕਥਾ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਣ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਭੰਜਨ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿੰਗ ਦਾ ਥਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਦਿਕਪਾਲ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪੂਤਾਤਮਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਨੈਤਿਕ-ਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਤੋਤਰ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭੇਦ (ਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੌਸਮੋਗ੍ਰਾਮ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਥਾਂ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਵਾਯੂ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਗੰਧ-ਫੁੱਲ-ਧੂਪ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਲਕਾ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਰ ਕਥਾ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਉੱਨਤੀ (ਅੱਗੇ ਰਾਜਤਵ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਮੇਤ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 14
चंद्रेश्वर-माहात्म्य तथा चंद्रोदक-तीर्थश्राद्ध-विधि (Candreśvara Māhātmya and the Candrodaka Tīrtha Śrāddha Protocol)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਕਾ ਦੇ ‘ਅਗਲੇ ਖੇਤਰ’ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਈਸ਼ਾਨ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਵਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤਾਂ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰਕ ਮੰਨ ਕੇ ਸਥਾਨ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਈਸ਼ਾਨੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੰਦਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਤਪ ਤੋਂ ਸੋਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸੋਮ ਦਾ ਪਤਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ। ਸੋਮ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਅਸ਼ਟਮੀ/ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਪੂਜਾ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ–ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ‘ਚੰਦ੍ਰੋਦਕ’ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰੋਦਕ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਨਾਮੋਚਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਸਮਾਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਣ-ਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਸੋਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰੈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿੱਧਯੋਗੀਸ਼ਵਰੀ ਪੀਠ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਦਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਨਿੰਦਕਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ੇਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 15
बुधेश्वर-नक्षत्रेश्वर-माहात्म्य (Budheśvara and Nakṣatreśvara: Shrine-Etiology and Merit)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਗਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ‘ਨਕਸ਼ਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ—ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਵੱਖਰਾ ‘ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਲੋਕ’, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਬੁਧ (ਮਰਕਰੀ) ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਤਾਰਾ–ਸੋਮ–ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬੁਧ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ‘ਬੁਧੇਸ਼ਵਰ’ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਮਿਲੇ—ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਨ, ਅਤੇ ਬੁਧੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵਧੇ ਤੇ ਦੁਰਬੁੱਧੀ/ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਬੁਧੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਲੋਕ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵੱਲ ਕਥਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 16
Śukra and the Mṛtasañjīvinī Vidyā: Austerity in Kāśī, Boon from Śiva, and the War-Episode with Andhaka
ਅਧਿਆਇ 16 ਵਿੱਚ ਗਣ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ‘ਕਣਧੂਮ’ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨਿਭਾਇਆ—ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅੰਧਕ–ਸ਼ਿਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕ ਦੈਤ੍ਯਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਣ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਇਕ-ਇਕ ਦੈਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਗਣ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਉਸ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਲੱਭਦਿਆਂ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਭਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ—ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕੂਆਂ ਖੋਦਣਾ, ਲੰਬੀ ਪੂਜਾ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੋਧ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 17
Aṅgārakeśvara and Bṛhaspatīśvara: Kāśī Shrines, Graha-Protection, and Vācaspati’s Consecration
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਨਾਸਕ ਖੇਤਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਗਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ਾਯਣੀ-ਵਿਯੋਗ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਲੋਹਿਤਾਂਗ (ਮਾਹੇਯ) ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਉਗ੍ਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ‘ਅੰਗਾਰਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਗਾਰਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਅੰਗਾਰਕ-ਚਤੁਰਥੀ ਦੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਦਾਨ-ਜਪ-ਹੋਮ ਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ। ਅੰਗਾਰਕ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼-ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਸ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਹੋਰ ਕਥਾ ਹੈ: ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ‘ਵਾਯਵ੍ਯ ਸਤੋਤਰ’ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ/ਜੀਵ/ਵਾਚਸਪਤੀ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਣੀ ਦਾ ਵਰ, ਗ੍ਰਹ-ਜਨਿਤ ਪੀੜਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਬਣਾਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਉਲੇਖ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਤੇ ਵਿਘਨ ਨਾਸ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀਵਾਸੀਆਂ ਲਈ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 18
Saptarṣi-Liṅga-Pratiṣṭhā in Avimukta and the Arundhatī Pativratā Discourse (Chapter 18)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਿਪੁਰੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਵੱਲ ਉਰਧ੍ਵਗਮਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਲੋਕ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਦੋ ਗਣ-ਸੇਵਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ—ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਪੁਲਹ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਜਗਤ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਰਵਲੋਕ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਉਹ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਧਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਥਾਨ-ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਗੋਕਰਣੇਸ਼ ਦੇ ਜਲ ਨੇੜੇ ਅਤ੍ਰੀਸ਼ਵਰ; ਮਰੀਚਿ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀਸ਼ਵਰ; ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਪੁਲਹ-ਪੁਲਸਤ੍ਯ; ਹਰਿਕੇਸ਼ਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਿਰਸੇਸ਼ਵਰ; ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠਮੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਕ੍ਰਤ੍ਵੀਸ਼ਵਰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਤੇਜ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 19
ध्रुवोपाख्यानम् — Dhruva’s Resolve, Instruction, and Turn toward Vāsudeva
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਡੋਲ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਮਾਪ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਗਣ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਰਾਣੀਆਂ ਸੁਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੂਚੀ ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਮਰਤਬੇ ਦਾ ਭੇਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੂਚੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਗੋਦ/ਆਸਨ ਤੋਂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਨੀਤੀ ਧਰਮਯੁਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਾਨ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ; ਸੰਚਿਤ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ-ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤਪੱਸਿਆ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਆਪਣੀ ਵਿਆਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਅਤ੍ਰੀ ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ—ਗੋਵਿੰਦ/ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਤੇ ਪਾਰਮਾਰਥਿਕ ਦੋਵੇਂ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੋਟ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 20
Dhruva’s Tapas, Viṣṇu-Nāma Contemplation, and the Testing of Steadfast Devotion
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸਥਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਇਸੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਣਨਾ ਗੁਣ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ, ਘ੍ਰਾਣ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ, ਸਪਰਸ਼ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਤਪ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਘਬਰਾਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਯਥਾਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖੇਗਾ। ਇੰਦਰ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਅਤੇ ਮਾਇਆਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤਪ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜੋਮਯ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
ध्रुवस्तुतिḥ (Dhruva’s Hymn) and Viṣṇu’s Instruction on Dhruva-pada and Kāśī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਸਥਿਤੀ‑ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਸ਼ੰਖ‑ਚੱਕਰ‑ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਤੁਲਸੀ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਕਾਸ਼ੀ‑ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਤ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਰੋਗ‑ਸ਼ਮਨ, ਪਾਪ‑ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਲਸੀ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸੇਵਾ, ਗੋਪੀਚੰਦਨ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ‑ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਅੰਤਰ‑ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵਪਦ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਗ੍ਰਹ‑ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਡਲ ਦਾ ਅਟੱਲ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਾਪ ਘਟਣ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਕੁਲ‑ਮੰਗਲ, ਸੰਤਾਨ‑ਧਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ: ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ੁਭ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ; ਦੁਖੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ‑ਦੁਖ ਦਾ ਇਕੋ ਇਲਾਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦਰਸ਼ਨ, ਕਾਸ਼ੀ/ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ‑ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਚਰਿਤਰ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਮਹਾ‑ਫਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 22
लोक-क्रमवर्णनम्, तीर्थराज-प्रयागमाहात्म्यम्, अविमुक्त-काशी-परमोत्कर्षः (Cosmic Realms, Prayāga as Tīrtharāja, and the Supremacy of Avimukta-Kāśī)
ਇਸ ਦ੍ਵਾਵਿੰਸ਼ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਤੇਜ਼ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਦੀਰਘਾਯੂ ਤਪਸਵੀ ਵਿ্ণੁ-ਸਮਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਜਨਲੋਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਪੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਣ-ਸ਼ੀਤ ਸਹਿਣਾ, ਉਪਵਾਸ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅਚਲ ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਤਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਆਗੰਤੁਕਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਕਰਮਭੂਮੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰਾਣ ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਜਯ ਅਤੇ ਲੋਭ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ-ਤੀਰਥ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਤੀਰਥਰਾਜ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਨਾਮ-ਸਮਰਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਚਰਮ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਵਿਮੁਕਤ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮੋਖਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਪਰਪੀੜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ-ਦ੍ਰੋਹ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਲਈ ਅਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਾਸ਼ੀ ਯਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਕਾਲਭੈਰਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 23
लोकपरिस्थिति-वर्णनम् तथा हर-हरि-ऐक्योपदेशः (Cosmic Levels and the Instruction on the Non-difference of Śiva and Viṣṇu)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਵਗਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਪਤਪੁਰੀਆਂ—ਅਯੋਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਯਾਪੁਰੀ (ਹਰਿਦੁਆਰ), ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਅਵੰਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰਚਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਭੂਰਲੋਕ ਤੋਂ ਭੁਵਰ, ਸਵਰ, ਮਹਰ, ਜਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ; ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅਵਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤਾਰਕ-ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਵੋਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਵੈਛਾਧੀਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਾਣੀ-ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ—ਹਰ ਅਤੇ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਏਕਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਇੱਛਾ-ਕ੍ਰਿਆ-ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ, ਵਿਆਹ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਗ੍ਰਿਹਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਅਧਿਕਾਰ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ, ਬੰਧਨ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 24
अध्याय २४ — वृद्धकालेश्वरलिङ्ग-माहात्म्य एवं कालोदककूप-प्रभाव (Vṛddhakāleśvara Liṅga and the Power of the Kālōdaka Well)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਤੱਤ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਗਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਥਾਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਬਣਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਚਿਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਵ੍ਰਿੱਧਕਾਲ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਕਾਸ਼ੀ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੂਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਤਪੋਧਨ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਧਾਮ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ? ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਵੈ-ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਜਲ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੀਂਦੇ ਹੀ ਤਪੋਧਨ ਯੁਵਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੂਏਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਪੋਧਨ ਲਿੰਗ ਨੂੰ “ਵ੍ਰਿੱਧਕਾਲੇਸ਼ਵਰ” ਅਤੇ ਕੂਏਂ ਨੂੰ “ਕਾਲੋਦਕ” ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਪੂਜਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਸੇਵਨ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ। ਉਹ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਪੋਧਨ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; “ਮਹਾਕਾਲ” ਨਾਮ-ਜਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 25
अविमुक्तमाहात्म्यप्रकरणम् — Avimukta Māhātmya and the Dialogue of Skanda with Agastya
ਅਧਿਆਇ 25 ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਘੜੇ-ਜਨਮੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਸਕੰਦ-ਵਨ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ, ਸਰੋਵਰ, ਤਪੋਵਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਕੈਲਾਸ-ਖੰਡ ਵਰਗਾ ਅਦਭੁਤ ਲੋਹਿਤਗਿਰਿ। ਫਿਰ ਉਹ ਛਡਾਨਨ ਸਕੰਦ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਆਦਿ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤ ਧਾਮ ਸ਼ਿਵ (ਤ੍ਰਯੰਬਕ/ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼) ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੌਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਅਤਿ ਧਨ-ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਣਾ। ਯੋਗ, ਤੀਰਥ, ਵਰਤ, ਤਪ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਉੱਚਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪਲ-ਭਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੱਕ, ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਅੰਤ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਆਮ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਤਾਰਕ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਅਕਥ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਮਾਤਰ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਣੀਯਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 26
अविमुक्तक्षेत्रप्रादुर्भावः तथा मणिकर्णिकामाहात्म्यम् (Origin of Avimukta and the Glory of Maṇikarṇikā)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵਧੀ, ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ/ਵਾਰਾਣਸੀ/ਰੁਦ੍ਰਾਵਾਸ/ਆਨੰਦਕਾਨਨ/ਮਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਪੂਰਵ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਬੁੱਧਿਤੱਤ੍ਵ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਪੰਜ ਕਰੋਸ਼ ਪਰਿਮਾਣ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ, ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੰਨ ਦਾ ਮਣੀ-ਕੁੰਡਲ ਇੱਕ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਵਰਤ, ਸਦਾਚਾਰ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁੰਨ ਵਾਧਾ, ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਫਲ-ਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 27
Gaṅgā-Māhātmya in Kāśī: Theological Discourse on Snāna, Smaraṇa, and Liṅga-Pūjā (Chapter 27)
ਅਧਿਆਇ 27 ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ‘ਆਨੰਦ-ਕਾਨਨ’ ਸਰੂਪ ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਭਗੀਰਥ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਪਿਲ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧਾਗਨਿ ਨਾਲ ਸਗਰਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਦਗਧ ਹੋਣਾ, ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਕਟ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ। ਕਥਾ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਰਮ, ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਜਲਮੂਰਤੀ, ਅਨੇਕ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ, ਧਰਮ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਨਿਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤਾਰਕ ਆਸਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਨਾਨ, ‘ਗੰਗਾ’ ਨਾਮ-ਜਪ ਅਤੇ ਤਟ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ, ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼, ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹਿਤ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਭਗਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪਮਾਨ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੁੰਨ-ਗਣਨਾ, ਮੰਤ੍ਰ/ਵਿਧੀ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਮਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ-ਨਮਸਕਾਰ ਹਨ।
Adhyaya 28
Gaṅgā-Māhātmya and Pitṛ-Tarpaṇa in Kāśī (Pūrvārdha, Adhyāya 28)
ਅਧਿਆਇ 28 ਕਾਸ਼ੀ-ਖੰਡ ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ/ਜਾਹਨਵੀ/ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪਰਤਦਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭੂਤ–ਭਵਿੱਖ–ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ-ਵਰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਤਟ ‘ਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਕੁਲ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਤਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਜੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ‘ਵਾਹੀਕ’ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਅਨਾਚਾਰ ਕਾਰਨ ਦੰਡ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੈਵਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸੀੜ੍ਹੀ ਦੱਸ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਪਾਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਨਦੀ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 29
गङ्गानामसहस्रस्तोत्रम् (Ganga-nāma-sahasra Stotra) and the doctrine of snāna-phala by japa
ਅਗਸਤ੍ਯ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਤੇ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਚਲ, ਆਲਸੀ ਜਾਂ ਦੂਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ? (1–5)। ਸਕੰਦ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਹਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅੰਗੂਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (6–10)। ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ “ਅਤਿ ਗੁਪਤ” ਵਿਕਲਪ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ-ਨਾਮ-ਸਹਸ੍ਰ ਦਾ ਸਤੋਤਰ-ਜਪ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਭਗਤਾਂ (ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ-ਪਰਾਇਣ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਆਸਤਿਕ) ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਮੌਨ/ਮਨੋ-ਜਪ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਵੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ (11–16)। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮਾਲਾ (17 ਤੋਂ ਅੱਗੇ) ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਬਲ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਭੋਗ। ਇਸ ਸਤੋਤਰ-ਜਪ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ “ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ (170–210)।
Adhyaya 30
मणिकर्णिकागङ्गावतरण-प्रवेशानुज्ञा-काशीमाहात्म्य (Maṇikarṇikā, Gaṅgā’s Arrival, Authorized Entry, and the Māhātmya of Kāśī)
ਸਕੰਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਥਿਓਲੋਜੀ ਹੋਰ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ‘ਤਾਰਕ’ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਸੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣਾ ਸੀਮਾ-ਨਦੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ‘ਵਾਰਾਣਸੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਰਖਵਾਲੇ, ਇਕ ਵਿਨਾਇਕ ਸਮੇਤ, ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਏ ਲੋਕ ਨਾ ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੇਤਰ-ਫਲ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਭਗਤ ਵਪਾਰੀ ਧਨੰਜਯ ਮਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੋਝ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਗਿਆ ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ ਦਾ ਫਲ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਠੀਕ ਭਾਵ-ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਗਾਨ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਉੱਚ ਗਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 31
कालभैरवप्रादुर्भावः — Origin and Jurisdiction of Kālabhairava in Kāśī
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ ਦੇ ਤੱਤ੍ਵ, ਸਰੂਪ, ਕਰਤੱਬ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੇਠ ਉਹ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਸ਼ੋਧਕ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ੍ਵਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ-ਰੂਪ (ਨਾਰਾਇਣ ਅੰਸ਼) ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਵੇਦ ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤਪਸਵੀ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਵਾਸੀ ਰੂਪ ‘ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੀਲਾ ਉਸ ਦੀ ਸਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ। ਮਹਾਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਕਾਲਭੈਰਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਦੰਡਧਾਰੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੈਰਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—‘ਭਰਣ’ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਭੈਰਵ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਕਾਪਾਲਿਕ ਵਰਤ (ਖੋਪੜੀ ਧਾਰਣ) ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਧਾਮ ਜਾਣਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰਕ ਅਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 32
हरिकेशोपाख्यानम् (Harikeśa Upākhyāna) — The Account of Harikeśa and the Call of Vārāṇasī
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹਰਿਕੇਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਦੰਡਨਾਇਕ/ਦੰਡਪਾਣੀ ਵਰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਗੰਧਮਾਦਨ ਦੇ ਯਕਸ਼-ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਰਤਨਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ। ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਨਤਾ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਗਰਭ-ਰੂਪ’ ਵਾਰਸ ਬਿਨਾ ਧਨ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਨਕਕੁੰਡਲਾ ਧਰਮਯੁਕਤ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਉਪਾਅ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਲੋਕਿਕ ਫਲ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੀ। ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ, ਸ਼੍ਵੇਤਕੇਤੁ, ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਨਾਦੇਸ਼ਵਰ/ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਹਰਿਕੇਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਧੂੜ ਦੇ ਲਿੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿਕੇਸ਼ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਾਸ਼ੀ ਹੈ’ ਇਹ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦਵਨ/ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ—ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ—ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਭਕਤੀ-ਚਰਿਤਰ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮੁਕਤਿਦਾਇਨੀ ਭੂਗੋਲ-ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹਰਿਕੇਸ਼ ਦੇ ਦੰਡਪਾਣੀ/ਦੰਡਨਾਇਕ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 33
ज्ञानवापी-ज्ञानोदतीर्थमाहात्म्य (Jñānavāpī and Jñānoda Tīrtha Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਦਜ੍ਞਾਨੋਦ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜ੍ਞਾਨਵਾਪੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸਕੰਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ (ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ) ਕਾਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾਂ, ਯੋਗੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੀਤਲ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਖੋਦਦਾ ਹੈ, ਭੂਗਰਭ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਾਰਾਂ ਤੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਾਨ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਨੁਪਮ ਤੀਰਥ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ‘ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਵਜ੍ਞਾਨ’ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਜ੍ਞਾਨੋਦ’ ਨਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਨਾਲ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਸਮਾਨ ਫਲ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਸ਼ਟਮੀ/ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਆਚਮਨ ਸਮੇਤ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਤਰਲਿੰਗ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਪਦ੍ਰਵੀ ਭੂਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜ੍ਞਾਨੋਦ ਜਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜ੍ਞਾਨਵਾਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਤਿ ਸਦਗੁਣੀ ਧੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਤੇ ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਦਾ ਅਪਹਰਨ-ਯਤਨ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ, ਮੌਤਾਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭੂਤੀ-ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਤੇ ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨ ਕੇ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਣਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤੀਰਥਾਂ/ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਫਲ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 34
Maṇikarṇikā as Mokṣabhū and Jñānavāpī as Jñānadā (Liberation-Field and Knowledge-Well)
ਅਧਿਆਇ 34 ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਵਰਗਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਦੱਸ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਰਣੀ ਗਈ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ‘ਬ੍ਰਹਮਸਪਰਸ਼ੀ’ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਦੀ ‘ਮੋਖਸ਼ਭੂ’ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ; ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਜਾਂ ਵਰਤ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਰ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਇੱਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਸੁਲਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ‘ਸਵਰਗਭੂ’ ਤੇ ‘ਮੋਖਸ਼ਭੂ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਯਜ್ಞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯਾਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਧਰਮਾਰਜਿਤ ਧਨ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼੍ਯ/ਵਪਾਰੀ, ਸਦਾਚਾਰ ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਏਕਦੰਡੀ/ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਸਾਰੇ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਲਈ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ। ਕਲਾਵਤੀ ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ) ਅਤੇ ਛੂਹ ਕੇ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ—ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੰਸੂ, ਦੇਹ ਕੰਬਣਾ; ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਵਾਂਤਰ-ਗਿਆਨ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਕ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਾਗਰਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਵਤੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਪੂਰਵ ਜਨਮ, ਫਿਰ ਅਪਹਰਨ, ਟਕਰਾਅ, ਸ਼ਾਪ-ਮੋਚਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਦੀ ਗਿਆਨਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਨ, ਜਪਣ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
अविमुक्तमहात्म्य–सदाचारविधि (Avimukta’s Supremacy and the Discipline of Sadācāra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭਯੋਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਅਵਿਮੁਕਤ-ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਰਕ-ਸੰਯੋਗ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਲੀ/ਤਿਸ਼੍ਯ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਪ, ਯੋਗ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਥਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਲ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪਦਵੀ-ਵਿਭਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਧੁਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਮ (ਸਤ੍ਯ, ਖ਼ਿਮਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਨਿਯਮ (ਸ਼ੌਚ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ, ਉਪਵਾਸ) ਗਿਣਾ ਕੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਰੀਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਲਤਿਆਗ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਗੋਪਨੀਯਤਾ, ਮਿੱਟੀ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਆਚਮਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਮਨਾਹੀਆਂ, ਦੰਤਧਾਵਨ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਕੁਝ ਚੰਦ੍ਰ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਹੀ ਸਮੇਤ), ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਤਃਸਨਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਃਸੰਧਿਆ, ਤਰਪਣ, ਹੋਮ, ਭੋਜਨ-ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਿਤ੍ਯਤਮ’ ਮਾਰਗ ਕਹਿ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 36
Sadācāra and Brahmacarya Regulations (सदाचार–ब्रह्मचर्यविधान)
ਸਕੰਦ ਕੁੰਭਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡਿੱਗੇ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ-ਧਰਮ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਰਾਹੀਂ ‘ਦੂਜਾ ਜਨਮ’—ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਲ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਨਯਨ ਤੱਕ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ—ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ, ਦੰਤਧਾਵਨ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਅਗਨਿਕਾਰਜ, ਨਮਸਕਾਰ-ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਿਖਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਮਿਤਭਾਸ਼ਣ, ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ, ਅਤੇ ਅਤਿਭੋਗ, ਹਿੰਸਾ, ਨਿੰਦਾ, ਅਸ਼ੁਚਿ ਸੰਪਰਕ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਆਸਕਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਖਲਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਅਜਿਨ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਮਾਪ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਪਕੁਰਵਾਣ ਤੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕ—ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਦੱਸ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ, ਅਤੇ ਵਾਚਿਕ-ਉਪਾਂਸ਼ੁ-ਮਾਨਸ ਜਪ ਦੇ ਫਲ-ਭੇਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਚਾਰ੍ਯ, ਉਪਾਧ੍ਯਾਯ ਅਤੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਦੇ ਮਰਤਬੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ-ਗੁਰੂ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੱਸ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 37
Strī-lakṣaṇa-vicāra (Examination of Women’s Physical Marks) | Chapter 37
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੇਹ-ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਲੱਛਣਵਤੀ’ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਦਾ ਸੁਖ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰਖ ਦੇ ਅੱਠ ਆਧਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਦੇਹ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਵਰਤ/ਘੁੰਮਾਵ, ਸੁਗੰਧ, ਛਾਇਆ, ਤੇਜ/ਸੁਭਾਉ, ਸੁਰ/ਆਵਾਜ਼, ਚਾਲ ਅਤੇ ਵਰਣ। ਫਿਰ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਪੈਰ, ਉਂਗਲਾਂ, ਨਖ, ਗਿੱਟੇ, ਪਿੰਡਲੀ, ਘੁੱਟਣ, ਜੰਘ, ਕਮਰ, ਨਿਤੰਬ, ਗੁਹ੍ਯ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉਦਰ, ਨਾਭੀ, ਪਾਸੇ, ਛਾਤੀ, ਸਤਨ, ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਹਸਤਰੇਖਾਵਾਂ, ਗਲ੍ਹਾ, ਮੁਖ, ਹੋਠ, ਦੰਦ, ਅੱਖਾਂ, ਵਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਧਨ, ਮਰਤਬਾ, ਸੰਤਾਨ ਜਾਂ ਅਮੰਗਲ—ਨਿਮਿੱਤ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਥੇਲੀ ਅਤੇ ਤਲਵੇ ਉੱਤੇ ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕੀ ਨੂੰ ‘ਦੁਰਲੱਛਣ’ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਸ਼ੁਭ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਕਨਿਆ ਦਾ ਵਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
Adhyāya 38 — Vivāha-bheda, Gṛhastha-ācāra, Atithi-sevā, and Nitya-karma (Marriage Types, Householder Ethics, Hospitality, Daily Duties)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਹ ਦੇ ਅੱਠ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸੁਰ, ਗਾਂਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੈਸ਼ਾਚ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਤ ਜਾਂ ਹੀਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਫਲ ਜਾਂ ਦੋਸ਼-ਪਰਿਣਾਮ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸਮਾਗਮ, ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੇਂ-ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸ਼ੌਚ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਵ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ। ਪੰਚਯਜ੍ਞ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਉਪੇਖਾ ਦੋਸ਼ਕਾਰਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ, ਅਨਧਿਆਇ (ਅਧਿਐਨ-ਨਿਸ਼ੇਧ) ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਸੱਚ ਪਰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ, ਅਤੇ ਮੰਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਮਾ-ਵਰਣਨਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 39
Avimukta-Kāśī: Accelerated Merit, Avimukteśvara Liṅga, and a Royal-Mythic Etiology
ਅਧਿਆਇ 39 ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕਤ-ਕਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ—ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਜੋ ਫਲ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਤੀਬਰ ਯੋਗ, ਮਹਾਦਾਨ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ-ਪੱਤਾ-ਫਲ-ਜਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੇਟ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ-ਸਥਿਰਤਾ, ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ/ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ‘ਵੱਡੇ’ ਫਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਖੇਤਰ-ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ। ਅਗੇ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਲੰਬੇ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਜਾ ਰਿਪੁੰਜਯ (ਦਿਵੋਦਾਸ) ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ, ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਆਦਿ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਿਮਰਨ, ਸਪਰਸ਼, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਸੰਚਯ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਢੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮਯੁਕਤ ਜਪ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 40
Avimukteśvara–Kṣetra-prāpti, Gṛhastha-dharma, and Ethical Regulations (अविमुक्तेश्वर-क्षेत्रप्राप्ति तथा गृहस्थधर्म-नियमाः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ-ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ‘ਪ੍ਰਾਪਤ’ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਯ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਕੰਦ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਨਿਯਮ-ਆਚਾਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਰੀਤ, ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਸਾਹਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਯਜ੍ਞਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਪਵਾਦ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਧੀ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਪੰਚ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ, ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਆਰਥਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁੰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 41
वनाश्रम–परिव्राजकधर्मः तथा षडङ्गयोग–प्राणायामविधिः (Forest-Dweller and Renunciant Ethics; Six-Limbed Yoga and Prāṇāyāma Method)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੋਂ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਬਣਦਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗਣਾ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਪੰਚਯਜ್ಞ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਸ਼ਾਕ‑ਮੂਲ‑ਫਲ ਆਧਾਰਿਤ ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ, ਅੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ‑ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਢੰਗ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ/ਯਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਕੱਲਾ ਭਟਕਣਾ, ਅਨਾਸਕਤੀ, ਸਮਭਾਵ, ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਖਮ ਅਹਿੰਸਾ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਮਾਨ (ਧਾਤੂ ਪਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤੀ, ਸਾਦਾ ਡੰਡਾ‑ਵਸਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ। ਫਿਰ ਮੋਖਸ਼‑ਉਪਦੇਸ਼: ਆਤਮ‑ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਯੋਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ। ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਮਨ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ/ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਯੋਗ—ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਸੰਰੋਧ (ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ), ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ—ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਸਿੱਧਾਸਨ/ਪਦਮਾਸਨ/ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ, ਉਚਿਤ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ‑ਕ੍ਰਮ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ, ਨਾੜੀ‑ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਫਲ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗ‑ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮ‑ਬਾਧਤਾ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਮੇਤ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੈਵਲ੍ਯ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੌਖਾ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 42
कालचिह्नवर्णनम् (Signs of Approaching Death and the Turn to Kāśī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੁਮਾਰ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਅਸਧਾਰਣ ਰੂਪ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਦੇਹ ਦੀ ਸੁੱਕੜ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਦਲਾਅ, ਛਾਂ/ਪਰਛਾਵੇਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ, ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਆਯੁ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੱਲ ਨਿਦਾਨ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਕਾਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਕਮਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਆਸਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਦਰਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਦੀ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਕਲੀ, ਕਾਲ, ਜਰਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਭੈ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਨੂੰ ਪਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Adhyaya 43
दिवोदास-राज्यवर्णनम् तथा वैश्वानरमूर्त्यपसारणम् (Divodāsa’s Rule in Kāśī and the Withdrawal of the Vaiśvānara Form)
ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਛੱਡੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਆਇਆ। ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ। ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਰਾਜ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਨਗਰ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ—ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਅਪਰਾਧ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਅਤੇ ਜਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਪਾਠ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ। ਦੇਵਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨੀਤੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ (ਾਡਗੁਣ੍ਯ, ਚਤੁਰੁਪਾਯ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਅਗਨੀ (ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ) ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਵੇ; ਅਗਨੀ ਦੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਯਜ੍ਞ ਵਿਘਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਪਾਕਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਵੋਦਾਸ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਚਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਜ੍ਞੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਡੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 44
काशीवियोगज्वरः, मणिकर्णिकामाहात्म्यस्तुति, दिवोदासवियोजनार्थं योगिन्यादेशः (Kāśī-Viyoga Fever; Praise of Maṇikarṇikā; Commissioning the Yoginīs regarding Divodāsa)
ਅਧਿਆਇ 44 ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। (1) ਸਕੰਦ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਤਨਮਈ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ‘ਕਾਸ਼ੀ-ਵਿਯੋਗ ਜ੍ਵਰ’ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਕੰਪ ਨੀਲਕੰਠ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਤਪਣਾ’ ਇਕ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਮਹਿਮਾ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਕਥਾ-ਉਪਾਯ ਹੈ। (2) ਪਾਰਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ, ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਾਮ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ/ਮੌਤ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਸੁਲਭ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਤਪੱਸਿਆ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। (3) ਸ਼ਿਵ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਧਰਮ-ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਿਵੋਦਾਸ ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਢਿੱਲੀ ਪਏ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਟ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਭੰਗ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਨਵੀਂਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 45
योगिनीवृन्दप्रवेशः, नामजपफलम्, पूजाकालविधानम् (Yoginī Host’s Entry, Fruits of Name-Recitation, and Worship Timing)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਿੰਦ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਲੁਕ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਖਾਸ ਹੁਨਰ ਧਾਰ ਕੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਪਛਾਣੇ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਦਾ ਫਲ, ਉਤਸਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਮਾਵਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨਾਮ-ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਭੂਤ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧੂਪ-ਦੀਪ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਹਾਪੂਜਾ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਨਵਮੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਰਾਤਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ-ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਘਨ-ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 46
लोळार्क-आदित्यप्रादुर्भावः (Manifestation and Glory of Lolārka Āditya at Asisaṃbheda)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗਿਨੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ (ਅੰਸ਼ੁਮਾਲੀ/ਰਵੀ) ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਧਰਮਮੂਰਤੀ ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮ-ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਡਗਮਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਤਸਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਾਸ਼ੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਰਵੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਈ ਭੇਸ ਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ, ਨਵੇਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ, ਜਾਦੂਗਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਸੰਨਿਆਸੀ—ਪਰ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਲੋੜਾਰਕ’, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲੋਲਤਾ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਲੋੜਾਰਕ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸਿਸੰਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਲਾਨਾ ਯਾਤਰਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਛੱਠੀ/ਸੱਤਮੀ ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, ਗੰਗਾ–ਅਸੀ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀਆਂ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਾਧਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਹੈ ਕਹਿ ਕੇ, ਵੇਦ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 47
Uttarārka–Barkarīkuṇḍa Māhātmya (The Glory of Uttarārka and the Origin of Barkarī Kuṇḍa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੂਰਜ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਅਰਕਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ ‘ਉੱਤਰਾਰਕ’ ਹਨ—ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਿਵਾਰਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਕੰਦ ਅੱਗੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਗੁਣਵਤੀ ਤੇ ਨਿਪੁਣ ਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਅਤਿ ਚਿੰਤਾ ‘ਚਿੰਤਾ-ਜ੍ਵਰ’ ਬਣ ਕੇ ਅਸਾਧ ਰੋਗ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਧੀ ਅਨਾਥ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰਾਰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ (ਅਜਾ) ਚੁੱਪ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਪਸਵਿਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੱਕਰੀ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ—ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਨ। ਦੇਵ ਦੰਪਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨ-ਸੰਚੈ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਸਥਾਈ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖੀ ਬਣੇਗੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਪੁਸ਼੍ਯ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਰਕ/ਅਰਕਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਠੰਢੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਨਾਮ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਕਕੁੰਡ ‘ਬਰਕਰੀਕੁੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਲੋਲਾਰਕ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਰੋਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 48
Adhyāya 48: Sāmbasya Śāpaḥ, Vārāṇasī-yātrā, and the Māhātmya of Sāmbāditya and Sāmbakuṇḍa (Samba’s Curse and Solar Worship in Kāśī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਾਰਦ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬ ਦੇ ਇਸ ਵਰਤਾਓ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਨਤੀਜੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੌਵਨ-ਸੌੰਦਰਯ ਕਾਰਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਡੋਲਣਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਠ (ਕੋੜ੍ਹ) ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਪਾਏ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ਼ੈਵ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬ ਸੂਰਜਦੇਵ (ਅੰਸ਼ੁਮਾਲੀ/ਆਦਿਤ੍ਯ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਂਬਕੁੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਹਜ ਰੂਪ ਤੇ ਸਿਹਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਐਤਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਸਾਂਬਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਸਾਂਬਾਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ (ਰਵੀ-ਸਪਤਮੀ) ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ, ਦੁੱਖ-ਹਰਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦ੍ਰੌਪਦਾਦਿਤ੍ਯ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 49
द्रौपदी-आदित्य-माहात्म्य तथा मयूखादित्य-गभस्तीश्वर-प्रतिष्ठा (Draupadī’s Āditya Māhātmya and the Mayūkhāditya–Gabhastīśvara Foundation Narrative)
ਅਧਿਆਇ ਸੂਤ–ਵਿਆਸ–ਸਕੰਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਤਦਾਰ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਅੰਸ਼ਧਾਰੀ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਸਥਿਰਕਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਬ੍ਰਧਨ/ਸਵਿਤ੍ਰ ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਦੀ ਘੋਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸੂਰਜਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਕਸ਼ਯ-ਸਥਾਲਿਕਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੂਰਜ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਰੋਗ, ਡਰ, ਸ਼ੋਕ-ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਚਨਦ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਠੋਰ ਤਪ, ਗਭਸਤੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾ/ਗੌਰੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਸਤੋਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾ-ਗੌਰੀ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਚੌਂਹਠ ਨਾਮ’ ਅਸ਼ਟਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾ-ਗੌਰੀ ਅਸ਼ਟਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਿੱਤ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦੇ ਮੰਗਲਾ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਪੂਜਾ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਨਿਵਾਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਯੂਖਾਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਦਾਰਿਦ੍ਰ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਨਰਕ-ਗਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 50
खखोल्कादित्य-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Merit of Khakholka Āditya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੂਰਜ-ਰੂਪਾਂ (ਆਦਿਤਿਆਂ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਖਖੋਲਕ ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਕਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ—ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਦੇ ਰੰਗ ਬਾਰੇ ਲੱਗੀ ਸ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਕਦ੍ਰੂ ਆਪਣੇ ਸੱਪ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਛਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਨਤਾ ਨੂੰ ਦਾਸਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਗਰੁੜ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਨਾਗ ਵਿਨਤਾ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਸੁਧਾ) ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਨਤਾ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਸਿਖਾਂਦੀ ਹੈ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਿੰਸਾ ਵਰਗਾ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗਰੁੜ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਜ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕਰਤੱਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾਲੂ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੀਰਥ ਤੇ ਖਖੋਲਕ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ, ਅਭੀਸ਼ਟ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
FAQs about Purva Ardha
It establishes a method for reading place as doctrine: sacred sites are presented as pedagogical terrains where devotion, ritual order, and liberation-claims are narrated through exemplary episodes and praises.
Merit is framed as arising from reverent approach—listening to the discourse, honoring sacred rivers and deities, and cultivating disciplined humility—rather than from mere physical travel alone.
Chapter 1 highlights an instructive episode involving Nārada and the Vindhya mountain, using dialogue and moral reflection to critique pride and to motivate refuge in the supreme deity (Viśveśa/Śiva).