Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੂਜੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਏ; ਜਦੋਂ ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਆ ਜਾਣ, ਤਦ ਤੀਜੇ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ-ਪੌਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਹੀ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

ਚਮੜੇ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ, ਵਨ-ਆਹਾਰ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦਾ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਨਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਦਾੜ੍ਹੀ, ਵਾਲ, ਨਖ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਰੋਮ ਅਣਕਟੇ ਰੱਖੇ।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਗ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜ੍ਞਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭਿੱਖ ਨਾਲ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

ਉਹ ਅਣਚਾਹੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਦਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਤਾਨਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰੇ।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਵਣ-ਅੰਨ ਨਾਲ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ (ਯਜ્ઞ-ਕੇਕ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਲੂਣ ਨੂੰ ਘੀ/ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਸਮੇਤ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

ਉਹ ਚੇਲੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਗ੍ਰੂ, ਤਥਾ ਖੁੰਬ/ਫਫੂੰਦ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਵਣ-ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਫਲ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਹਲ ਨਾਲ ਉਗਿਆ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਓਖਲੀ-ਮੁਸਲ ਨਾਲ ਕੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਧੋ ਕੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ। ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਛੇ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨ, ਫਲ, ਮੂਲ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰੇ।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

ਉਹ ਨਕਤਾਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਵਿਰਾਮਾਂ ਨਾਲ ਖਾਏ, ਜਾਂ ਹਰ ਛੇਵੇਂ ਵੇਲੇ ਹੀ ਅਹਾਰ ਲਵੇ। ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਧਾਰੇ, ਜਾਂ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰੀ, ਜਾਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

ਵੈਖਾਨਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ—ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਵੀ—ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧ ਤਰਪਣ-ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਨਿਕੇਤਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ, ਵਨਵਾਸੀ ਤਾਪਸਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗੇ।

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਅੰਨ ਲਿਆ ਕੇ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਕੇਵਲ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਹੀ ਖਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਨਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

ਆਯੁ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਯੁ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸੰਗ-ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਵਾਂਗ ਭਟਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ਪਰ ਜੇ ਤਿੰਨ ਰਿਣਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ—ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ—ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵਾਯੁ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਧਿਆਵੇ—ਗੋਲ, ਅੰਜਨ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ—ਅਤੇ ‘ਯੰ’ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਈਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਏ।

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

ਉਹ ਸਦਾ ਇਕੱਲਾ ਭਟਕੇ, ਨਾ ਬਾਹਰੀ ਅੱਗ ਰੱਖੇ, ਨਾ ਠਿਕਾਣਾ ਬਣਾਏ। ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਅੰਨ ਲਈ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਏ।

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

ਯਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕਾਲ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਉਹ ਮੁਕਤੀ-ਚਾਹਵਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ਧਿਆਨ, ਸ਼ੌਚ, ਭਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਇਕਾਂਤ-ਪ੍ਰੀਤੀ—ਇਹ ਯਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਕਰਤੱਬ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕਿਤੇ ਭਟਕੇ ਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਭਲ ਕੇ ਚਲੇ; ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ; ਅਜਿਹੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਦਵੇਗ ਨਾ ਦੇਣ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹਾਇ ਬਣਾਕੇ ਜੀਵੇ—ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; ਸਦਾ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ; ਕੇਸ ਤੇ ਨਖ ਨੀਵੇਂ (ਛੋਟੇ) ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

ਕੁਸੁੰਭ (ਕਸੁੰਭਾ) ਰੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਦੰਡ ਧਾਰੇ, ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਖਿਆਤੀ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੌਕੀ, ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਬਾਂਸ ਦਾ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

ਭਿੱਖੂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧਾਤੂ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਵਰਾਟਕ (ਕੌੜੀਆਂ) ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੇ।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ: ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹ-ਰਸ (ਕਾਮ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ) ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਤੱਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

ਦੋ ਕਰੋੜ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਭિક્ષਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ/ਸੁਖ-ਸਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

ਜਦ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਮੁਸਲ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅੰਗਾਰੇ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਲੋਕ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਤਦ ਯਤੀ ਨਿੱਤ ਭિક્ષਾ ਲਈ ਜਾਵੇ।

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

ਅਲਪ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਅਲੋਲੁਪ, ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਰਮੁਕਤ—ਐਸਾ ਭિક્ષੂ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਯਤੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਭਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੰਤ੍ਰਾਂ/ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਕਰਤਵ੍ਯ-ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੋ ਪਾਪ ਸੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ—ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਯਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਅਤਿ-ਦਬਾਅ ਨੂੰ, ਅਸਹਿਣ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ; ਦੇਹ-ਤਿਆਗ, ਫਿਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਗਰਭ-ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

—ਅਨੇਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਪ੍ਰਿਯ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਪ੍ਰਿਯਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ।

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

ਫਿਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ; ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਜਿਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

ਜੋ ‘ਕਰਪਾਤ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਭਿੱਖਾ-ਪਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੇਵ ਕੇ, ਪੰਡਿਤ—ਦੁਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਅਸੰਯਤ ਆਤਮਾ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਧੀਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਦੁਖ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ; ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ; ਸ਼ਲੋਕ, ਮੰਤ੍ਰ, ਭਾਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਾਣੀ-ਮਯ ਧਰੋਹਰ ਹੋਵੇ—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਤਪ, ਦਮ; ਸ਼ਰਧਾ-ਸਹਿਤ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ—ਇਹ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ।

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ, ਫਿਰ ਮਨਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਯੋਗ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

ਯੋਗ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ। ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਯਜਨਾਂ/ਮਖਾਂ ਨਾਲ।

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਦਮਾਸਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ। ਨਾ ਸ਼ੌਚ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਮੌਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ।

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ, ਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਰੱਖਣ, ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

ਜੋ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਤ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

ਇੱਥੇ ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ‘ਦੂਜਾ’ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ‘ਯੋਗ’ ਹੈ; ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦਾ ਸਮਤੋਲ ਸੰਯੋਗ ਵੀ ‘ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ‘ਯੋਗ’ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚੰਚਲ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਕੀ ਕਹੇ? ਫਿਰ ਯੋਗ ਨੇੜੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

ਮਨ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰੇ; ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਯੋਗਯੁਕਤ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

ਸਾਰੇ ਦ੍ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵਲ ਕਰੇ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ।

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਭ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹੈ’ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਮਾਰੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਅਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂਧ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ-ਸੂਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾਂਦਾ ਮਨ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਨ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

ਇਸ ਲਈ ਚਿੱਤ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਰੁਤ (ਸਾਹ) ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਰੋਧ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਯੋਗ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

ਇੱਥੇ ਆਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਤੇ ਗਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ‘ਸਿੱਧਾਸਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੇ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

ਯੋਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਪਦਮਾਸਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਦ੍ਰਿੜ ਬੰਧ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜੇ; ਇਸ ਪਦਮਾਸਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

ਜਾਂ ਜਿਸ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਖ ਉਪਜੇ—ਜਿਵੇਂ ਸਵਸਤਿਕਾਸਨ ਆਦਿ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਯੋਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ।

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਹੇ ਕਲਸ਼-ਉਦਭਵ ਅਗਸਤ੍ਯ! ਉਹ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ, ਭਸਮ, ਭੂਸੀ, ਕੋਇਲਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰੇ; ਨਾ ਬਦਬੂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ।

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

ਨਾ ਬਹੁਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ; ਨਾ ਪਾਖਾਨਾ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ; ਨਾ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ—ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਤਦ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ।

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਢਹਿ-ਚੁੱਕੇ ਥਾਂ, ਨਾ ਜੰਗਲ, ਨਾ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ; ਨਾ ਡੰਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਥਾਂ; ਨਾ ਚੈਤ੍ਯ (ਮੰਦਰ-ਸਮਾਰਕ) ਤੇ, ਨਾ ਚੌਰਾਹੇ ਵਿੱਚ—ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੂੰਦ ਕੇ, ਸੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਨਾ ਦਬਾਏ; ਜੀਭ ਨੂੰ ਅਚਲ ਰੱਖੇ, ਤਾਲੂ ਨਾਲ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖੇ; ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੇ।

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਨੀਵੀਂ ਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਸਨ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਆਰੰਭ ਕਰੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧਮ, ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਵੱਲ ਵਧੇ।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਚਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ ਅਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਜੀਵਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਕੇ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਚਿੱਤ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਤਦ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਦਾ ਡਰ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠੇ?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

ਕਾਲ ਦੇ ਭਯ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ। ਯੋਗੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

ਮੰਦ (ਆਰੰਭਕ) ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਤ੍ਰਾ ਲਘੁ ਅੱਖਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੰਬਣਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਨਾਲ ਵਿਸਾਦ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਯੋਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਾਹੇ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹਠ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਫਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋੜ੍ਹ ਆਦਿ ਰੋਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ। ਜੰਗਲੀ ਗਜ, ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਦਾ ਵੈਰੀ ਵੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੀ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਯੋਗੀ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਾਣ ਭਰੋਸੇ ਭਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

ਛੱਤੀ ਅੰਗੁਲ ਦੀ ਮਾਪ ਤੱਕ ਹੰਸ (ਜੀਵ-ਸ਼ਵਾਸ) ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਣ’—ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਹੀ ਯੋਗੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਚੰਦਰ-ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਭਰੇ; ਫਿਰ ਸੂਰਯ-ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਚਨ ਕਰੇ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

ਚੰਦਰ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਹਿੰਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਯੋਗੀੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਛਿਨ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

ਸੂਰਯ-ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਦਰ-ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਭਰੋ। ਫਿਰ ਕੁੰਭਕ ਕਰਕੇ, ਯੋਗੀ ਚੰਦਰ-ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੇਚਨ ਕਰੇ।

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਜਵਾਲਾ-ਪੁੰਜ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ‘ਯਾਮ੍ਯ’ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਯੋਗੀੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗ ਸੇਵਨ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਹ ‘ਸਿੱਧ-ਪ੍ਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਇਹ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਯੂ-ਧਾਰਣਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੀਪਨ, ਨਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਰੋਗਤਾ।

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

ਪ੍ਰਾਣ ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ‘ਆਯਾਮ’ ਉਸ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਤੇ ਨਿਬੰਧਨ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਅਧਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੰਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਬੱਧ ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਭੀ ਦੇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਠ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਮਨ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ। ਆਸਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੰਗਤਿ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਧਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਨੰਤ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੋਤਿ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਆਵਾਗਮਨ (ਜਨਮ-ਮਰਨ) ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅੰਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਘੰਟਿਆਂ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਯਥਾਵਿਧਿ ਅਭਿਆਸ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਭ ਰੋਗ ਉੱਪਜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

ਹਿਚਕੀ, ਸ਼ਵਾਸ-ਵਿਕਾਰ, ਖੰਘ, ਅਤੇ ਸਿਰ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਰਦ—ਪਵਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ ਉੱਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

ਯੋਗੀ ਯਥਾਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਛੱਡੇ, ਯਥਾਮਾਤ੍ਰਾ ਹੀ ਭਰੇ, ਅਤੇ ਯਥਾਮਾਤ੍ਰਾ ਹੀ ਰੋਕੇ; ਇਉਂ ਯੋਗ-ਵਿਤ ਸਫਲਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਦਾ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਰਸ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਡੱਸਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ।

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ (ਵਰਣਾਂ) ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਰੂਪ ਸਗੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਹਿਤ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਯਤਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ-ਜਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਤੁਲ ਹੈ—ਉਹ ਤੱਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

ਚੰਦ੍ਰ-ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸੂਰ੍ਯ-ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦੋਂ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

ਜਦ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਲਾ ਸਿਕੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਪੀਯੂਸ਼ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

ਅੱਧੇ ਨਿਮਖ ਵਿੱਚ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੁਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਦੇ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਠਸਥ ਹੋ ਕੇ ਪਾਠਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕੈਵਲ੍ਯ (ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਯੋਗ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਆਦਿ ਉਪਾਯਾਂ ਨਾਲ—ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਾ! ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਜਲ’ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ (ਮੂਧਾ) ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਜਾਲੰਧਰ ਬੰਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।