Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ।

Verse 2

अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्

ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅਧ੍ਯਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਪਸ੍ਯਾ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਰਥਿਤ ਕੀਤਾ?

Verse 3

कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्

ਵਿੰਧ੍ਯ ਪਰਬਤ—ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਕੇ—ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸਹਜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ? ਤੇਰੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।

Verse 4

इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे

ਇਉਂ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ-ਨੰਦਨ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਸੰਪੰਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 5

पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः

ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਸੂਤ! ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸ਼ੁਕ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸੁਣਨ।

Verse 6

ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः

ਫਿਰ ਦੇਵਗਣ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 7

सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः

ਉੱਥੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 8

तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः

ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਏ ਸਭ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਰਤਨ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਘੋੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 9

विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਦੇ ਬਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਾਤ੍ਰ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ, ਸ਼ੱਕਰ ਮਿਲੀ ਖੀਰ (ਪਾਇਸ) ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 10

सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः

ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ-ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਾਨ੍ਯ-ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਗੰਧ, ਚੰਦਨ, ਕਪੂਰ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਮਰ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 11

सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੂਈ ਵਾਲੇ ਨਰਮ ਪਲੰਗ ਤੇ ਗੱਦੇ, ਦੀਵੇ, ਦਰਪਣ ਅਤੇ ਆਸਨ; ਪਾਲਕੀ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ (ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ), ਵਾਹਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਘਰ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 12

चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः

ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਧਵਜਾਂ ਤੇ ਪਤਾਕਾਂ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਲਈ ਰਸਦ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤੀਆਂ।

Verse 13

उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः

ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੁੱਤੀਆਂ-ਖੜਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਉਚਿਤ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁੰਦਰ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਿੱਤਰਦਾਰ ਕਪੜੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।

Verse 14

दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः

ਦੰਡ, ਕਮੰਡਲ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਦੇ ਅਜਿਨ, ਕੌਪੀਨ, ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਖੱਟਾਂ, ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਕਾਂਚਨ-ਵੇਤਨ ਦੇ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः

ਮਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਮਹਾਧਨ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਮਹਾਪੁਸਤਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः

ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸਤ੍ਰ (ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ-ਘਰ) ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਨਾਲ; ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਪਾ (ਪਾਣੀ-ਛਾਵਣੀ) ਲਈ ਧਨ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ-ਇੰਧਨ ਦੇ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਇਆ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः

ਵਰਖਾ-ਕਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ—ਛਤਰੀਆਂ, ਓਢਣ-ਢੱਕਣ ਆਦਿ—ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਠ ਲਈ ਦੀਵੇ ਦੇ ਕੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ/ਅਭਿਅੰਜਨ ਆਦਿ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 18

पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः

ਅਤੇ ਹਰ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਕੇ; ਅਤੇ ਦੇਵਾਲੇ ਅੰਦਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਲਈ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः

ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੇਪਾਈ ਤੇ ਮੁਰੰਮਤ, ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋਏ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਜੀਰਨੋੱਧਾਰ; ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਸਜਾਵਟਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਧਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः

ਆਰਤੀ ਲਈ ਭੇਟਾਂ, ਗੁੱਗਲੂ ਧੂਪ, ਦਸ-ਸਾਮਗਰੀ ਧੂਪ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪਨ; ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਆਦਿ—ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਲਈ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 21

पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः

ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ; ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਮੁਖਵਾਸ (ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧ) ਦੀ ਭੇਟ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਉਦਿਆਨ ਬਣਾਉਣ ਰਾਹੀਂ—ਵਾਰੰਵਾਰ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये

ਮਹਾਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਗੂੰਥਣ ਤੇ ਸਜਾਣ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨ ਨਾਲ—ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः

ਘੰਟੀਆਂ, ਗੁਡੁਕ, ਕੁੰਭ ਆਦਿ ਸਨਾਨ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ; ਮਾਰਜਨ ਲਈ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਉਬਟਨ ਤੇ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਆਦਿ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਲੇਪਾਂ ਨਾਲ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਯੋਗ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਦਰ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः

ਜਪ ਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ, ਸਤੋਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ; ਰਾਸ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 25

एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਠੋਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

Verse 26

दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च

ਦਰੀਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਦਿ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 27

पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति

ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਸ਼੍ਵਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮুনি ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 28

स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः

ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਅਚਲ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 29

तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्

ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਜਾਣਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਸਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 30

साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा

ਕੀ ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਾਡਵਾਗਨੀ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ? ਉਹ ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਅਚਲ ਸੀ—ਨਿਰਮਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਮਨ।

Verse 31

अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये

ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਤੇਜ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤਿ-ਸ਼ਾਂਤ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ।

Verse 32

तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्

ਸੂਰਜ ਵੀ ਅਤਿ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਖੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਚੰਚਲ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 33

यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्

ਜਿਸ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਿੰਸਕ ਜੀਵ ਵੀ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਵੈਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 34

शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः

ਨਿਡਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਣੀ ਕੇਸਰੀ ਜਟਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਬਲਵਾਨ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली

ਕਠੋਰ ਰੋਆਂ ਵਾਲਾ ਸੂਅਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਝੁੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਿਡਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ—ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਗਾਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 36

भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः

ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਗਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਉਗਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਕਾਸ਼ੀ ਲਿੰਗ-ਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਭਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਯਮਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः

ਅਚੰਭਾ ਹੈ: ਲੱਕੜਬੱਗਾ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਸੂਅਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਾਘਣ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 38

चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः

ਫਿਰ ਪੂੰਛ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਬਾਂਦਰ—ਉਂਗਲਾਂ ਸਦਾ ਚਲਦੀਆਂ—ਝੱਗ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੋਲ ਹੀ ਰੋਆਂਦਾਰ ਭਾਲੂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 39

यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੱਕ ਕੇ ਤਾਂ ਜੂੰ ਵੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਅਗੂ—ਨੀਲੇ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਲਾਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ, ਗੋਲ ਪੁੱਛਾਂ ਵਾਲੇ—ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः

ਜਾਤੀ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਰਮਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਵੀ ਭੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੁੜਕਦੇ ਹੋਏ ਖੇਡਦੇ ਹਨ।

Verse 41

आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्

ਚੰਚਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਚੂਹਾ ਚੂਹਾ-ਭੱਖੀ ਦਾ ਕੰਨ ਖੁਜਲਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੋਰ ਦੇ ਪੂੰਛ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ਲੇਟਣ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्

ਸੱਪ ਮੋਰ ਦੇ ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਗਲਾ ਰਗੜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਣਧਾਰੀ ਸੱਪ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਨੇਵਲਾ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਨਹੀਂ।

Verse 43

वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः

ਵੈਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੱਪ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਉੱਛਲ ਕੇ ਲੁੜਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਨੋਕ ਅੱਗੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्

ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੀ। ਜਨਮ-ਵੇਦਨਾ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते

ਉਹ ਨਿਗਾਹ ਹਟਾ ਕੇ ਬਾਘ—ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ—ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਘਣ ਬਾਘ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਣੀ ਹਰਣਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਦੀ; ਦੋਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 46

दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्

ਲਾਠੀ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਧਿੱਠ ਸ਼ੰਬਰ-ਹਿਰਣ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਜਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ।

Verse 47

रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्

‘ਰੋਹਿਤ’ ਹਿਰਣ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲੀ ਮਹਿਸ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ। ਅਤੇ ਚਮਰੀ-ਯਾਕ ਤੇ ਸ਼ਬਰੀ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਪਦਾ/ਤੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 49

हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना

ਹੁੰਡਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡਾ ਵੀ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਗਿਦੜ ਵੀ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्

ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਘਾਹ, ਝਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਚਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਸ ਤਾਂ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਆਸਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਮਾਸ ਦੇ ਭੱਖਣ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੈ।

Verse 51

यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्

ਜੋ ਪਾਪ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਮਾਸ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵੱਸੇਗਾ ਜਿੰਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮ ਹਨ।

Verse 52

परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः

ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਲਪ ਭਰ ਨਰਕ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਭੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 53

जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च

ਮਾਸ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਟਕੇ ਹੋਣ। ਜੇ ਖਾਣਾ ਹੀ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਖਾਓ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 54

वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः

ਹੇ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ; ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਹਿੰਸਾ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ।

Verse 55

बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै

ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਲਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨਿਗਲਦੀਆਂ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਜਾਤ ਕਠੋਰਤਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 56

एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਾਸ ਹਨ—ਮੱਛੀ ਦਾ ਮਾਸ ਵੀ; ਪਰ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜੀਵ ਮੱਛੀ ਖਾਣਾ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः

ਬਾਜ਼ ਵੀ ਬਟੇਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਚੰਭਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਫਿਰ ਵੀ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

Verse 58

सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਰਕ ਭੋਗਿਆ, ਉਹ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਭਰਮ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੂੰਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗਾਥਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਿਨਾਕੀਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।

Verse 60

क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः

ਮਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ? ਮਦਿਰਾ ਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨ ਨਾਲ ਕੀ ਲੇਨਾ? ਜੋ ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः

ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭ੍ਰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਭ੍ਰਮਰ’ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्

ਇਉਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਿਬੁੱਧਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ—‘ਇਹ ਖੇਤਰ-ਜਨਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।’

Verse 63

यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः

ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਨੇ ਇਹ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਤਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ (ਮੰਤਰ) ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ।

Verse 64

ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्

ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੱਸੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 65

अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः

ਅਵਿਮੁਕਤ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨੀ—even ਪਸ਼ੂ ਵੀ—ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 66

इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੇਵਤਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 67

सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल

ਸਾਰਸ ਪੰਛੀ ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਦੇ ਗਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਗਲ ਟਿਕਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 68

कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः

ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਚੋਂਚ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਜਲਾਂਦੀ ਹੋਈ, ਕਾਮ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੰਸ ਨੂੰ ਪਰ ਝਾੜ ਕੇ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।

Verse 69

निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर

‘ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਕਰਕਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ?’

Verse 70

कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते

ਕੋਇਲ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਕੁੰਜ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਮੁਨੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਣ ਲਵੇਗਾ!’ ਇਸ ਲਈ ਕਪੋਤੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः

ਮੋਰ ਆਪਣੀ ‘ਕੇਕੀ’ ਪੁਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪੈਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਕੋਰ, ਜੋ ਚਾਂਦਨੀ ਦਾ ਪਾਨੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਰਤ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः

ਸਾਰਿਕਾ ਸਾਰ-ਸਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੋਤੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਹੋ ਅਚੰਭਾ! ਅਪਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ।

Verse 73

कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते

ਕੋਇਲ ਕੋਮਲ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਰਚਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲੀਯੁਗ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਹੀ ਗਿਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ!’

Verse 74

मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु

ਹਿਰਨਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਐਸੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ—ਅਕਸਮਾਤ ਪਤਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ।

Verse 75

वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਪੁਨਰਭਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 76

काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्

ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵਰਗ-ਗਾਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਪਤਿਤਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਦਾ ਡਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 77

वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु

ਹੇ ਨਿਰਵੈਰੀ ਰਾਜਾ, ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਤਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਛਤਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰਾਜ ਵੀ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।

Verse 78

शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮ ਪਦ ਹਲਕੇ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ—even ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਗਣ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਦ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਯੋਗ-ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।

Verse 79

वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा

ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਡਰ ਰਹਿਣਾ—ਯਮ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ੰਕ—ਉੱਤਮ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਵਾਂਗ ਵੀ ਐਸੀ ਦਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 80

ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੂਰਜ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 81

परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्

ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 82

यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः

ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਖ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਭ ਲੋਕ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ?

Verse 83

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्

ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਜੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁੱਸ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 85

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्

ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਤੇ ਸਮਗ੍ਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।

Verse 86

आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे

ਜੋ ਕੋਈ ਆਲਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਘਰੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਧਰਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ।

Verse 87

यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते

ਜੋ ਉੱਤਰ ਵਾਹਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 88

स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्

ਸੁਰਧੁਨੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ; ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਜਪ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 89

पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः

ਪੰਜ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਨੈਣ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ; ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਧੂਪ-ਦੀਪ ਆਦਿ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਸਦਾ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

Verse 90

प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च

ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਤੋਤਰ-ਪਾਠ ਤੇ ਜਪ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ! ਸ਼ੰਭੋ! ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ!’ ਕਹਿ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਭਕਤੀ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 91

धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः

‘ਧੂਰਜਟਿ! ਨੀਲਕੰਠੇਸ਼! ਪਿਨਾਕੀ! ਸ਼ਸ਼ੀਸ਼ੇਖਰ! ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼! ਰੱਖੋ, ਰੱਖੋ!’ ਐਸੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਉਚਾਰ ਕੇ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁੰਨ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 92

मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि

ਮੁਕਤੀ-ਮੰਡਪਿਕਾ ਵਿਚ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਧਰਮ-ਕਥਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੀ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः

ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਸੇਵਾ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ—ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿਚ ਚੰਦਰਮਾ ਕਲਾ-ਕਲਾ ਕਰਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਸ਼ੀ ਪਗ-ਪਗ ਤੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः

ਇਹ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ: ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦਾ ਜਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ—ਚਾਰ ਅਤੇ ਦਸ ਵੀ। ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਥ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਫਲ ਹਨ—ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ: ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼। ਇਹ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।

Verse 96

सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्

ਇੱਥੇ ਭਵਾਨੀ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਦਾਤਰੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਢੁੰਢੀ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਕੰਨ ਵਿਚ ਤਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 97

काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ; ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਵੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਭੂਮੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਹੈ—ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ?

Verse 98

विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी

ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਮੋਖਸ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਰੂਪ-ਰੂਪ, ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਗਰੀ ਨਹੀਂ।

Verse 99

इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्

ਇਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹੋਮ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਬਟੂਆਂ (ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ) ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 100

श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्

ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਾਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਣ ਵਜੋਂ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਸ਼ਿਆਮਾ ਅੰਨ ਦੀਆਂ ਅੰਜਲੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 107

विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्

ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਭੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਝਾੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੰਸ-ਵਰਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।