Adhyaya 26

Verse 1

अगस्तिरुवाच । प्रसन्नोसि यदि स्कंद मयि प्रीतिरनुत्तमा । तत्समाचक्ष्व भगवंश्चिरं यन्मे हृदिस्थितम्

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਕੰਦ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਭਗਵਨ, ਜੋ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾ।

Verse 2

अविमुक्तमिदं क्षेत्रं कदारभ्य भुवस्तले । परां प्रथितिमापन्नं मोक्षदं चाभवत्कथम्

ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

Verse 3

कथमेषा त्रिलोकीड्या गीयते मणिकर्णिका । तत्रासीत्किं पुरास्वामिन्यदा नामरनिम्नगा

ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ—ਉੱਥੇ ਕੀ ਸੀ?

Verse 4

वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति प्रभो । अवाप नामधेयानि कथमेतानि सा पुरी । आनंदकाननं रम्यमविमुक्तमनंतरम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਉਸ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ‘ਵਾਰਾਣਸੀ’, ‘ਕਾਸ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਰੁਦ੍ਰਾਵਾਸ’ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ? ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ‘ਆਨੰਦਕਾਨਨ’ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਅਗੇ ਤੋਂ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 5

महाश्मशान इति च कथं ख्यातं शिखिध्वज । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं संदेहं मेऽपनोदय

ਹੇ ਸ਼ਿਖਿਧ੍ਵਜ, ਇਹ ‘ਮਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 6

स्कंद उवाच । प्रश्नभारोयमतुलस्त्वया यः समुदाहृतः । कुंभयोनेऽमुमेवार्थमप्राक्षीदंबिका हरम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁੰਭਯੋਨੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਭਾਰ ਉਠਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਹਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 7

यथा च देवदेवेन सर्वज्ञेन निवेदितम् । जगन्मातुः पुरस्ताच्च तथैव कथयामि ते

ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

महाप्रलय काले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰੇ।

Verse 9

अचंद्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूतलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्धितम्

ਨਾ ਚੰਦਰਮਾ ਸੀ, ਨਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ; ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਧਰਤੀ—ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ; ਆਕਾਸ਼ ਸੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਅਭੇਦ ਤੇਜ ਹੀ ਵਿਅਾਪਕ ਸੀ।

Verse 10

द्रष्टृत्वादि विहीनं च शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । व्यपेतगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

ਉਹ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ-ਭਾਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ; ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ; ਗੰਧ ਤੇ ਰੂਪ ਲੁਪਤ; ਰਸ ਤਿਆਗਿਆ—ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਰੁਖ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ।

Verse 11

इत्थं सत्यंधतमसि सूचीभेद्ये निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्या सदैकं प्रतिपाद्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸੱਚੇ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਸੀ ਤੇ ਸੂਈ ਨਾਲ ਹੀ ਭੇਦਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਹਾ ਅਭੇਦ ਸੀ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਇਕ ਸਦੀਵੀ ਏਕ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: ‘ਉਹੀ ਸਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।’

Verse 12

अमनोगोचरोवाचां विषयं न कथंचन । अनामरूपवर्णं च न स्थूलं न च यत्कृशम्

ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਵਰਣ—ਨਾ ਸਥੂਲ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਖਮ।

Verse 13

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा चापचयोपि च

ਉਹ ਨ ਛੋਟਾ ਹੈ ਨ ਲੰਮਾ, ਨ ਹਲਕਾਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨ ਭਾਰਾਪਣ ਨਾਲ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਘਾਟ।

Verse 14

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च यदानंदं परं महः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—‘ਉਹ ਹੈ।’ ਉਹ ਪਰਮ ਤੇਜ ਸਤ੍ਯ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ।

Verse 15

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यं च सर्वव्याप्येककारणम्

ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੈ, ਅਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਗਮ੍ਯ ਹੈ—ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਦਾ ਏਕ ਕਾਰਣ।

Verse 16

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । यस्येत्थं संविकल्प्यंते संज्ञाः संज्ञोदितस्य वै

ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਹੈ, ਨਿਰਾਰੰਭ ਹੈ, ਨਿਰਮਾਯ ਹੈ, ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਅਨਾਮ ਸੱਤਾ ਲਈ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਾਮ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸੰਜ੍ਞਾਵਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 17

तस्यैकलस्य चरतो द्वितीयेच्छा भवत्किल । अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया

ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਸੀ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਦੂਜੇ’ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਠੀ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਅਮੂਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੂਰਤੀ ਰਚ ਲਈ।

Verse 18

सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा । सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी

ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਗਿਆਨ-ਮਈ, ਸ਼ੁਭਾ—ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਭ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 19

सर्वैकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंकृतिः । परिकल्प्येति तां मूर्तिमीश्वरीं शुद्धरूपिणीम्

ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਵੰਦਨੀਯਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਆਦਿ, ਸਦਾ-ਸਰਵਦਾ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ-ਰੂਪਣੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्मसर्वंगमव्ययम्

ਤਦ ‘ਪਰ’ ਨਾਮਕ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਲੁਕ ਗਿਆ—ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 21

अमूर्तं यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिरहं प्रिये । अर्वाचीनपराचीना ईश्वरं मां जगुर्बुधाः

‘ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜੋ ਅਮੂਰਤ ਤੱਤ “ਪਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਨੇੜੇ ਵੀ ਤੇ ਦੂਰ ਵੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।’

Verse 22

ततस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरतामया । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਤਦ ਉਹ—ਮੇਰੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਆਪ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਈ—ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਦੇਹ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨ ਵਿਛੁੜਨ ਵਾਲੀ (ਸਦਾ ਸਵੈੰ-ਸਿਧ)।

Verse 23

प्रधानं प्रकृतिं त्वां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धि तत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਬੁੱਧਿ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

युगपच्च त्वया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । मयाऽद्य पुरुषेणैतत्क्षेत्रं चापि विनिर्मितम्

ਹੇ ਸ਼ਕਤੀ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ—ਅੱਜ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ (ਕਸ਼ੇਤਰ) ਵੀ ਰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 25

सा शक्तिः प्रकृतिः प्रोक्ता स पुमानीश्वरः परः । ताभ्यां च रममाणाभ्यां तस्मिन्क्षेत्रे घटोद्भव

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤਵ ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ) …

Verse 26

परमानंदरूपाभ्यां परमानंदरूपिणी । पंचक्रोशपरीमाणे स्वपादतलनिर्मिते

ਉਹ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲੇ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਰਨ-ਤਲ ਨਾਲ ਰਚੇ—ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ।

Verse 27

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤਿਆਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’—ਅਰਥਾਤ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ—ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 28

न यदा भूमिवलयं न यदाऽपां समुद्भवः । तदा विहर्तुमीशेन क्षेत्रमेतद्विनि र्मितम्

ਜਦੋਂ ਨਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਲਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।

Verse 29

इदं रहस्यं क्षेत्रस्य वेद कोपि न कुंभज । नास्तिकाय न वक्तव्यं कदाचिच्चर्मचक्षुषे

ਹੇ ਕੁੰਭਜ (ਘੜੇ-ਜਨਮੇ) ਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਹ ਭੇਦ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਨਾਸਤਿਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਹਿਣਾ, ਨਾਹ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕੇਵਲ ‘ਚਮੜੀ ਦੀ ਅੱਖ’ ਨਾਲ—ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ—ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 30

श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे । शिवभक्ताय शांताय वक्तव्यं च मुमुक्षवे

ਪਰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੇ ਵਿਨੀਤ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 31

अविमुक्तं तदरभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते । पर्यंक भूतं शिवयोर्निरंतरसुखास्पदम्

ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਪਰਯੰਕ (ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ) ਹੈ, ਅਟੁੱਟ ਆਨੰਦ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਆਸ਼੍ਰਯ।

Verse 32

अभावः कल्प्यते मूढैर्यदा च शिवयोस्तयोः । क्षेत्रस्यास्य तदाभावः कल्प्यो निर्वाणकारिणः

ਜਦੋਂ ਮੂੜ੍ਹ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ‘ਅਭਾਵ’ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਦੀ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਣਾ ਹੈ।

Verse 33

अनाराध्य महेशानमनवाप्य च काशिकाम् । योगाद्युपायविज्ञोपि न निर्वाणमवाप्नुयात्

ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਿਕਾ (ਕਾਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਯੋਗ ਆਦਿ ਉਪਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 34

अस्यानंदवनं नाम पुरा कारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमंनतरम्

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਨਾਕੀਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਨੰਦਵਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’—ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ—ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਇਆ।

Verse 35

आनंदकंदबीजानामंकुराणि यतस्ततः । ज्ञेयानि सर्वलिंगानि तस्मिन्नानंदकानने

ਉਸ ਆਨੰਦ-ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲਿੰਗ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਦੇ ਕੰਦ-ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਗੇ ਅੰਕੁਰ ਹਨ।

Verse 36

अविमुक्तमिति ख्यातमासीदित्थं घटोद्भव । तथा चाख्याम्यथ मुने यथासीन्मणिकर्णिका

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਇਹ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 37

प्रागानंदवने तत्र शिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्कलशज सृज्यः कोप्यपरः किल

ਪੂਰਵਕਾਲ ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰਮਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਹੇ ਕਲਸ਼ਜ ਅਗਸਤ੍ਯ! ਇਕ ਮਾਤ੍ਰ ਇੱਛਾ ਉੱਠੀ ਕਿ ‘ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ’।

Verse 38

यस्मिन्न्यस्ते महाभारे आवां स्वः स्वैरचारिणौ । निर्वाणश्राणनं कुर्वः केवलं काशिशायिनाम्

ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਰਹੇ।

Verse 39

स एव सर्वं कुरुते स एव परिपाति च । स एव संवृणोत्यंते सर्वैश्वर्यनिधिः स च

ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

Verse 40

चेतःसमुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोलदोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਮਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਰਤਨ ਵਰਗਾ, ਤਮਸ ਮਗਰਮੱਛ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਲਪੇਟਣ ਵਾਲੇ ਮੂੰਗੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 41

यस्य प्रसादात्तिष्ठावः सुखमानंदकानने । परिक्षिप्त मनोवृत्तौ क्व हि चिंतातुरे सुखम्

ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿਖਰ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ-ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇ?

Verse 42

संप्रधार्येति स विभुः सर्वतश्चित्स्वरूपया । तया सह जगद्धात्र्या जगद्धाताऽथ धूर्जटिः

ਇਉਂ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਧੂਰਜਟੀ—ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ—ਸਰਬਤ੍ਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪਾ ਜਗਦੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਇਆ।

Verse 43

सव्ये व्यापारयांचक्रे दृशमंगे सुधामुचम् । ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਸਾਉਂਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 44

शांतः सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य जितसागरः । तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमोऽभवत्

ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ; ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਉਹ ਅਤੁਲਨੀਯ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

इंद्रनीलद्युतिःश्रीमान्पुंडरीकोत्तमेक्षणः । सुवर्णाकृति सुच्छाय दुकूलयुगलावृतः

ਉਹ ਇੰਦਰ-ਨੀਲ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਪੁੰਡਰੀਕ-ਸਮਾਨ ਉੱਤਮ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਸੁਵਰਨ-ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਦੁਕੂਲ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 46

लसत्प्रचंडदोर्दंड युगलद्वयराजितः । उल्लसत्परमामोदनाभीह्रदकुशेशयः

ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਜੋੜੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਭੁਜਾ-ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਕਮਲ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 47

एकः सर्वगुणावासस्त्वेकः सर्वकलानिधिः । एकः सर्वोत्तमो यस्मात्ततो यः पुरुषोत्तमः

ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ’—ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ—ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

ततो महांतं तं वीक्ष्य महामहिमभूषणम् । महादेव उवाचेदं महाविष्णुर्भवाच्युत

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੂੰ, ਅਤਿ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੁ ਬਣੋ।”

Verse 49

तव निःश्वसितं वेदास्तेभ्यः सर्वमवैष्यसि । वेददृष्टेन मार्गेण कुरु सर्वं यथोचितम्

“ਵੇਦ ਤੇਰਾ ਹੀ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣੇਂਗਾ। ਵੇਦ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕਰ।”

Verse 50

इत्युक्त्वा तं महेशानो बुद्धितत्त्वस्वरूपिणम् । शिवया सहितो रुद्रो विवेशानंदकाननम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਬੁੱਧਿ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਸ਼ਿਵਾ ਸਮੇਤ ਆਨੰਦ-ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 51

ततः स भगवान्विष्णुर्मौलावाज्ञां निधाय च । क्षणं ध्यानपरो भूत्वा तपस्येव मनो दधौ

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਧਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਕ ਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 52

खनित्वा तत्र चक्रेण रम्यां पुष्करिणीं हरिः । निजांगस्वेदसंदोह सलिलैस्तामपूरयत्

ਉੱਥੇ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪੁਣ੍ਯ ਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਖੋਦ ਲਈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 53

समाः सहस्रं पंचाशत्तप उग्रं चचार सः । चक्रपुष्कीरणी तीरे तत्र स्थाणुसमाकृतिः

ਉਸ ਨੇ ਚੱਕਰ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਸਥੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 54

ततः स भगवानीशो मृडान्या सहितो मृडः । दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा निश्चलं मीलितेक्षणम्

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼—ਕਰੁਣਾਮਯ ਸ਼ਿਵ—ਮ੍ਰਿਡਾਣੀ ਸਮੇਤ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜ੍ਵਲੰਤ, ਅਡੋਲ, ਨੇਤਰ ਮੂੰਦੇ ਧਿਆਨ-ਲੀਨ ਵੇਖਿਆ।

Verse 55

तमुवाच हृषीकेशं मौलिमांदोलयन्मुहुः । अहो महत्त्वं तपसस्त्वहो धैर्यं च चेतसः

ਉਸ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ: “ਅਹੋ! ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ! ਅਹੋ! ਮਨ ਦੇ ਧੀਰਜ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ!”

Verse 56

अहो अनिंधनो वह्निर्ज्वलत्येष निरंतरम् । अलं तप्त्वा महाविष्णो वरं वरय सत्तम

“ਅਚੰਭਾ! ਬਿਨਾ ਇੰਧਨ ਦੇ ਅੱਗ ਇੱਥੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਸ, ਹੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ, ਤਪ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ—ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।”

Verse 57

मृडस्याम्रोडितमिदं प्रत्यभिज्ञाय भाषितम् । उन्मीलित दृगंभोजः समुत्तस्थौ चतुर्भुजः

ਮ੍ਰਿਡ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਬਚਨ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 58

श्रीविष्णुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश देवदेव महेश्वर । भवान्या सहितं त्वां तु द्रष्टुमिच्छामि सर्वदा

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਭਵਾਨੀ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 59

सर्वकर्मसु सर्वत्र त्वामेव शशिशेखर । पुरश्चरं तं पश्यामि यथा तन्मे वरस्तथा

“ਹੇ ਸ਼ਸ਼ਿਸ਼ੇਖਰ! ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਰਹੋ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੋਵੇ।”

Verse 60

त्वदीय चरणांभोज मकरंदमधूत्सुकः । मच्चेतो भ्रमरो भ्रांतिं विहायास्तु सुनिश्चलः

“ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਪਰਾਗ-ਮਕਰੰਦ ਰਸ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਭੌਰਾ ਭਟਕਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਨ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 61

श्रीशिव उवाच । एवमस्तु हृषीकेश यत्त्वयोक्तं जनार्दन । अन्यं वरं प्रयच्छामि तमाकर्णय सुव्रत

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਇਕ ਵਰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।”

Verse 62

त्वदीयस्यास्य तपसो महोपचय दर्शनात् । यन्मयांदोलितो मौलिरहिश्रवणभूषणः

ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸਿਰ, ਸੱਪ-ਰੂਪੀ ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਝੂਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 63

तदांदोलनतः कर्णात्पपात मणिकर्णिका । मणिभिः खचिता रम्या ततोऽस्तु मणिकर्णिका

ਉਸ ਝੂਲਣ ਨਾਲ ਕਾਨ ਤੋਂ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਹੋਈ ਸੁੰਦਰ—ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਹੋਵੇ।

Verse 64

चक्रपुष्करिणी तीर्थं पुराख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननाच्छंखचक्रगदाधर

ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ‘ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਖੋਦ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

Verse 65

मम कर्णात्पपातेयं यदा च मणिकर्णिका । तदाप्रभृति लोकेऽत्र ख्यातास्तु मणिकर्णिका

ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਕਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਡਿੱਗੀ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।

Verse 66

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्ताकुंडलपातेन तवाद्रितनयाप्रिय । तीर्थानां परमं तीर्थं मुक्तिक्षेत्रमिहास्तु वै

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਗਿਰਿਰਾਜ-ਨੰਦਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਤੇਰੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੀਰਥ, ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰ ਬਣੇ।

Verse 67

काशतेऽत्र यतो ज्योतिस्तदनाख्येयमीश्वरः । अतो नामापरं चास्तु काशीति प्रथितं विभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇੱਥੇ ਅਕਥਨੀਯ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇ—‘ਕਾਸ਼ੀ’।

Verse 68

अन्यं वरं वरे देव देयः सोप्यविचारितम् । स ते परोपकारार्थं जगद्रक्षामणे शिव

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਲੰਬ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਜੋ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ।

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यत्किंचिज्जंतुसंज्ञितम् । चतुर्षु भूतग्रामेषु काश्यां तन्मुक्तिमाप्स्यतु

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਵਿਚ—ਉਹ ਸਭ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇ।

Verse 70

अस्मिंस्तीर्थवरे शंभो मणिश्रव णभूषणे । संध्यां स्नानं जपं होमं वेदाध्ययनमुत्तमम् । तर्पण पिंडदानं च देवतानां च पूजनम्

ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਵਿਚ, ਮਣਿਸ਼੍ਰਵਣ-ਭੂਸ਼ਣ ਸਥਾਨ ਤੇ—ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ, ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਉੱਤਮ ਵੇਦਾਧਿਐਨ, ਤਰਪਣ, ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।

Verse 71

गोभूतिलहिरण्याश्वदीपान्नांबरभूषणम् । कन्यादानं प्रयत्नेन सप्ततंतूननेकशः

ਗਾਂ, ਭੂਮੀ, ਤਿਲ, ਸੋਨਾ, ਘੋੜੇ, ਦੀਵੇ, ਅੰਨ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਾਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰੋ, ਤੇ ਸੱਤ-ਤੰਤੂਆਂ ਵਾਲੇ ਬੁਣੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰੋ।

Verse 72

व्रतोत्सर्गं वृषोत्सर्गं लिंगादि स्थापनं तथा । करोति यो महाप्राज्ञो ज्ञात्वायुःक्षणगत्वरम्

ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਲ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਉਤਸਰਗ, ਵ੍ਰਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬੈਲ ਦਾ ਦਾਨ), ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ।

Verse 73

विपत्तिं विपुलां चापि संपत्तिमतिभंगुराम् । अक्षया मुक्तिरेकास्तु विपाकस्तस्य कर्मणः

ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਵਿਪੱਤਾ ਆ ਪਵੇ ਜਾਂ ਸੰਪੱਤਾ ਦਿਸੇ—ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੰਗੁਰ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਦਾ ਇਕੋ ਅਖੰਡ ਫਲ ਅਖਯ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

Verse 74

अन्यच्चापि शुभं कर्म यदत्र श्रद्धयायुतम् । विनात्मघातमीशान त्यक्त्वा प्रायोपवेशनम्

ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਆਤਮਘਾਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ—ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ (ਮਰਨ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ) ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

नैःश्रेयस्याः श्रियो हेतुस्तदस्तु जगदीश्वर । नानुशोचति नाख्याति कृत्वा कालांतरेपि यत्

ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ, ਉਹੀ ਨੈਸ਼੍ਰੇਯਸ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਕਰਮ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਪਛਤਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡੰਕਾ ਪੀਟਦਾ ਹੈ।

Verse 76

तदिहाक्षयतामेतु तस्येश त्वदनुग्रहात् । तव प्रसादात्तस्येश सर्वमक्षयमस्तु तत्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਸ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਅਖਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਹੇ।

Verse 77

यदस्ति यद्भविष्यच्च यद्भूतं च सदाशिव । तस्मादेतच्च सर्वस्मात्क्षेत्रमस्तु शुभोदयम्

ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ! ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਉਦਯ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ।

Verse 78

यथा सदाशिव त्वत्तो न किंचिदधिकं शिवम् । तथानंदवनादस्मात्किंचिन्मास्त्वधिकं क्वचित्

ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦਵਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨ ਹੋਵੇ।

Verse 79

विना सांख्येन योगेन विना स्वात्मावलोकनम् । विना व्रत तपो दानैः श्रेयोऽस्तु प्राणिनामिह

ਇਥੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਅਤੇ ਵਰਤ-ਤਪ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 80

शशका मशका कीटाः पतं गास्तुरगोरगाः । पंचक्रोश्यां मृताः काश्यां संतु निर्वाणदीक्षिताः

ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪੰਚਕ੍ਰੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰਣ—ਖਰਗੋਸ਼, ਮੱਛਰ, ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸੱਪ—ਉਹ ਸਭ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮਾਨ ਹੋਣ।

Verse 81

नामापि गृह्णतां काश्याः सदैवास्त्वेनसः क्षयः

ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਨ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਸਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 82

सदा कृतयुगं चास्तु सदाचास्तूत्तरायणम् । सदा महोदयश्चास्तु काश्यां निवसतां सताम्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਉੱਤਰਾਯਣ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਮਹੋਦਯ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ-ਸੰਯੋਗ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।

Verse 83

यानि कानि पवित्राणि श्रुत्युक्तानि सदाशिव । तेभ्योऽधिकतरं चास्तु क्षेत्रमेतत्त्रिलोचन

ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ! ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ! ਇਹ ਖੇਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 84

चतुर्णामपि वेदानां पुण्यमध्ययनाच्च यत् । तत्पुण्यं जायतां काश्यां गायत्रीलक्ष जाप्यतः

ਚਾਰਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਲੱਖ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਜੇ।

Verse 85

अष्टांगयोगाभ्यासेन यत्पुण्यमपि जायतेः । तत्पुण्यं साधिकं भूयाच्छ्रद्धाकाशीनिषेवणात्

ਅੱਠਾਂਗ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 86

कृच्छ्रचांद्रायणाद्यैश्च यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते । तदेकेनोपवासेन भवत्वानंदकानने

ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਕਠਿਨ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 87

अन्यत्र यत्तपस्तप्त्वा श्रेयः स्याच्छरदां शतम् । तदस्तु काश्यां वर्षेण भूमिशय्या व्रतेन हि

ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੌ ਸ਼ਰਦਾਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ-ਸ਼ਯਿਆ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 88

आजन्म मौनव्रततो यदन्यत्रफलं स्मृतम् । तदस्तु काश्यां पक्षाहः सत्यवाक्परिभाषणात्

ਜੋ ਫਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਨਮ ਭਰ ਦੇ ਮੌਨ-ਵਰਤ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੱਖਵਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 89

अन्यत्र दत्त्वा सर्वस्वं सुकृतं यत्समीरितम् । सहस्रभोजनात्काश्यां तद्भूयादयुताधिकम्

ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਹੋਵੇ।

Verse 90

मुक्तिक्षेत्राणि सर्वाणि यत्संसेव्योदितं फलम् । पंचरात्रात्तदत्रास्तु निषेव्य मणिकर्णिकाम्

ਸਾਰੇ ਮੁਕਤੀ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 91

प्रयागस्नानपुण्येन यत्पुण्यं स्याच्छिवप्रदम् । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्त्विह

ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 92

यत्पुण्यमश्वमेधेन यत्पुण्यं राजसूयतः । काश्यां तत्पुण्यमाप्नोतु त्रिरात्रशयनाद्यमी

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਇਹ ਨਿਯਮਵਾਨ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਸੌਣ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं सम्यगाप्यते । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्तु वै

ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ—ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

इति विष्णोर्वरं श्रुत्वा देवदेवो जगत्पतिः । उवाच च प्रसन्नात्मा तथाऽस्तु मधुसूदन

ਇਉਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਰ ਦਾ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ।”

Verse 95

श्रीमहादेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो जगतः प्रभवाप्यय । विधेहि सृष्टिं विविधां यथावत्त्वं श्रुतीरिताम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹਾਬਾਹੋ, ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ! ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਰਚੋ।”

Verse 96

पितेव सर्वभूतानां धर्मतः पालको भव । विध्वंसनीया विविधा धर्मध्वंसविधायिनः

ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮਧਵੰਸਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ।

Verse 97

धर्मेतरपथस्थानामुपसंहृतये हरे । हेतुमात्रं भवान्यस्मात्स्वकर्मनिहता हि ते

ਹੇ ਹਰੀ! ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿਮਿੱਤ-ਕਾਰਣ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਹਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

यथा परिणतं सस्यं पतेत्प्रसवबंधनात् । ते परीणतपाप्मानः पतिष्यंति तथा स्वयम्

ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ ਬਾਲੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਝੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਪੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 99

ये च त्वामवमन्यंते दर्पिताः स्वतपोबलैः । तेषां चैवोपसंहृत्यै प्रभविष्याम्यहं हरे

ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਹਰੀ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।

Verse 100

उपपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये । तेपि काशीं समासाद्य भविष्यंति गतैनसः

ਜੋ ਉਪਪਾਤਕ (ਛੋਟੇ ਪਾਪ) ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕ (ਵੱਡੇ ਪਾਪ) ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

विष्णोऽविमुक्ते संवासः कर्मनिर्मूलनक्षमः । द्वित्राणां हि पवित्राणां निर्वाणा येह जायते

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨਾ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ/ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ (ਮੋਖ) ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

अश्रद्धयापि यः स्नातो मणिकर्ण्यां विधानतः । सोपि पुण्यमवाप्नोति स्वर्गप्राप्तिकरं परम्

ਜੋ ਮਨਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਜੋ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 130

योसौ विश्वेश्वरो देवः काशीपुर्यामुमे स्थितः । लिंगरूपधरः साक्षान्मम श्रेयास्पदं हि तत्

ਹੇ ਉਮਾ! ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇਵ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਖਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਕਲਿਆਣ-ਆਸਨ, ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ।

Verse 140

बहूपसर्गो योगोयं कृच्छ्रसाध्यं तपो हि यत् । योगाद्भ्रष्टस्तपोभ्रष्टो गर्भक्लेशसहःपुनः

ਇਹ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਬਹੁਤ ਉਪਸਰਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੈ; ਤਪ ਵੀ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਜਾਂ ਤਪ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਰਭ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 150

व्यास उवाच । अगस्त्यस्य पुरः सूत कथयित्वा कथामिमाम् । सर्वपापप्रशमनीं पुनः स्कंद उवाच ह

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ! ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਥਾ—ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਸੁਣਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਕੰਦ ਨੇ ਮੁੜ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।