Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

ਗਣਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਉਸ ਕਾਨਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਮਧੁਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।”

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਆਦਿ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਵਨ—ਮੁਨੀ ਹਰਿਮੇਧਸ ਦਾ; ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਰਾਮਯ—ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਵੇਖਿਆ।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

ਹਰੀ ਹਰਿਆਲੀ ਵਾਲੇ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਹੈ; ਹਰੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਹੈ। ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹਰੀ, ਸ਼ਿਵ ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਮੱਛੀ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਵਸ਼ਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰੀ ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਕੋ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਪ੍ਰਕਟ-ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਵਾਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

ਜਿੱਥੇ ‘ਵਿਸ਼੍ਲ੍ਰ’ ਧਾਤੂ ‘ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨ ਸਾਰਥਕਤਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ‘ਵਿਸ਼ਣੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼्वर ‘ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਕੋ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਚਰਾਚਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਸ-ਸਮ ਭਾਵ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਤੁਤ ਹੈ।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

ਦੇਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਖੋਜਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ੍ਸ਼, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਚਾਰਣ ਨਹੀਂ—ਸਿਵਾਏ: ਮੁਕੁੰਦ, ਗੋਵਿੰਦ, ਦਾਮੋਦਰ, ਚਤੁਰਭੁਜ।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਥ-ਅਰਚਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ—ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਰੀ ਦੇ ਨਿਰਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਅਚਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸ਼ਰਨਦਾਇਕ ਚਰਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਆੰਗਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਮੁੜੇ; ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਤਪ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਪ ਬਣਿਆ; ਉਸ ਮੌਨ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤਪ ਮਹਾਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤਮਈ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

ਕਮਲਾਕਾਂਤ ਦੇ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਚੱਖਦੀ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਰਹੀ।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਕਮਲ-ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਉਸ ਦੀ ਘ੍ਰਾਣ-ਇੰਦਰੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਪਿੱਛੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾ ਦੌੜੀ।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

ਮਧੁਰਿਪੁ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਵਚਾ-ਇੰਦਰੀ ਨੇ ਸਭ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪਾ ਲਿਆ; ਧਰਤੀ-ਜਨਮੇ ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੀ ਸਪਰਸ਼-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਓਥੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਤਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਇਆ।

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਦੇ ਤਪਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤੇਜ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਉਠੇ।

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਸਮੀਰਣ (ਵਾਯੁ), ਧਨਾਧਿਪ ਕੁਬੇਰ, ਯਮ ਅਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਦਿਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

ਵੈਮਾਨਿਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰਗਵਾਸੀ—ਵਸੁ ਆਦਿ—ਧ੍ਰੁਵ ਕੋਲੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਰੱਖਦਾ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਧਰਾ ਉਸ ਦੇ ਤਪ-ਜਨਿਤ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ।

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

ਅਹੋ! ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਜੜ੍ਹ ਹੋਏ ਜਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀਪਨ ਛੱਡ ਬੈਠੇ; ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਟਿਕੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਰਸ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਪ-ਤੇਜ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਧਾਰਾਂ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਗਈਆਂ।

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਿੱਧਿ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਤਿਥੀ ਬਣ ਗਏ।

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

ਅਹੋ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ—ਪਵਨ—ਭਾਵੇਂ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੱਥ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਧੀਨ ਵਿਸ਼ਯ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਆਇਆ—ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਧੁਨੀਆਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਸਮੇਤ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਜੋ ਨਿਤ-ਨਿਤ ਅਰਾਧਿਤ ਸੀ, ਉਹ—ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ—ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ—ਧਿਆਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਜੋਮਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਉਸ ਤਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ: ‘ਜੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮੇਰਾ ਪਦ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਥਾਨ ਖੋਹ ਲਵੇਗਾ।’

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

‘ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਗ ਯਮੀਆਂ ਦੇ ਯਮਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ-ਬੰਧਨ—ਨੂੰ ਵੀ ਢੀਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਦ ਬਾਲਕ ਅਛੂਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

‘ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਹਨ—ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ। ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।’

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

‘ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਬਾਲਕ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਉਪਾਯ ਕਾਰਗਰ ਹੋਵੇਗਾ: ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਭੇਜਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦੇਣ।’

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਹੈ; ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣਾ ਤਪ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਕੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

ਇੱਕ ਭੂਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਭਾਲੂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਸਿਰ ਊਂਟ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਲਟਕਦਾ; ਡਰਾਉਣੇ, ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਝੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਬਾਲਕ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਵਿਆਘ੍ਰ-ਮੁਖੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਡੌਲ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

ਹੋਰ ਇੱਕ, ਵਿਕਟ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਸ ਚੱਬਦਾ ਖਾਂਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਉਣ ਤੇ ਦਬਾਉਣ ਲਈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਬਲਦ, ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਕੰਢੇ ਚੀਰਦਾ, ਅਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੱਜਦਾ ਗੱਜਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਗਿਨੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਫਣ ਦੀ ਫਟਕਾਰ ਤੇ ਫੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ; ਦੋ ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਜੀਭਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਰੋੜ ਖਾਂਦੀ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਧਮਕਾਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਿਸ-ਰੂਪ ਸੀ; ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਸੁੱਟਦਾ, ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਾਡਦਾ, ਤੇ ਤੀਖੀ ਫੂੰਕਾਰ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

ਇਕ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਦੋ ਭਾਰੀ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲਾ ਭੂਤ ਬਣ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਫਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲੱਗਾ।

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

ਇਕ ਹੋਰ ਲੰਮਾ, ਸੁੱਕੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੌਲੀ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਘਸਾਉਂਦਾ, ਧੱਸੀਆਂ ਪੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਡਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

ਇਕ ਹੋਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਲੈ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਫੜੇ; ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਸ ਬਾਲਕ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ - ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਫੜੀ ਖੁਦ ਕਾਲ (ਮੌਤ)।

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਸ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਸੀ: ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਜਿਸਦਾ ਘਰ ਸੀ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿਹਰਾ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ) ਵਰਗਾ ਰੂਪ।

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

ਉੱਲੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ, ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

ਇੱਕ ਯਕਸ਼ਣੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਲੈ ਆਈ; ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਬਾ ਲਿਆ।

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

'ਮੈਂ ਅੱਜ ਪਿਆਸੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਤੇਰਾ ਖੂਨ ਵੀ ਪੀਵਾਂਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਚਬਾਵਾਂਗੀ!' - ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ।

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

ਘਾਹ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਦਾਵਾਨਲ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਵੇਤਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸੁੱਟਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ‘ਸੁਨੀਤੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਰੋਈ, ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟੀ।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

ਉਸ ਸਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਘੜੇ ਮਿੱਠੇ, ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਰੁਣਾ ਤੇ ਕੋਮਲ ਵਾਤਸਲਯ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

‘ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਹਾਏ, ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਬਚਾ ਲੈ, ਬਚਾ ਲੈ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ!’

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

ਪਿੰਡੋਂ ਪਿੰਡ, ਨਗਰੋਂ ਨਗਰ—ਹਰ ਰਾਹ ਤੇ ਹਰ ਕਾਨਨ ਵਿਚ; ਆਸ਼੍ਰਮੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਹਾੜੋਂ ਪਹਾੜ ਮੈਂ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ, ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਵਿਹਲ।

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

ਹੇ ਬਾਲਕ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਪਈ—ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

ਜਿਵੇਂ ਹੇ ਬੱਚੇ, ਸੌਤਣਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖਾਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਬਚਨ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੱਧ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ।

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

ਨਾ ਮੈਂ ਸੌਂਦੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹਾਂ; ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੀਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ—ਯੋਗਿਨੀ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਹਲ।

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਵੰਝੀਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖ ਲਵਾਂ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਮੰਦ ਹੈ।

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ-ਸਮ ਮੈਂ, ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਗਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਤਪਤ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਵੀ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਾ ਸੁਣ ਸਕੀ; ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੇ ਰਹੇ।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠਾਸ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਲਪਟੀ; ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਕੇ ਲੇਟ ਗਈ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼, ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਕਿਹੜੇ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਲੰਘੇ? ਰਾਣੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਧ੍ਰੁਵ, ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ—ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ—ਬਚਾ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

ਤੇਰੇ ਅੰਗ ਤਾਂ ਕੋਮਲ ਹਨ—ਇਸ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਨਾਤਾ? ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਠਿਨ ਤਪ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਠੋਰ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪੁਰਖ ਹੋਣ।

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਵਤਸ, ਤੂੰ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ—ਹੁਣ ਦੱਸ, ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬਾਲਕ, ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਖੇਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ।

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

ਫਿਰ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਬਣੇਂਗਾ।

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦ ਤੂੰ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੀ ਚਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਭੋਗ ਭੋਗੇਂਗਾ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

ਫਿਰ ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰ—ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ—ਉਤਪੰਨ ਕਰ; ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

ਹੁਣੇ ਹੀ, ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਥਕਾਵਟ ਹੈ? ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਗੋਬਰ ਦੀ ਅੱਗ ਕਦੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਮੌਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗੀ?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

ਜਦ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਣ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਦੋਂ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਹੈਂ?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

‘ਮਾਣ ਲੁੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਲੰਮਾ, ਤਪਤ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਿਆ; ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

ਮਾਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਡਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਮੁੜ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

ਉਹ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵੀ—ਅਨੇਕ ਭਿਆਨਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ—ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਡਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਬੈਠੀ।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜਮਈ ਹਾਲੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ—ਅਧੋਖਜ ਨੇ ਆਪ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ—ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਤੀਖਾ—ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਘਬਰਾ ਉਠੀ।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ; ਉਹ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ—ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਟ ਪਵੇ।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਡਰ ਗਈ; ਧ੍ਰੁਵ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਸੀ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਦਾ ਘਣਾ ਜਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਹਲਕੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਖਰ ਕੇ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵੀ ਨਿਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

ਫਿਰ ਜੰਭਾਰਿ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਾਲ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣਾਈ; ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ), ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦਹਕਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤਪ ਰਹੇ ਹਨ।’

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

‘ਹੇ ਤਾਤ, ਅਸੀਂ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕਿਸ ਦਾ “ਪਦ” ਛੀਨਣ ਨੂੰ ਉਦਯਤ ਹੈ—ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?’

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਚਤੁਰਾਨਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਮਨਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ-ਪਦ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਦੇਵਤਿਓ, ਉਸ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਡਰੋ ਨਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ—ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪਦ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।”

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਕਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ: ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਭਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵેશ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਟੱਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

ਤਦ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਰੁੜ-ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲੇ।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ। ਹੁਣ ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ—ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ।”

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਨੀਲ ਮਣੀ ਦੀ ਜੋਤ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਰਣ-ਪਟਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

ਜਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ—ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ—ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ਤਦ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉੱਭਰਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ—ਧ੍ਰੁਵ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਧੰਨ ਅਤਿਥੀ ਬਣੇ।

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ—ਨਿਕਸ਼ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਖਾਂ ਹਨ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਰੁੜਵਾਹਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

ਜਿਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

ਉਹ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਲੇਟ ਗਿਆ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲੁੜਕਿਆ, ਅਤੇ ਰੋ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦੁਖੀ ਬੱਚਾ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਏ।

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਨਾਰਦ, ਸਨੰਦਨ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ, ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਤਦ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਹਰਿ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।