Adhyaya 17

Verse 1

शिवशर्मोवाच । शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा । यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਸੁਣਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः । एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

ਹੇ ਪੁੰਨ-ਨਿਧੀ ਦੋਵੋ! ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ, ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੋ।

Verse 3

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् । न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵਾਣੀ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ—ਪੀ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 4

गणावूचतुः । लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह । उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

ਗਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਨ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਲੋਕ ਲੋਹਿਤਾਂਗ ਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 5

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः । भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 6

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਇਕ ਬਾਲਕ—ਲੋਹਿਤਾਂਗ—ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ ਧਾਤ੍ਰੀ-ਸਰੂਪ ਧਾਇ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

Verse 7

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा । ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਦਾ ‘ਮਾਹੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਉਸ ਨੇ ਉਗ੍ਰਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 8

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने । द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀ ਅਤੇ ਵਰਣਾ ਨਦੀਆਂ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਗਮ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ।

Verse 9

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते । मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੋ ਮਰ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः । विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਾ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੀ ਲੋੜ, ਨਾ ਯੋਗ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਨਾਨਾ ਵਰਤ ਆਦਿ ਦੀ।

Verse 12

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् । पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅੰਗਾਰਕੇਸ਼ਵਰ’ ਰੱਖਿਆ; ਕಂಬਲਾਸ਼ਵਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ‘ਪਾਂਚਮੁਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ।

Verse 13

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਜਲਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਇਆ; ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਅਗਨਿਮਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 14

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते । तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਗਾਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਉੱਚ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 15

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि । अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

ਅੰਗਾਰਕ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਉੱਤਰਵਹਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੰਗਾਰਕੇਸ਼ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਅਰਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—

Verse 16

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते । अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜੇ ਅੰਗਾਰਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਤੁਰਥੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 17

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਰਤ-ਪर्व ਗ੍ਰਹਿਣ-ਪर्व ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਉਸ ਦਿਨ ਦਾਨ, ਹਵਨ ਅਤੇ ਜਪ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਭ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

ਜੋ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੰਗਾਰਕ-ਯੋਗ ਵਾਲੀ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 19

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਕ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪર્વ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

ਉੱਥੇ ਜੋ ਏਕਭਕਤ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਗਣਨਾਇਕ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 21

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਭਗਤ ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਅੰਗਾਰਕ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਵਸਦੇ ਹਨ।

Verse 22

अगस्त्य उवाच । इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् । भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਰਮਣੀਕ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਕਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਉਤਸਵ ਬਣ ਗਈ।

Verse 23

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् । पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਨਗਰੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?”

Verse 24

गणावूचतुः । सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः । अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

ਗਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਿੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗੇ ਜੋ ਕਹਿਣਯੋਗ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੁਣ—ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਫਿਰੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 25

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा । आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਰੰਭਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੱਤ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 26

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ—ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦੇਵ-ਸਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ।

Verse 27

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः । शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਂਗਿਰਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਸ਼ਾਂਤ, ਦਮਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ।

Verse 28

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः । पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਪਰਖ ਕੇ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਚਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ।

Verse 29

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा । रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

ਉਹ ਹਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਹਿਤ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਰੂਪਵਾਨ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਲਾ—ਉਦਾਹਰਨਯੋਗ ਸੀ।

Verse 30

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः । तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮਰਯਾਦਾ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਅਪਣਾਇਆ।

Verse 31

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः । अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

ਉਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉਪਕਾਰਕ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਭਵ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਰਦਾਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 32

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਵਿਸ਼੍ਵ-ਭਾਵਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 33

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਜੋ ਵਰ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ।” ਇਉਂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 34

आंगिरस उवाच । जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

ਆਂਗਿਰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੈ ਹੋ ਸ਼ੰਕਰ! ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ। ਸੁੰਦਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਹੇ ਸਰਵ-ਸ਼ੁਚਿ! ਪਵਿਤ੍ਰ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਹਾਰ ਤੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਤੀਖੇ ਤਾਪ-ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।”

Verse 35

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते । कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ, ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਆਕਾਸ਼! ਹੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਮਹਾ-ਵਨ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ! ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਤਨ ਧਾਰੀ! ਧੀਰਜ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਜੋ ਕਾਮ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 36

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਆਦਿ ਸਭ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ! ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਨਾਗ-ਧਾਰੀ! ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਮ-ਅੰਗ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੱਥਾਪਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ੍ਵਰੂਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਿਪੂਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 37

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਾਰ-ਸੱਤਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਠਾਉਂਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੰਯਮ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਵਨ-ਅਗਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਵ-ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਨਾਥ—ਤੂੰ ਪਤਿਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 38

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर । वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ; ਚੰਦਰਧਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ (ਦੇਵੀ) ਦੁਆਰਾ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 39

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड । मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵ, ਗਿਰੀਸ਼, ਮਹੇਸ਼, ਵਿਭੂ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਦਾਤਾ; ਹੇ ਗਿਰੀਸ਼, ਸ਼ਿਵੇਸ਼, ਮ੍ਰਿਡ। ਹੇ ਚੰਦਰਧਾਰੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਯ ਕਰ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ/ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ।

Verse 40

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते । नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਡਰਾਉਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਹਾਰ, ਹੇ ਹਰ, ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਅਮੋਘ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ। ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਨਤ ਹਾਂ।

Verse 41

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् । गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਹਰ, ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਹਿਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਤੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਹਰਤਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਈਸ਼, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਤੂੰ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਮਹਾ-ਵਲਯ, ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਅੰਤਕ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 42

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः । व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

ਇਉਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੇਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 43

श्रीमहादेव उवाच । बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो । नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮਹਾਨਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋ ਜਾ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ! ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ।”

Verse 44

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

“ਕਿਉਂਕਿ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਖਿਆਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 45

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः । अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

“ਚਾਰ ਚਤੁਰ ਢੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਸ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਪੰਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣ—‘ਵਾਚਸਪਤਿ’ ਹੋ।”

Verse 46

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् । तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਭੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਠ ਪਏ (ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ), ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੁਧਰ ਜਾਏਗੀ।

Verse 47

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਜੋ ਵਾਯਵ੍ਯ ਨਾਮਕ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨੂੰ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਠ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 49

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਏਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਬਾਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 51

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਇਸ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ/ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् । सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

ਇਉਂ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਇੰਦਰ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸਮੇਤ।

Verse 53

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् । विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਮੁਨੀ ਵਾਚਸਪਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ।”

Verse 54

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् । अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

“ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਰੇੰਦਰਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਪਦ ਦੀ ਆਨੰਦਮਈ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ।”

Verse 55

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति । महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

“ਧੀਸ਼ਣਾ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤਿਅਧਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ’ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰ ਲਿਆ।

Verse 56

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਨੇ ਆਂਗਿਰਸ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਬਣਾਇਆ। ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ।

Verse 57

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ।

Verse 58

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् । शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

ਫਿਰ ਗਿਰੀਸ਼ ਨੇ ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਆਂਗਿਰਸ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦੇਵ-ਯਾਜਕ ਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ!”

Verse 59

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् । बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

“ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਲਿੰਗ—ਸੁਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 60

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च । यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

“ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੇ ਸਮਯੋਗ ਵੇਲੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇਗਾ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 61

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे । अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

“ਇਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

Verse 62

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् । आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

ਚੰਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਤੇ ਵੀਰੇਸ਼ ਤੋਂ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਧਿਸ਼ਣੇਸ਼ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਕਤ ਗੁਰੂ-ਲੋਕ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਪਦ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् । अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਾਪ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् । बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸਕ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 65

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् । द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

ਇਉਂ ਵਰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇ ਉਪੇਂਦਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 66

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् । अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸੇਕ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਕੇ ਸੁਚੱਜਾ ਕੀਤਾ।

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः । शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਨੇ, ਹੇ ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੂਰਯ ਦੀ ਪੁਰੀ ‘ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ’ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 68

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः । द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

ਉਥੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰੀ ਵਿਖਾਈ—ਉਹ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ, ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਾਸੇ ਵਾਲੀ।

Verse 69

गणावूचतुः । मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः । तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

ਗਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਅਤੇ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ਼੍ਣਗੁ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤ੍ਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।

Verse 70

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी । संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਤਦੋਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਤੇਜ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 71

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा । गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਯ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਉਹ ਤੇਜ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਐਸੇ ਦਿਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਰਹੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੀਬਰ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ।

Verse 72

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत । तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅੰਡੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ।” ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ “ਮਾਰਤੰਡ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 73

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः । येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਅਤਿ ਅਧਿਕ ਸੀ; ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਦਹਕਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ। ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 74

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਸੰਜ्ञਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਜਣੀਆਂ—ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣੇ।

Verse 75

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः । नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜੇਠਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਜਣਿਆ; ਫਿਰ ਯਮ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ। ਤੱਥਾਪਿ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਅਤਿ ਅੱਗ-ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ।

Verse 76

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः । प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਮਾਇਆਮਈ ਛਾਇਆ ਰਚੀ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਛਾਇਆ ਨੇ ਤਦ ਸੰਜ्ञਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 77

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् । संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਤਦ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ ਸਵਰਣਾ, ਸੁਣ।”

Verse 78

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

ਮੈਂ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਤੂੰ ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ। ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ।

Verse 79

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ । स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

ਇਹ ਮਨੁ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵਾਂ ਹਨ—ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਯਮ ਨਾਮ ਵਾਲੇ। ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 80

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते । इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਹਾਸੀਏ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਛਾਇਆ ਨੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰੀ ਦੀ ਧੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 81

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन । आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

ਕੇਸ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਸ੍ਰਯ-ਆਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਯਥਾਸੁਖ ਜਾ।

Verse 82

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਵਰਣਾ ਨੂੰ “ਤਥੈਵ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।

Verse 83

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕਾਸ਼੍ਯਪ—ਉਸ ਆਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰ—ਦੀ ਤੀਖੀ ਜੋਤ, ਜੋ ਤੇਜ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।”

Verse 84

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਾਂਟਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾ।”

Verse 85

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

ਉਹ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾਂ, “ਧਿਕ ਹੈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ!” ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਕੜਵਾਹਟ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤਾ।

Verse 86

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ; ਧਿਕ ਹੈ ਅਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ! ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 87

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

ਹਾਏ! ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ—ਦੁਰਾਚਾਰੀ—ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਘਰ ਤਿਆਗ ਬੈਠੀ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਨ ਪਛਾਣੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 88

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

ਉੱਥੇ ਸਵਰਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਵੀ ਹੈ।

Verse 89

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

ਫਿਰ ਚੰਡ ਅਤੇ ਚੰਡਾਸ਼ੁ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹੀ ਉਹ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੰਤਕਥਾ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 90

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

ਅੱਜ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੰਗਾਰੇ ਘਸੀਟਣੇ। ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਤੀ ਦਾ ਘਰ ਨਾਸ ਕਰ ਬੈਠੀ; ਕੀ ਪਿਤਾ ਦਾ ਘਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਹੈ?

Verse 91

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਮਨੋਹਰ ਹੈ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰਾ ਨਾਰੀਤਵ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕੁਲ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹੈ।

Verse 92

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः । सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੱਖ, ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸਕ; ਸਭ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਣ ਵਾਲਾ।

Verse 93

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च । अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

‘ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਨਿੰਦਾ-ਰਹਿਤ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਈ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 94

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् । व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि । तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚੀ, ਪਾਣੀ-ਰਹਿਤ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੀਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ: ‘ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਪਤੀ ਦੇ ਅਗਨਿਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗੀ—ਬਸ!’

Verse 95

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः । सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

ਤਦ ਰਵਿ—ਸੂਰਜਦੇਵ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਜ੍ਞਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਵਰਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਵਰਣੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਅੱਠਵਾਂ ਮਨੁ।

Verse 96

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् । सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਨੂੰ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧੀ ਭਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਵਰਣਾ ਨੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸੌਤਣੀ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਮਮਤਾ ਦਿਖਾਈ।

Verse 97

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ । मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

ਉਸ ਨੇ ਛੋਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਵੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਜੇਠਾ ਮਨੂ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਭ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭੋਜਨ-ਪਦਾਰਥਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਸੀ।

Verse 98

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः । कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

ਸਾਵਰਣੀ ਆਦਿ ਛੋਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਪਾ ਵੇਖ ਕੇ ਯਮ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਾਲਕਪਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰਤਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ।

Verse 99

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् । तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

ਯਮ ਨੇ ਪੈਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੰਜ੍ਞਾ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ। ਤਦ ਸਾਵਰਣੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 100

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

‘ਹੇ ਪਾਪੀ! ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋ ਤੇਰਾ ਪੈਰ ਉੱਠਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਪੈਰ ਤੈਥੋਂ ਜਲਦੀ ਝੜ ਪਵੇ!’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ।

Verse 110

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਠੀ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 120

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ । स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਨਮੇ, ਵੈਦਾਂ ਵਿਚ ਅਗੇਵਾਨ; ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਮਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 129

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते । नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

ਇਹ ਪੁੰਨ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਤਪੁਰਖ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।