Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਦੇਵ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗੀ? ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਓ।

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਗੌਰਵਤਾ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਰਿਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗਿਰਿਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਚਲ ਪਏ।

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਖੇਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਉਮਾਧਵ—ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ—ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

ਤਦ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਭੀ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਭੀ ਸੌਰ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਆਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਹੋਰ ਅਮਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

ਜਦ ਦੇਵ-ਸੰਘ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਦਿਵੋਦਾਸ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨਿਰਦਵੰਦਵ, ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਬਿਨਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੇ ਚਲਾਇਆ।

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਲਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲਾਇਆ-ਫੁਲਾਇਆ।

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤਲ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਜਿੱਤ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕੋਦੰਡ ਧਨੁਸ਼ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਸੀ; ਵੈਰੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਜਿਹੇ ਦਲ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

ਉਹ ਧਰਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਜਨਮਿਆ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਦੰਡਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕੜੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜੰਗਲ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਪਾਸ ਧਾਰਕ ਵਾਂਗ, ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਫੰਸਾ ਲਿਆ।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

ਉਹ ਪੁਣ੍ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧੀਸ਼ ਬਣਿਆ, ਵੈਰੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਸਮਾਨ, ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸੀ।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਸਭ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

ਉਹ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਲਈ ਭੀ ਅਸਾਧ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਗ੍ਰਹ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸਦਾ ਸਹਾਇਕ, ਅਜਸ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ।

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

ਉਹ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ—ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵਿਚ ਭੀ ਸਰਵੋਤਮ।

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਨਿਮ੍ਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਸ ਦੁਰਗ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਜੋ ਸਵਰਗ ਦਾ ਹੀ ਸਹੋਦਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸੀ।

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

ਨਾਗ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨਾਗ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੀ। ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ।

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਗੁਹ੍ਯਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਪਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸੀਂ ਅਸੁਰ ਭੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੈਭਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

ਸਾਡੇ ਲਈ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਤਾਂ ਦੇਵਲੋਕ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਭੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਭੂਪਤੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ; ਅਤੇ ਪਵਨ—ਪਾਵਮਾਨ—ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਭੀ ਤੀਬਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

ਉਸ ਪਹਾੜ-ਦੇਹੀ, ਸੁੰਦਰ-ਦੇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਹਾਥੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਭੀ ਦਾਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਯੋਧੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਕਿਸੇ ਤੋਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ—ਹਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭੀ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਸਦਾ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੀ।

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਚੀ ਕਲਾ-ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਧਰਤੀ-ਧਾਰਕ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸਭ ਲੋਕ ਸਿੱਧੀ-ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਧੂਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਧਰਤੀ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਸਭ ਇੱਛਤ ਭੋਗ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਕ ਵੀ ‘ਗੋਤ੍ਰਭਿਤ’—ਵੰਸ਼-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ—ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗ-ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਗੋਤ੍ਰਭਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ‘ਖ਼ਸਯ’—ਘਟਾਉ—ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ; ਪਰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦਾ ਨਾਥ ਚੰਦਰਮਾ ਪੱਖੋਂ-ਪੱਖ ਘਟਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਨੌ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਵਗ੍ਰਹ-ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

ਸਵਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਇਕੋ ਹੀ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ-ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ’ ਵਰਗੀ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਤੇਜ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

ਸਵਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਅਸ਼ਵਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਨਗਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਨੇਕ ਘੋੜੇ ਵੀ ਹਨ।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਦਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਲਈ ਸੌ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਹਨ।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਰਾਜਕਰਮੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਘਰ-ਘਰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਲਕਾ ਦਾ ਇਕੋ ਪਤੀ ਕੁਬੇਰ ਹੈ।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵੋਦਾਸ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਇਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ—ਸ਼ਰਦਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਅਯੁਤ, ਅਰਥਾਤ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

ਤਦ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਪਾਯ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਮਚਾਰੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਹੀ ਅਕਸਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਪਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਪਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਕਠਿਨ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ‘ਯਜਨ-ਭੋਜੀ’ ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

ਸੁਰਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਬਲੀ, ਬਾਣ, ਦਧੀਚੀ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ?

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

ਧਰਮ ਦੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਵਿਘਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

ਅਧਰਮੀ ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਫਲ-ਫੂਲ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੜ੍ਹੋਂ-ਸਮੇਤ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਰਿਪੁੰਜਯ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

ਉਹ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉਪਾਯਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੰਧਰ, ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਲੱਭੀ।

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਕ-ਪਤਨੀ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸੀ ਨਾ ਸੀ ਜੋ ਪਤੀ-ਵਿਰੋਧੀ, ਅਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵੇ।

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਾ ਸੀ; ਕੋਈ ਖੱਤਰੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੈਸ਼੍ਯ ਧਨ ਉਪਾਰਜਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਸੀ—ਹਰ ਵਰਣ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇਕੋ ਹੀ ਜੀਵਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ—ਦੁਇਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ; ਨਿਯਤ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸਨ।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਨਿੱਤ ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹਰ ਥਾਂ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਣ ਸਨ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸਮਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

ਉਥੇ ਤੀਜੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ, ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਚਲਦੇ।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

ਉੱਥੇ ਯਤੀ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਨ—ਛੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਨਿਸ਼ਪਰਿਗ੍ਰਹ; ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੰਡ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਧਨੀ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ।

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

ਹੋਰ—ਅਨੁਲੋਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡਦੇ; ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖਦੇ।

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਸੰਤਾਨ ਨਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਵੀ—ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ—ਜੀਵਿਕਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਨਾ ਸੀ; ਕੋਈ ਅਯੋਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਾ ਆਉਂਦੀ।

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

ਉੱਥੇ ਨਾ ਚਾਟੂਕਾਰ ਸਨ, ਨਾ ਵਾਚਾਟੂ ਬਕਵਾਸੀ; ਨਾ ਠੱਗ, ਨਾ ਹਿੰਸਕ; ਨਾ ਪਾਖੰਡੀ, ਨਾ ਭਾਂਡ; ਨਾ ਰੰਡੀਆਂ, ਨਾ ਸ਼ਰਾਬੀ।

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ; ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਸੁਭਗ ਬੋਲਚਾਲ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਆਨੰਦਮਈ ਗੀਤ ਵੱਜਦੇ ਸਨ।

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

ਉੱਥੇ ਵੀਣਾ ਤੇ ਬਾਂਸੁਰੀ ਦੇ ਰਾਗ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਮਧੁਰ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਵੀ ਵੱਜਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੋਮ-ਪਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਪਾਨ-ਗੋਸ਼ਠੀ ਦੀ ਧੁਨ ਕਾਨਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ।

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਕੇਵਲ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਯਜ੍ਞ-ਅਰਪਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜੂਆਰੀ ਹਨ, ਨਾ ਨੀਚ ਕਰਜ਼ਦਾਰ, ਨਾ ਚੋਰ।

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਉਸ ਦਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੈ।

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਹੀ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

ਸੇਵਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੀਵੀਂ ਹੈਸਿਯਤ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

ਫਿਰ ਫਿਰ, ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

ਵਿਦਵਾਨ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਤਪਸਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰਿਯਜਿਤ ਗਿਆਨਨਿਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਮੁੱਲੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹਵਿ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਾਡਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ-ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਕੂਏਂ, ਬਾਵੜੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਅਨੇਕਾਂ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਸੰਭਾਰ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹਨ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਸਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਧਰਤੀ-ਜਨਮੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚੌਕਸ ਰਖਵਾਲੇ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਪਲਕ ਝਪਕਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਨਿਮਿਸ਼ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਛੇਦ-ਰਾਹ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸੰਧੀ ਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ ਅਰਥਾਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਉ, ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਦੋਹਰੀ ਨੀਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਭੇਦ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।’

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

ਫਿਰ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਤੂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ।

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਿਰਪਾ-ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਪਲ ਭਰ ਵੀ ਸਮਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਵੀ, ਉਹੀ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਮਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

ਉਹ ਸਦਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਨ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣਗੇ, ਸਾਡਾ ਹਰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

ਗੀਸ਼ਪਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।”

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

ਤਦੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

“ਹੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ (ਅਗਨੀ), ਤੇਰੀ ਜੋ ਮੂਰਤੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈ।”

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਹਟਾ ਲਈ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸਭ ਅਗ੍ਰ-ਵਰਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਕਵ੍ਯ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਪੇਖਾ ਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਣਗੇ।

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

ਜਦ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਰਾਜ ਧਨ-ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧਾਰੂ ਗਾਂ ਹੈ—ਤਾਂ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ‘ਰਾਜਾ’ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰੰਜਿਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਪਾਲ ਕੇ ਉਹ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਰੂੜ੍ਹ ਅਰਥ ਹੈ। ਜਦ ਉਹੀ ਰੂੜ੍ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

ਪ੍ਰਜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਸੈਨਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਵੇ, ਤੌਂ ਵੀ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦਰੱਖ਼ਤ।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ! ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਆਪ ਹੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

ਜਦ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਤੀ (ਇਹ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ) ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਹਿਨੀ ਨੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਗਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਹਿਨੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਅਗਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਿਜ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਉਠਾ ਲਿਆ।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

ਜਦ ਵਹਿਨੀ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧਿਆਹਨ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੱਧਿਆਹਨਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਭੋਜਨ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

ਤਦ ਰਸੋਈ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਭੂਪਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

ਸੂਪਕਾਰ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ! ਹੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਪਤਾ ਟਾਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਅਸੀਂ ਇਕ ਛੋਟੀ ਬੇਨਤੀ ਅਰਜ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਭਯ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਰਥਾਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕਰ-ਸੰਪੁਟ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਰਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਭੂਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਸੋਈ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਰੱਖੀ।

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

ਹੇ ਨਾਥ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੁਕਰਮ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੋਂ ਨਗਰ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤਾਂ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪਕਾਈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆਵਾਂਗੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਭੂਜਨ, ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਪਕਾਈ/ਭੋਜਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਸੱਤਵ, ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਜਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰਣ ਲੱਗਾ—‘ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਕਰਤੂਤ ਹੈ।’

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

ਉਥੇ ਇਕ ਖਿਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਤਭੁਕ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਸਗੋਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਿਆਂ—ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

‘ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਅਸੀਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਨੁਕਸਾਨ?’

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਯੋਜਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਹਾਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਰਾਜਸੱਤਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

‘ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੱਧ ਲੋਕ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

ਯਥਾਸਮਰਥ ਯੋਗ ਦਾਨ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਸਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਦਰ ਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਸ਼ਣ ਕੀਤਾ।

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਪਰਲੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਰੁਖਸਤ ਕੀਤਾ।

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

ਸਾਰੇ ਹੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਝਿਲਮਿਲ ਸਿੰਗਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖਰ ਉਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲ ਬੈਠੇ। ਸੌ ਡੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਛਤਰ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਛਾਂ ਹੇਠ—ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇਵਲੋਕੀ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸੀ—ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਰਭੈ ਨਗਰਵਾਸੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ।

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਦੀ ਮੂਲ ਨੀਂਹ ਭਾਸਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।