Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਇਹ ਰਮਣੀਕ ਕਥਾ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਹੇ ਸਭਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।’

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਵਿਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਰਗਾ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਸਵਰ੍ਗਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਅਦਭੁਤ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਨੇ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਲੋਕ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਇਹੀ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰ੍ਗਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

ਇੱਥੇ ਕਲਪ-ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮਲ ਧੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

ਇੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਵਿਆਜ ਸਮਾਧੀ ਦੁਆਰਾ ਤੇਜੋਮਯ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਲੋਕ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਵਸਦੇ ਹਨ—ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ—ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਸਭ ਉਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

ਉਥੇ ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦੇ; ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮੁਕਤ, ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ।

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

ਉਥੇ ਵੈਰਾਜ ਦੇਵਤਾ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹਨ।

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਇਸ ਤਪੋਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

ਜੋ ਸ਼ਿਲੋਂਛ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ (ਡਿੱਗੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ), ਜੋ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਓਖਲੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਕੇ ਪੀਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਯਤੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ। ਭਾਰੀ ਭੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਹੀ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਲ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਭਰ ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

ਕੋਈ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦਾ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਰਿਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੀ ਜਲ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

ਕੋਈ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਲਕ ਨਾ ਝਪਕਦੇ, ਝੜਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਜਲਾਹਟ ਦੇ ਖੁਰਚਣ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸੁਖ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

ਕੋਈਆਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਜੰਗਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਘੋਂਸਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜੇ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

ਕੋਈਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਜਾਲ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਉੱਗ ਆਏ ਹਨ।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਤਪੋਧਨ ਤਪਸਵੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਚੇ ਤਪ ਨਾਲ ਕਲਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਤਪਸ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨ ਹਨ—ਤਪੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੀ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਡਰ।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਦੋ ਗਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਹਾ-ਉਜਲਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰਿਹਾ।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

ਫਿਰ ਉਹ ਦੋ ਤੀਬਰ-ਗਤੀ ਗਣ ਉਥੇ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਗਣੋ, ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੈ; ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਡੋਲ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਦ੍ਵਿਜ, ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਵਤਸ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ ਹਨ।

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਸਭ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹਾਂ।

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਵੈਰਾਜ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੱਛਰਾਂ ਵਰਗੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਵਿਸਾਤ ਹੈ?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਹੈ।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

ਚੰਚਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਵੈਰੀ ਲੋਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ—

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

—ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

—ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਚੋਰ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

ਸਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਦ ਮੱਤਾ ਤਿਆਗੋ; ਪ੍ਰਮਾਦ ਹੀ ਪਤਨ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

ਹਰ ਥਾਂ ਲਘੁਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗੋ; ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿਚ ਭੀ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

ਮੋਹ ਤਿਆਗੋ—ਜੋ ਮਹਾਦ੍ਰੋਹ ਬੀਜਦਾ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ, ਅਕਲ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਧ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਧਰਮ-ਸੋਪਾਨ—ਜੋ ਮਹਾਜਨਾਂ ਨੇ ਰੌਂਦਿਆ ਹੈ—ਉਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭੀ, ਇੱਥੇ ਕਈ ਕੇਵਲ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਸਭ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੀਵ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

ਆਰਿਆਵਰਤ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਨਗਰੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਵਰਗਾ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

ਸਵਰਗ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਰਤਾ ਭੀ ਮਿਲਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਸਭ ਪੁੰਨ ਦਾ ਇਕੋ ਫਲ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਰਮਣੀਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤਪ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

ਨਾਰਦ ਜੀ ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਸਵਰਗ-ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਪਾਤਾਲ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਰਮਣੀਕ ਹਨ।”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਮਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ; ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਹੋਏ—ਐਸੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਰੁਚੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭਾ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਠੰਢਕ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

ਉੱਥੇ ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਲਈ ਯੁੱਗ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਕਾਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਨੋਹਰ ਵਣ, ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਭਰਪੂਰ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

ਉੱਥੇ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਗੱਲਬਾਤ; ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤ੍ਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ; ਅਤਿ ਰਮਣੀਕ ਭੂਸ਼ਣ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਲੇਪਨ ਲਈ ਹਨ।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

ਉੱਥੇ ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਸੁਰ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਾਟਕੇਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਲਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੁਹਾਵਣੇ ਭੋਗ—ਸੁਖ ਲਈ ਯੋਗ—ਦਾਨਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭੀ ਅਧਿਕ ਰਮਣੀਕ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰ੍ਸ਼ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼; ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸਦਾ ਪੁੰਨਵਾਨ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਿਰਣ-ਨੇਤ੍ਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

ਇਹ ਭੋਗ-ਭੂਮੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਉਹ ਜੀਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

ਇਸ ਦਾ ਭੋਗ ਉਹ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਇਰਤਾ ਰਹਿਤ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ, ਖੇਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

ਬਹੁਤੇ ਹੀ ਦਵੀਪ (ਟਾਪੂ-ਖੰਡ) ਹਨ ਜੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਪਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਦਵੀਪ ਨਹੀਂ।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

ਉਸ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੌਂ ਵਰਸ਼ (ਖੰਡ) ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਵਰਸ਼—ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਵ-ਭੋਗ ਲਈ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਵਾਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

ਇਹ ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿਮਾਲਯ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰਵੇਦੀ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਉੱਚਤਮ ਧਾਮ।

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ‘ਤੀਰਥਰਾਜ’ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਯਾਗਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਸਰਵੋਤਮ ਤੀਰਥ ‘ਕਾਮਿਕ’ ਨਿਕਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਯਾਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਰਿ, ਹਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਯਾਗ’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ (ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ) ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ।

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਧੋਤਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇਣ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ-ਸੰਚਯ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੈ।

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਕੰਬਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਿਆ ਦਰੱਖ਼ਤ।

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਯਾਗ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ ਪੁਰਖ ਅੱਧਾ ਰਸਤਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਲੇ ਕਦਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ।

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

ਭਾਗ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ।

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਪ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁੰਡਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ—ਪ੍ਰਯਾਗ ਉਹ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ‘ਤੀਰਥਰਾਜ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

ਉਸ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਧਰਮਿਕ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਵਰਦਾਨ-ਦਾਤਾ ਤੀਰਥਰਾਜ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

ਤੀਰਥਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਇਸ ਮਹਾਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸਤਿਯਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੈਵੀ ਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੀਰਥਰਾਜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਦੁਵਿਜਾਂ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਉਦਯ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਿਤਾਸਿਤ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੇ।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

ਪ੍ਰਯਾਗ—ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਥ—ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਵਸਾਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਰਮਣੀਯ ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਆਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਉਸ ਮਹਾ-ਖੇਤਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਮਣੀਯ ਨਹੀਂ।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

ਇਹ ਅਵਿਮੁਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਕਰੋਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

ਜਿਵੇਂ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਪਰ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ।

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਹੀ ਮਹਾਪਰਵ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ ਜਾਂ ਉਦਯ ਤੋਂ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ।

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਸੌਮ੍ਯਾਯਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਮਹੋਦਯ—ਉੱਚਾਈ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੈ।

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਗਰ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਗਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ (ਲੋਕੋੱਤਰ) ਹੈ।

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਰਚੇ ਗਏ; ਪਰ ਇਸ ਨਗਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਤਾਂ ਸਵੈੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਹੀ ਹੈ।

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲਭੈਰਵ ਕਠੋਰ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ।

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਥਾਂ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਰੁਦ੍ਰ-ਪਿਸ਼ਾਚ’ ਬਣਨਾ ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਸਹਿਣ ਹੈ।

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਐਸੀ ਹੀ ਮਤਿ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪਾਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਕਰ ਲਵੋ—ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। (ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਪ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਅਰਥੀ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ—ਇਕੱਲੀ ਕਾਸ਼ੀ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

ਜੋ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਰਕ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ—ਅਤੇ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀ ਨਾਤਾ?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਪਟ ਨਾਲ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੜਪਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਰ-ਪੀੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹੀ ਹਾਨੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

ਜੋ ਵੈਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਨਾਕੀਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮਨਨ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ।

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

“ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਕਹਿ ਕੇ ਆਦਰਨੀਯ ਪੁਰਖ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਗਣ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।