Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਹਰ ਦੇ ਨੰਦਨ! ਕਾਲ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਕਾਲ ਦੇ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਦ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ।

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਂਸ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੱਖਣੀ ਨਾਸਾ-ਪੁਟ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਆਯੁ ਨਿਰੰਤਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

ਜੇ ‘ਸੂਰਯ-ਧਾਰਾ’ ਅਰਥਾਤ ਸੱਜੇ ਨਾਸਾ-ਪੁਟ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਧਾਰਾ ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਟੁੱਟ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸੀਮਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਪੁਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਂਸ ਦਸ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਯੁ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ’ (ਬਦਲਾਅ) ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਹੋਰ ਜੀਵੇਗਾ।

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੁ) ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਵਹੇ, ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਣ (ਮੌਤ) ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਵੇ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਭੀਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਣਤਿਆਰ ਨਾ ਰਹੇ।

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

ਜਦ ਸੂਰਜ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਸ਼ੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਂ ‘ਪੌਸ਼ਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਦੱਖਣੀ (ਸੱਜੀ) ਨਾਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਯ-ਸਵਾਸ ਵਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਕਾਲੇ-ਪਿੰਗਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਤੋਂ—ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਅਰੂਪ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

ਜਿਸ ਦਾ ਬੀਜ, ਮਲ, ਮੂਤਰ—ਜਾਂ ਛੀਂਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਮਲ—ਇੱਥੇ ਬੇਇਖ਼ਤਿਆਰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਆਯੁ ਇਕ ਵਰ੍ਹਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫੂਕ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਰੁੰਧਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਅਤੇ ਚੌਥਾ—ਮਾਤ੍ਰ-ਮੰਡਲ, ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ—ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜੀਭ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਰਗੀ ਦਿਸੇ, ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਧ੍ਰੁਵ ਕਹੀ ਜਾਵੇ; ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਦਿਸੇ—ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

ਜੇ ਨੀਲੇ ਆਦਿ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕੌੜੇ-ਖੱਟੇ ਆਦਿ ਸਵਾਦ ਅਚਾਨਕ ਉਲਟੇ-ਪੁਲਟੇ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

ਜਿਸ ਮਰਤਿਆ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ, ਹੋਠ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਦੰਦ ਸਦਾ ਸੁੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਲੂ ਪੰਜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੋ ਕੇ ਬੇਰੌਣਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਛਾਂ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

ਜੇ ਵੀਰਜ, ਨਖ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨੀਲਾਪਨ ਧਾਰ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰ ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

ਜੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਛਿਪਕਲੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰ ਉਤਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ ਤੁਰੰਤ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਜਾਂ ਹੱਥ ਵੀ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਦਿੱਸੇ ਜਿਵੇਂ ਪੈਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਛਾਂਹ ਦੇਹ ਅਡੋਲ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੰਬੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮ੍ਰਿਤਿਊ) ਦੇ ਦੂਤ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

ਜੇ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦਾ ਉੱਤਮਾਂਗ (ਸਿਰ) ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

ਜੇ ਮਤਿ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਬੋਲੀ ਠੋਕਰ ਖਾਏ, ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ ਦੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਸੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੋ ਚੰਦ ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦੋ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸਣ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹਨ (ਨਿਕਟ ਮ੍ਰਿਤਿਊ ਦੇ)।

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

ਜੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦਿੱਸੇ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਗੋਲ ਚਾਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

ਜੇ ਕੋਈ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ‘ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ’ (ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰਿਸ਼) ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਵੀ ਵੇਖੇ—ਇਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਹਨ।

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਹੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਵੀ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਕਦੇ ਮੋਟੀ, ਕਦੇ ਪਤਲੀ, ਜਾਂ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਲੀ-ਮੋਟੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹੇ—ਤਦ ਜੀਵਨ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਦਿਨ ਜੀ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

ਜੇ ਕੋਈ (ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ) ਪਿਸਾਚਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਕਾਂਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਗਿਧਾਂ, ਗਿੱਦੜਾਂ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਦਿੱਸੇ—ਇਹ ਅਤਿ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਗਧਿਆਂ, ਊਠਾਂ, ਬਾਂਦਰਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਖੱਚਰਾਂ ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਘਿਰਿਆ ਜਾਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਯਮਰਾਜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵੇਖੇ—ਹਾਏ, ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਹਨ।

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ, ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ (ਵਲਮੀਕ) ਜਾਂ ਯਜ್ಞ ਦੇ ਯੂਪ-ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇ, ਯਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ (ਪਿਤਰਾਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੇ—ਇਹ ਨਿਕਟ ਮੌਤ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕੁਨ ਹੈ।

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਡੰਡਾ ਫੜੇ, ਜੂਏ/ਡੰਡੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ; ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ-ਸਰੂਪ ਕੁਆਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਮਨ (ਯਮ) ਦੀ ਵਸਤੀ—ਯਮਲੋਕ—ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸੰਯਮਿਨੀ ਪੁਰੀ—ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ—ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

ਜੇ ਕੰਜੂਸ ਵੀ ਦਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਦਾਨੀ ਮਨੁੱਖ ਕੰਜੂਸ ਬਣ ਜਾਵੇ—ਜੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਆਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਚਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

ਇਹ ਕਾਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਿਕਾ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਕਾਲ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ—ਸਿਵਾਏ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਦੇ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਗਰਭ ਵੱਲ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

ਪਾਪ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਗੱਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯਮ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਗੱਜਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ-ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ—ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਵੰਦਨਾ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਅਵਸਥਾ ਤੁਰੰਤ ਕੌਮਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੌਵਨ ਵੀ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

ਜਦ ਤੱਕ ਬੁਢਾਪਾ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀਆਂ—ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਵਸਤੂਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

ਹੇ ਘੜੇ-ਜਨਮੇ (ਕਲਸ਼ੋਦਭਵ), ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਣ ਦਿਓ; ਬੁਢਾਪਾ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਅਚਰਜ ਇਹ ਕਿ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਯੌਵਨ ਦੇ ਮਾਣਿਕ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਧਨ-ਹੀਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਨੇ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਤੇ ਸ਼ੰਕਿਤ—even ਪ੍ਰੇਮਵਤੀ ਕਾਮਿਨੀ ਵੀ—ਸਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

ਬੁਢਾਪੇ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਬੁਢਾਪੇ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬੁਢਾਪਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬੁਢਾਪਾ ਆਪ ਹੀ ਮੌਤ ਹੈ।

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪੈਣ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਰਤ-ਜਪ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਪੁੰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਕੌਣ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

ਇਹ ਯੋਗ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਹ ਤਪ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਹ ਦਾਨ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

ਜੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ, ਤਾਂ ਕਲੀ ਦਾ ਕੀ ਵੱਸ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਬਲ? ਫਿਰ ਬੁਢਾਪਾ ਕੀ ਹੈ, ਪਾਪ ਕੀ ਹੈ? ਰੋਗ ਤੇ ਵਿਘਨ ਕਿਹੜੇ, ਜੇ ਕਾਸ਼ੀ ਹੀ ਸੱਚਾ ਆਸਰਾ ਹੋਵੇ।

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

ਕਲੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਾਕਦਾ ਹੈ।

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

ਪਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੜਫਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਪਰ ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਕਰਮ-ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ, ਜਿਹਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਦ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਨਾਲੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

ਸੁੰਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਿਆਂ ਭੀ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਿਵੋਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।