Adhyaya 40

Verse 1

स्कंद उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं वर्णितं तेग्रतो मया । अथो किमसि शुश्रूषुः कथयिष्यामि तत्पुनः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਉਹੀ ਮੁੜ ਕਹਿ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं श्रावं श्रावं श्रुती मम । अतीव सुश्रुते जाते तथापि न धिनोम्यहम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਮੈਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਨਿਖਰ ਗਈ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 3

अविमुक्तेश्वरं लिंगं क्षेत्रं चाप्यविमुक्तकम् । एतयोस्तु कथं प्राप्तिर्भवेत्षण्मुख तद्वद

ਹੇ ਛਣਮੁਖ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ?

Verse 4

स्कंद उवाच । शृणु कुं भज वक्ष्यामि यथा प्राप्तिर्भवेदिह । स्वश्रेयो दातुरेतस्या विमुक्तस्य महामते

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਭਜਨ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਹ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

समीहितार्थ संसिद्धिर्लभ्यते पुण्यभारतः । तच्च पुण्यं भवेद्विप्र श्रुतिवर्त्मसभाजनात्

ਇੱਛਿਤ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਪੁੰਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦਾਂ) ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 6

श्रुतिवर्त्मजुषः पुंसः संस्पर्शान्नश्यतो मुने । कलिकालावपि सदा छिद्रं प्राप्य जिघांसतः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਛਿਦ੍ਰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਾਨੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 7

वर्जितस्य विधानेन प्रोक्तस्याकरणेन वै । कलिकालावपि हतो ब्राह्मणं रंध्रदर्शनात्

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਛਿਦ੍ਰ-ਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਨਾਹੀ ਹੈ ਉਹ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਉਹ ਨਾ ਕਰਕੇ।

Verse 8

निषिद्धाचरणं तस्मात्कथयिष्ये तवाग्रतः । तद्दूरतः परित्यज्य नरो न निरयी भवेत्

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਰਕਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 9

पलांडुं विड्वराहं च शेलुं लशुन गृंजने । गोपीयूषं तंडुलीयं वर्ज्यं च कवकं सदा

ਸਦਾ ਪਲਾਂਡੂ (ਪਿਆਜ਼), ਵਿਡ੍ਵਰਾਹ (ਗੰਦ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰ), ਸ਼ੇਲੁ, ਲਸਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿੰਜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਯੂਸ਼, ਤੰਡੁਲੀਯ ਅਤੇ ਕਵਕ ਵੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।

Verse 10

व्रश्चनान्वृक्षनिर्यासान्पायसापूपशष्कुलीः । अदेवपित्र्यं पललमवत्सागोपयस्त्यजेत्

ਵ੍ਰਸ਼੍ਚਨ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਰਿਆਸ (ਗੂੰਦ/ਰਸ), ਪਾਯਸ (ਖੀਰ), ਆਪੂਪ (ਮਿੱਠੇ ਕੇਕ) ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ (ਤਲੀ ਹੋਈ ਮਿਠਾਈ) ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਭੋਗ, ਪਲਲ (ਤਿਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ) ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵੱਛੇ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 11

पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम् । रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम्

ਇਕ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਊਂਟ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਨਾ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ ਨਾ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 12

टिट्टिभं कलविंकं च हंसं चक्रं प्लवंबकम् । त्यजेन्मांसाशिनः सर्वान्सारसं कुक्कुटं शुकम्

ਟਿੱਟਿਭ, ਕਲਵਿੰਕ, ਹੰਸ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਪਲਵੰਬਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਸਾਰਸ (ਕਰੌਂਚ), ਕੁੱਕੜ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ (ਤੋਤਾ) ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 13

जालपादान्खंजरीटान्बुडित्वा मत्स्यभक्षकान् । मत्स्याशी सर्वमांसाशी तन्मत्स्यान्सर्वथा त्यजेत्

ਜਾਲੀਦਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਖੰਜਰੀਟ ਪੰਛੀਆਂ, ਡੁੱਬਕੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਜੋ ਮੱਛੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਮਾਸ ਦਾ ਭੱਖੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 14

हव्यकव्यनियुक्तौ तु भक्ष्यौ पाठीनरोहितौ । मांसाशिभिस्त्वमी भक्ष्याः शश शल्लक कच्छपाः

ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਤੇ ਪਾਠੀਨ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤ ਮੱਛੀਆਂ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਭੱਖਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ: ਖਰਗੋਸ਼, ਸੱਲਕ (ਸੂਅਰਕਾਂਟਾ) ਅਤੇ ਕੱਛਪ।

Verse 15

श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः । आयुष्कामैः स्वर्गकामैस्त्याज्यं मांसं प्रयत्नतः

ਭਾਵੇਂ ਸੂਅਰਕਾਂਟਾ (ਸ਼ਵਾਵਿਦ) ਅਤੇ ਗੋਧਾ (ਇਗੁਆਨਾ) ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਗ-ਪੰਛੀ ਭੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਾਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣ।

Verse 16

यज्ञार्थं पशुहिंसा या सा स्वर्ग्या नेतरा क्वचित् । त्यजेत्पर्युषितं सर्वमखंडस्नेह वर्जितम्

ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਜੋ ਪਸ਼ੁ-ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਵਰਗਦਾਇਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਹਿੰਸਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਾਣਾ/ਬਾਸੀ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਖੰਡ ਸਨੇਹ (ਉਚਿਤ ਚਿਕਨਾਹਟ/ਰਸ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 17

प्राणात्यये क्रतौ श्राद्धे भैषजे विप्रकाम्यया । अलौल्यमित्थं पललं भक्षयन्नैव दोषभाक्

ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਔਖਧੀ ਵਜੋਂ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ—ਜੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਲ (ਮਾਸ) ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 18

न तादृशं भवेत्पापं मृगयावृत्तिकांक्षिणः । यादृशं भवति प्रेत्य लौल्यान्मांसोपसेविनः

ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਾਪ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਲਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਮਾਸ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

मखार्थं ब्रह्मणा सृष्टाः पशु द्रुम मृगौषधीः । निघ्नन्नहिंसको विप्रस्तासामपि शुभा गतिः

ਯਜ੍ਞ (ਮਖ) ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਰਚੀਆਂ। ਉਸ ਯਜ੍ਞ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਧ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭੀ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 20

पितृदेवक्रतुकृते मधुपर्कार्थमेव च । तत्र हिंसाप्यहिंसा स्याद्धिंसान्यत्र सुदुस्तरा

ਪਿਤ੍ਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਲਈ, ਅਤੇ ਮਧੁਪਰਕ ਦੀ ਭੇਟ ਲਈ ਭੀ—ਉਥੇ ਕੀਤੀ ਹਿੰਸਾ ਭੀ ਅਹਿੰਸਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਤਿ-ਅਨੁਚਿਤ ਤੇ ਅਤਿ-ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ।

Verse 21

यो जंतूनात्मपुष्ट्यर्थं हिनस्ति ज्ञानदुर्बलः । दुराचारस्य तस्येह नामुत्रापि सुखं क्वचित्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ-ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਦੁਰਬਲ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।

Verse 22

भोक्तानुमंता संस्कर्ता क्रयिविक्रयि हिंसकाः । उपहर्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधा स्मृताः

ਹਿੰਸਕ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ: ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਖਰੀਦਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਪਹੁੰਚਾਣ ਵਾਲਾ, ਕਤਲ ਕਰਵਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 23

प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतं वर्षाणि यो यजेत् । अमांसभक्षको यश्च तयोरंत्यो विशिष्यते

ਜੇ ਕੋਈ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਸਾਲ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਾਸ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 24

यथैवात्मा परस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता । सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे

ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਾਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।

Verse 25

सुखं वा यदि वा चान्यद्यत्किंचित्क्रियते परे । तत्कृतं हि पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि संभवेत्

ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ—ਉਹੀ ਕਰਮ ਪਿੱਛੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

न क्लेशेन विना द्रव्यमर्थहीने कुतः क्रियाः । क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम्

ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣ? ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਿਨਾ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?

Verse 27

सुखं हि सर्वैराकांक्ष्यं तच्च धर्मसमुद्भवम् । तस्माद्धर्मोत्र कर्तव्यश्चातुर्वर्ण्येन यत्नतः

ਸੁਖ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिकम् । दानं च विधिना देयं काले पात्रे च भावतः

ਧਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ—ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 29

विधिहीनं तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं तस्य च नश्यति

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਪੁੰਨ-ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਧਨ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

व्यसनार्थे कुटुंबार्थे यदृणार्थे च दीयते । तदक्षयं भवेदत्र परत्र च न संशयः

ਆਪੱਤੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

मातापितृविहीनं यो मौंजीपाणिग्रहादिभिः । संस्कारयेन्निजैरर्थैस्तस्य श्रेयस्त्वनंतकम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਲਈ ਆਪਣੇ ਧਨ ਨਾਲ ਮੌਂਜੀ (ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ) ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਕਲਿਆਣ ਅਨੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

अग्निहोत्रैर्न तच्छ्रेयो नाग्निष्टोमादिभिर्मखैः । यच्छ्रेयः प्राप्यते मर्त्यैर्द्विजे चैके प्रतिष्ठिते

ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਨਾਹ ਹੀ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞਾਂ ਨਾਲ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਇਕ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।

Verse 33

यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पाणिं ग्राहयते कृती । इह सौख्यमवाप्नोति सोक्षयं स्वर्गमाप्नुयात्

ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਪੁਰਖ ਅਨਾਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਹੱਥ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्येदसंस्कृता । भ्रूणहा तत्पिता ज्ञेयो वृषली सापि कन्यका

ਜੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਅਵਿਵਾਹਿਤ) ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਭ੍ਰੂਣਹੰਤਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਵੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

यस्तां परिणयेन्मोहात्स भवेद्वृषलीपतिः । तेन संभाषणं त्याज्यमपाङ्क्तेयेन सर्वदा

ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਸ਼ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਅਪਾਂਕਤੇਯ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 36

विज्ञाय दोषमुभयोः कन्यायाश्च वरस्य च । संबंधं रचयेत्पश्चादन्यथा दोषभाक्पिता

ਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਵਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ (ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ) ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਬੰਧ ਰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 37

स्त्रियः पवित्राः सततं नैता दुष्यंति केनचित् । मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति

ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਅਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਜਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਰਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगंधर्व वह्निभिः । भुंजते मानुषाः पश्चान्नैतादुष्यं ति केनचित्

ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਸੋਮ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ—ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਗੇ ਹੀ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।

Verse 39

स्त्रीणां शौचं ददौ सोमः पावकः सर्वमेध्यताम् । कल्याणवाणीं गंधर्वास्तेन मेध्याः सदा स्त्रियः

ਸੋਮ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਪੂਰਨ ਯਜ੍ਞੀਯ ਮੰਗਲਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਕਲਿਆਣਮਈ ਵਾਣੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਦਾ ਹੀ ਰਿਤੁਅਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 40

कन्यां भुंक्ते रजःकालेऽग्निः शशी लोमदर्शने । स्तनोद्भेदेषु गंधर्वास्तत्प्रागेव प्रदीयते

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਜੋਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਗਨੀ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ‘ਭੋਗਦਾ’ ਹੈ; ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਰੋਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ; ਅਤੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਣ ਵੇਲੇ ਗੰਧਰਵ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 41

दृश्यरोमात्वपत्यघ्नी कुलघ्न्युद्गतयौवना । पितृघ्न्याविष्कतरजास्ततस्ताः परिवर्जयेत्

ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਹ ਲਈ ਉਹ ਕੁਆਰੀਆਂ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਜੋ ਸੰਤਾਨ-ਨਾਸਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਲ-ਨਾਸਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੌਵਨ ਉੱਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਿਤਾ-ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।

Verse 42

कन्यादानफलप्रेप्सुस्तस्माद्द द्यादनग्निकाम् । अन्यथा न फलं दातुः प्रतिग्राही पतेदधः

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕਨਿਆਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਅਜੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਨਾ ਹੋਈ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹੀ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

कन्यामभुक्तां सोमाद्यैर्ददद्दानफलं लभेत् । देवभुक्तां ददद्दाता न स्वर्गमधिगच्छति

ਜੋ ਕਨਿਆ ਸੋਮ ਆਦਿਕ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇ ਅਭੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦੇਵਭੁਕਤਾ ਕਨਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।

Verse 44

शयनासनयानानि कुणपं स्त्रीमुखं कुशाः । यज्ञपात्राणि सर्वाणि न दुष्यंति बुधाः क्वचित्

ਸੇਜਾਂ, ਆਸਨ ਤੇ ਵਾਹਨ; ਲਾਸ਼; ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਮੁਖ; ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤ੍ਰ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 45

अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । पादतो ब्राह्मणा मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः

ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਮੁਖ ਮੇਧ੍ਯ (ਰਿਤੁਅਲ ਪਵਿੱਤਰ) ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਪਿੱਠ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪੈਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਪਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮੇਧ੍ਯ ਹਨ।

Verse 46

अहोरात्रोषितो भूत्वा पंचगव्येन शुध्यति

ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा । न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते

ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਿਯ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵਿਧਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 48

आम्लेन ताम्रशुद्धिः स्याच्छुद्धिः कांस्यस्य भस्मना । संशुद्धी रजसा नार्यास्तटिन्या वेगतः शुचिः

ਤਾਂਬਾ ਖੱਟੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਂਸੀ ਸੁਆਹ ਨਾਲ। ਇਸਤਰੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਗਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 49

मनसापि हि या नेह चिंतयेत्पुरुषांतरम् । सोमया सह सौख्यानि भुंक्ते चात्रापि कीर्तिभाक्

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਰਾਏ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਸੋਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੇਕ ਨਾਮੀ ਖੱਟਦੀ ਹੈ।

Verse 50

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परःपरः

ਪਿਤਾ, ਦਾਦਾ, ਭਰਾ, ਕੁਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵੀ ਕੰਨਿਆਦਾਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪਹਿਲਾ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अप्रयच्छन्समाप्नोति भूणहत्यामृतावृतौ । स्वयं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्

ਜੋ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ), ਉਹ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਯੋਗ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੰਨਿਆ ਖੁਦ ਸਵਯੰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰ ਚੁਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 52

हृताधिकारां मलिनां पिंडमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्

ਵਿਭਚਾਰੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਨੀਵੀਂ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋਗੇ ਭੋਜਨ 'ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ तु महत्यपि च कल्मषे

ਵਿਆਭਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਤੁ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਗਰਭ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿਆਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਗਰਭ-ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਪਤੀ-ਵਧ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਪਾਪ ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇ…

Verse 54

शूद्रस्य भार्या शूद्रैव सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञस्तु ताश्च स्वाचाग्रजन्मनः

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ (ਯੋਗ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਯ ਲਈ ਵੀ ਵੈਸ਼ਯਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹੀ (ਇਹ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ) ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰਾਜਾ (ਕਸ਼ਤਰੀ) ਲਈ ਭੀ ਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਲਈ ਭੀ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 55

आरोप्य शूद्रां शयने विप्रो गच्छेदधोगतिम् । उत्पाद्य पुत्रं शूद्रायां ब्राह्मण्यादेव हीयते

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਯਨ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । देवाद्यास्तन्न चाश्नंति स च स्वर्गं न गच्छति

ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਦੇਵ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਦੇਵ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 57

जामयो यानि गेहानि शपंत्यप्रतिपूजिताः । कृत्याभिर्निहतानीव नश्येयुस्तान्यसंशयम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਮਾਈਆਂ (ਸੱਸਰੇ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ) ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮਾਨੋ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਸ਼ਟ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 58

तदभ्यर्च्याः सुवासिन्यो भूषणाच्छादनाशनैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च

ਇਸ ਲਈ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ (ਵਿਵਾਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ) ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ-ਸਨਮਾਨ ਕਰੋ—ਗਹਿਣਿਆਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ। ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਕਰਣ।

Verse 59

यत्र नार्यः प्रमुदिता भूषणाच्छादनाशनैः । रमंते देवतास्तत्र स्युस्तत्र सफलाः क्रियाः

ਜਿੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 60

यत्र तुष्यति भर्त्रा स्त्री स्त्रिया भर्ता च तुष्यति । तत्र वेश्मनि कल्याणं संपद्येत पदे पदे

ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹੇ, ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 61

अहुतं च हुतं चैव प्रहुतं प्राशितं तथा । ब्राह्मं हुतं पंचमं च पंचयज्ञा इमे शुभाः

ਅਹੁਤ, ਹੁਤ, ਪ੍ਰਹੁਤ, ਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਹੁਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ੁਭ ਪੰਚਯਜ੍ਞ (ਦੈਨਿਕ ਯਜ੍ਞ) ਹਨ।

Verse 62

जपोऽहुतोहुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । प्राशितं पितृसंतृप्तिर्हुतं ब्राह्मं द्विजार्चनम्

ਜਪ ਨੂੰ ਅਹੁਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ-ਆਹੁਤੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਹੁਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਬਲੀ-ਦਾਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਹੁਤ ਦ੍ਵਿਜਾਂ (ਵਿਦਵਾਨਾਂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ-ਸੇਵਾ ਹੈ।

Verse 63

पंचयज्ञानिमान्कुर्वन्ब्राह्मणो नावसीदति । एतेषामननुष्ठानात्पंचसूना अवाप्नुयात्

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਹ ਪੰਜ ਯਜ્ઞ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੰਜਸੂਨਾ (ਪੰਜ ਵਧ-ਪਾਪ) ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 64

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेद्बाहुजातमनामयम् । वैश्यं सुखं समागम्य शूद्रं संतोषमेव च

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲ-ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੋ; ਬਾਹੂ-ਜਾਤ ਖ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਮਯਤਾ (ਸਿਹਤ) ਬਾਰੇ; ਵੈਸ਼ਯ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੋ।

Verse 65

जातमात्रः शिशुस्तावद्यावदष्टौ समाः स्मृताः । भक्ष्याभक्ष्येषु नो दु्ष्येद्यावन्नैवोपनीयते

ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਤੱਕ ‘ਨਵਜਾਤ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਉਪਨਯਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖਾਣਯੋਗ-ਅਖਾਣਯੋਗ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 66

भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम् । प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस्तत्प्रयत्नतः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਖੇ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਾ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਆਵਾਯ (ਪਾਪ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 67

मातापितागुरुपत्नीः त्वपत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतोतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव

ਪਾਲਣਯੋਗ ਇਹ ਨੌ ਹਨ: ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਏ, ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤਿਥੀ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ—ਇਹ ਨੌ ਵਰਗ ਹਨ।

Verse 68

स जीवति पुमान्योऽत्र बहुभिश्चोपजीव्यते । जीवन्मृतोथ विज्ञेयः पुरुषः स्वोदरंभरिः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪੁਰਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਲਈ ਜੀਵੇ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਸਮਝੋ।

Verse 69

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूतिकाम्यया । अदत्तदाना जायंते परभाग्योपजीविनः

ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 70

विभागशीलसंयुक्तो दयावांश्च क्षमायुतः । देवतातिथिभक्तस्तु गृहस्थो धार्मिकः स्मृतः

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ, ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

शर्वरीमध्य यामौ यौ हुतशेषं च यद्धविः । तत्र स्वपंस्तदश्नंश्च ब्राह्मणो नावसीदति

ਰਾਤ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਦੋ ਪਹਰ ਅਤੇ ਹਵਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਿਸ਼—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੌਂ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਖ-ਦੁਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 72

नवैतानि गृहस्थस्य कार्याण्यभ्यागते सदा । सुधा व्ययानि यत्सौम्यं वाक्यं चक्षुर्मनोमुखम्

ਅਤਿਥੀ ਆਉਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸਦਾ ਇਹ ਨੌਂ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਖਰਚ’ ਹਨ: ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ, ਮਨ ਤੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਸਨੇਹੀ ਸਵਾਗਤ।

Verse 73

अभ्युत्थानमिहायात सस्नेहं पूर्वभाषणम् । उपासनमनुव्रज्या गृहस्थोन्नति हेतवे

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹਿਣੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਦਾ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 74

तथेषद्व्यययुक्तानि कार्याण्येतानि वै नव । आसनं पादशौचं च यथाशक्त्याशनं क्षितिः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਖਰਚ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨੌਂ ਕਰਤੱਬ ਹਨ: ਆਸਨ ਦੇਣਾ, ਪੈਰ ਧੋਵਾਉਣਾ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲਈ ਥਾਂ (ਧਰਤੀ/ਖੱਟ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ।

Verse 75

शय्यातृणजलाभ्यंग दीपा गार्हस्थ्य सिद्धिदाः । तथा नव विकर्माणि त्याज्यानि गृहमेधिनाम्

ਸ਼ਯਿਆ, ਤ੍ਰਿਣ (ਘਾਹ), ਜਲ, ਤੇਲ-ਮਾਲਿਸ ਅਤੇ ਦੀਵਾ—ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਲਈ ਨੌਂ ਵਿਕਰਮ (ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ) ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 76

पैशुन्यं परदाराश्च द्रोहः क्रोधानृताप्रियम् । द्वेषो दंभश्च माया च स्वर्गमार्गार्गलानि हि

ਚੁਗਲੀ-ਨਿੰਦਾ, ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਦ੍ਰੋਹ, ਕ੍ਰੋਧ, ਝੂਠ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ, ਵੈਰ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਮਾਇਆ—ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਕਿਵਾੜ ਹਨ।

Verse 77

नवावश्यककर्माणि कार्याणि प्रतिवासरम् । स्नानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्

ਨੌਂ ਨਿਤ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਕਰਮ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਸਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ।

Verse 78

वेश्वदेवं तथातिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् । नव गोप्यानि यान्यत्र मुने तानि निशामय

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ—ਇੱਥੇ ਨੌ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ: ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ-ਅਰਪਣ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ।

Verse 79

जन्मर्क्षं मैथुनं मंत्रो गृहच्छिद्रं च वंचनम् । आयुर्धनापमानं स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा

ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ, ਮੈਥੁਨ, ਆਪਣਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਚਾਲਾਂ, ਆਯੁ, ਧਨ, ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ—ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 80

नवैतानि प्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम् । प्रायोग्यमृणशुद्धिश्च सान्वयः क्रयविक्रयौ । कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित्

ਇਹ ਨੌਂ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ: ਗੁਪਤ ਪਾਪ (ਭਾਵੇਂ ਨਿੰਦਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ), ਆਪਣੇ ਉਪਾਅ, ਕਰਜ਼ਾ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ, ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ, ਕਨਿਆਦਾਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀਆਂ।

Verse 81

पात्र मित्र विनीतेषु दीनानाथोपकारिषु । मातापितुगुरूष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम्

ਜਦੋਂ ਇਹ ‘ਨਵਕ’ ਦਾਨ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਮਿੱਤਰਾਂ, ਵਿਨੀਤਾਂ, ਦਿਨਾਂ-ਅਨਾਥਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ—ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਖੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे । कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बंदिनि

ਚਾਟੂਕਾਰਾਂ, ਭਾਟਾਂ, ਚੋਰਾਂ, ਕੂ-ਵੈਦਾਂ, ਜੂਆਰੀਆਂ, ਧੂਰਤਾਂ, ਸ਼ਠਾਂ, ਮੱਲਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ‘ਨਵਕ ਦਾਨ’ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

आपस्त्वपि न देयानि नववस्तूनि सर्वथा । अन्वये सति सर्वस्वं दारांश्च शरणागतान्

ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਨੌਂ ਵਸਤੂਆਂ ਕਦੇ ਨਾ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਜਦ ਤਕ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ, ਨ ਪਤਨੀ, ਨ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ।

Verse 84

न्यासाधीकुलवृत्तिं च निक्षेपं स्त्रीधनं सुतम् । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति

ਜੋ ਅਮਾਨਤ ਰੱਖੀ ਚੀਜ਼, ਕੁਲ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ, ਨਿਕਸ਼ੇਪ (ਜਮ੍ਹਾਂ), ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਧਨ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

एतन्नवानां नवकं ज्ञात्वा प्रियमवाप्नुयात् । अन्यच्च नवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम्

ਇਹ ‘ਨੌਂ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਵਕ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨਪਸੰਦ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਫਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਇਕ ਨਵਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

सत्यं शौचमहिंसा च क्षांतिर्दानं दया दमः । अस्तेयमिंद्रियाकोचः सर्वेषां धर्मसाधनम्

ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ੌਚ (ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ), ਅਹਿੰਸਾ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਦਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ), ਅਸਤੇਯ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਹਨ।

Verse 87

अभ्यस्य नवतिं चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम् । सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति

ਇਸ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪੁੰਨਯ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਨਵਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।

Verse 88

जिह्वा भार्या सुतो भ्राता मित्र दास समाश्रिताः । यस्यैते विनयाढ्याश्च तस्य सर्वत्र गौरवम्

ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰ, ਦਾਸ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਆਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 89

पानं दुर्जन संसर्गः पत्या च विरहोटनम् । स्वप्नोन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट्

ਮਦਿਰਾ ਪਾਨ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਘਰ ਸੌਣਾ—ਇਹ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਛੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 90

समर्घं धान्यमुद्धत्य महर्घं यः प्रयच्छति । स हि वार्धुषिको नाम तस्यान्नं नैव भक्षयेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮੁੱਲ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਵੇਚੇ, ਉਹ ‘ਵਾਰਧੂਸ਼ਿਕ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 91

अग्रे माहिषिकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अंते वार्धुषिकं चैव निराशाः पितरो गताः

ਜੇ ਅੱਗੇ ‘ਮਾਹਿਸ਼ਿਕ’, ਵਿਚਕਾਰ ‘ਵ੍ਰੁਸ਼ਲੀ’ ਦਾ ਪਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਰਧੂਸ਼ਿਕ’ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 92

महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद्व्यभिचारिणी । तां दुष्टां कामयेद्यस्तु स वै माहिषिकः स्मृतः

ਜੋ ਨਾਰੀ ਵਿਵਚਾਰਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ‘ਮਹਿਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ‘ਮਾਹਿਸ਼ਿਕ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

स्व वृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते । वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਾਏ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰੇ, ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿਸਲੀ’ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ; ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣੀ ਵ੍ਰਿਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 94

यावदुष्णं भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते । तावदश्नंति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः

ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਨ ਗਰਮ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੌਨ ਹੋ ਕੇ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਿਤਰ ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਤੱਕ ਹਵਿ ਦੀਆਂ ਗੁਣ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਉੱਚਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।

Verse 95

विद्याविनयसंपन्ने श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडंत्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

ਜਦ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਗ੍ਰਿਹ ਆਵੇ, ਤਦ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ‘ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਵਾਂਗੀਆਂ।’

Verse 96

भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम्

ਜਦ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਨ ਆਪ ਰੋਂਦਾ ਹੈ: ‘ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ?’

Verse 97

यस्य कोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति । स तारयति दातारं दशपूर्वान्दशापरान्

ਜਿਸ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਵੇਦ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪਚਦਾ’ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ।

Verse 98

न स्त्रीणां वपनं कार्यं न च गाः समनुव्रजेत् । न च रात्रौ वसेद्गोष्ठे न कुर्याद्वैदिकीं श्रुतिम्

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਮੁੰਡਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 99

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् । एवमेव तु नारीणां शिरसो मुंडनं भवेत्

ਸਾਰੇ ਵਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਕੱਟੇ; ਇਸੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ‘ਮੁੰਡਨ’ ਹੋਵੇ।

Verse 100

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । अकारयित्वा वपनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्

ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਜੇ ਉਸ ਨੇ (ਅਨੁਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ) ਮੁੰਡਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।

Verse 110

माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्तानि दिनमेकमभोजनम्

ਸ਼ਹਿਦ, ਫਾਣਿਤ (ਗੰਨੇ ਦੀ ਗੁੜੀ), ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ, ਗੋ-ਰਸ (ਗਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ), ਲੂਣ ਅਤੇ ਘੀ—ਜੇ ਇਹ ਹੱਥੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ (ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ) ਖਾਧੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।

Verse 120

मा देहीति च यो ब्रूयाद्गवाग्निब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडालेष्वभिजायते

ਜੋ ਕੋਈ ਗਾਂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਾ ਦੇਓ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਤਿਰਛੀ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਜਨਮ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਚਾਂਡਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

चैत्यवृक्षं चितिं यूपं शिवनिर्माल्यभोजिनम् । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत्

ਚੈਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼, ਚਿਤਾ, ਯੂਪ, ਸ਼ਿਵ-ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਭੋਜੀ ਜਾਂ ਵੇਦ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ।

Verse 140

फाणितं गोरसं तोयं लवणं मधुकांजिकम् । हस्तेन ब्राह्मणो दत्त्वा कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत्

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ (ਨਿੰਦਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ) ਫਾਣਿਤ, ਗੋਰਸ, ਪਾਣੀ, ਲੂਣ ਜਾਂ ਮਧੁਰ-ਖੱਟ ਕਾਂਜਿਕ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ।

Verse 150

व्यवहारानुरूपेण न्यायेन तु यदर्जनम् । क्षत्रियस्य पयस्तेन प्रजापालनतो भवेत्

ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਖ਼ਤਰੀ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ‘ਦੁੱਧ’—ਉਚਿਤ ਜੀਵਿਕਾ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 160

न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्या वसथप्रियस्य । न भोजनाच्छादन तत्परस्य न लोकवित्त ग्रहणे रतस्य

ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਖ ਨਹੀਂ; ਨਾਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਲੋਭੀ ਨੂੰ; ਨਾਹ ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨੂੰ; ਨਾਹ ਲੋਕਿਕ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਨੂੰ।

Verse 167

स सर्वतीर्थसुस्नातः स सर्वक्रतुदीक्षितः । स दत्तसर्वदानस्तु काशी येन निषेविता

ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।