Adhyaya 7

Verse 1

अगस्तिरुवाच । मथुरायां द्विजः कश्चिदभूद्भूदेवसत्तमः । तस्य पुत्रो महातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦ੍ਵਿਜ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਭੂਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵ ਸਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਜੋ ‘ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 2

अधीत्यवेदान्विधिवदर्थं विज्ञाय तत्त्वतः । पठित्वा धर्मशास्त्राणि पुराणान्यधिगम्य च

ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੱਤਵਤಃ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਭੀ ਪੂਰਾ ਅਧਿਗਮ ਕਰਕੇ,

Verse 3

अंगान्यभ्यस्य तर्कांश्च परिलोड्य समंततः । मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदं विगाह्य च

ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਰਖਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਮੀਮਾਂਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ-ਸਮਝ ਕੇ, ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 4

आयुर्वेदं विचार्यापि नाट्यवेदे कृतश्रमः । अर्थशास्त्राण्यनेकानि प्राप्याश्वगजचेष्टितम्

ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਨਾਟ੍ਯਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਘਣਾ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਕੀਤਾ; ਅਨੇਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

Verse 5

कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः । भाषाश्च नाना देशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः

ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਵਿਦੇਸ਼ੋਂ ਆਈਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 6

अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुक्त्वा भोगान्यदृच्छया । उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च

ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਕਮਾ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਅਤਿ ਜਤਨ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗੇ; ਸੁਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਧਨ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा जरां दृष्ट्वाश्रितां श्रुतिम् । चिन्तामवाप महती शिवशर्मा द्विजोत्तमः

ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਛਿਨਭੰਗੁਰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਈ ਜਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਮਨਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 8

पठतो मे गतः कालस्तथोपार्जयतो धनम् । नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः

‘ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧਨ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਪਰ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਦੀ ਮੈਂ ਅਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।’

Verse 9

न मया तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः । सर्वकामप्रदो नृणां गणेशो नार्चितो मया

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਣੁ—ਹਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 10

तमस्तोमहरः सूर्यो नार्चि तो वै मया क्वचित् । महामाया जगद्धात्री न ध्याता भवबंधहृत्

ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਹਾਰ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

Verse 11

न प्रीणिता मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः । तुलसीवन शुश्रूषा न कृता पापशांतये

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਾ—ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਵਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 12

न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः । इहापि च परत्रापि विपदामनुतारकाः

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਿੱਠੇ ਰਸਾਂ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੇ, ਸੁੱਧ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः । पथि नारोपिता वृक्षा इहामुत्रफलप्रदाः

ਬਹੁਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਖ ਮੈਂ ਰਾਹ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਏ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यंगभूषणैः । नालंकृताः सुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः

ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਸੁੰਦਰ ਦੁਕੂਲ, ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਚੋਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਨਹੀਂ।

Verse 15

द्विजाय नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी । सुवर्णं न सुवर्णाय दत्तं दुरितहृत्परम्

ਮੈਂ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਯਮਲੋਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਹ ਹੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

नालंकृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता । इह पापापहंत्र्याशु सप्तजन्मसुखावहा

ਮੈਂ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਬੱਛੜੇ ਸਮੇਤ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਗਾਂ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਦਾਨ ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ऋणापनुत्तये मातुः कारितो न जलाशयः । नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः

ਮਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਜਲਾਸ਼ਯ ਨਹੀਂ ਬਣਵਾਇਆ; ਨਾਹ ਹੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ—ਜਦ ਕਿ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 18

छत्रोपानत्कुंडिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः । यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः

ਮੈਂ ਰਾਹਗੀਰ ਨੂੰ ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁੰਡਿਕਾ (ਪਾਣੀ ਦਾ ਲੋਟਾ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ—ਇਹ ਦਾਨ ਸੰਯਮਨੀ (ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ) ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਤੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम् । इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि

ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਧਨ ਕਿਤੇ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਕਨਿਆ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम् । इह जन्मनि चान्यस्मिन्बहुमृष्टान्नपानदे

ਲੋਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਨ੍ਹਾਇਆ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਧ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਦਾਰ ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।

Verse 21

न मया स्थापितं लिंगं कृत्वा देवालयं शुभम । यस्मिन्संस्थापिते लिंगो विश्वं संस्थापितं भवेत्

ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵਾਲਯ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਲਿੰਗ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम् । न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया

ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਯਤਨ—ਜੋ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਸੂਰਯ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ।

Verse 23

न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते । प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः

ਮੈਂ ਨਾ ਗੌਰੀ ਨੂੰ, ਨਾ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ—ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਕਦੇ ਬਣਵਾਇਆ ਜਾਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕੁਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਦੁર્ભਾਗੀ।

Verse 24

सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यंबराण्यपि । समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्यांबर समृद्धये

ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਸੁਖਮ, ਵਿਲੱਖਣ ਨਕ਼ਸ਼ੀਦਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਨਾ ਕੀਤੇ—ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਬਰ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने । हुता वै मन्त्रपूताश्च सर्वपापापनुत्तये

ਮੈਂ ਘੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਤਿਲ ਵੀ ਸੁਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹਵਨਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਨਾ ਕੀਤੇ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਭੇਟਾਂ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ।

Verse 26

श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणो मंडलानि च । जप्तं पुरुषसूक्तं न पापारि शतरुद्रियम्

ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ, ਪਾਵਮਾਨੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਨਾਹ ਹੀ ਪਾਪ-ਵਿਨਾਸਕ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ।

Verse 27

अश्वत्थ सेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कं त्रयोदशीम् । सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने

ਮੈਂ ਅਸ਼ਵਤ्थ (ਪੀਪਲ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਰਕ-ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਹਰਦੀ ਹੈ—ਪਰ ਮੈਂ ਨ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਨ ਭ੍ਰਿਗੁਵਾਰ (ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ) ਨੂੰ ਕੀਤੀ।

Verse 28

शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका । दीपीदर्पणसंयु्क्तं सर्वभोगसमृद्धिदम्

ਮੈਂ ਸ਼ਯਨ-ਦਾਨ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਨਰਮ ਤਕੀਆ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ—ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਦਰਪਣ ਸਮੇਤ—ਜੋ ਹਰ ਭੋਗ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अजाश्वमहिषी मेषी दासी कृष्णाजिनं तिलाः । सकरंभास्तोयकुंभा नासनं मृदुपादुके

(ਦਾਨ ਵਜੋਂ) ਬੱਕਰੀ, ਘੋੜਾ, ਮਹਿਸ, ਮੇਢਾ, ਦਾਸੀ, ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਅਤੇ ਤਿਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਕਾਂਜੀ/ਕਰੰਭ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ, ਬੈਠਕ ਅਤੇ ਨਰਮ ਪਾਦੁਕੇ ਦਿਓ।

Verse 30

पादाभ्यंगं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनं वस्त्रतांबूलं तथान्यन्मुखवासकृत

ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ, ਦੀਵੇ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਆਉ/ਪਾਣੀ-ਛਾਵਣੀ ਦਾ ਦਾਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਖੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਤੰਬੂਲ (ਪਾਨ) ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਕਰਮ।

Verse 31

नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथि समर्चनम् । विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये

ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਭੂਤ-ਬਲੀ, ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੀ ਉਹ ਪੁੰਨ ਸਰਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः । पश्यन्ति ते पुणयभाजो नैतच्चापि कृतं मया

ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ, ਉਹ ਨ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਨ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੂੰ, ਨ ਨਰਕ-ਮਾਰਗ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨੂੰ; ਪਰ ਇਹ ਪੁੰਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 33

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च । शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया

ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਕਤ-ਵ੍ਰਤ ਵਰਗੇ ਵਰਤ—ਜੋ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।

Verse 34

गवाह्निकं च नोदत्तं कोकंडूतिर्न वै कृता । नोद्धृता पंकमग्ना गौर्गोलोकसुखदायिनी

ਨਾ ਮੈਂ ਗਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਹੱਕ (ਸੇਵਾ/ਚਾਰਾ) ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ; ਨਾ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਧੰਸੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਾਇਆ—ਉਹ ਗਾਂ ਜੋ ਗੋਲੋਕ ਦੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 35

नार्थिनः प्रार्थितैरर्थैः कृतार्था हि मया कृताः । देहिदेहीति जल्पाको भविष्याम्यन्यजन्मनि

ਮੈਂ ਮੰਗਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ‘ਦੇਹਿ, ਦੇਹਿ’—‘ਦੇ, ਦੇ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਂਗਾ।

Verse 36

न वेदा न च शास्त्राणि नार्धो दारा न नो सुतः । न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायांतमनुयास्यति

ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ; ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ; ਨਾ ਖੇਤ, ਨਾ ਮਹਲ ਆਦਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 37

शिवशर्मेति संचिंत्य बुद्धिं संधाय सर्वतः । निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम

‘ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਤੇ ਕਲਿਆਣ’ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ: ‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇਗਾ।’

Verse 38

यावत्स्वस्थोस्ति मे देहो यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्

ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਦੇਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 39

दिनानि पंचपाण्येवमतिवाह्य गृहो द्विजः । शुभे तिथौ शुभे वारे शुभलग्नबले द्विजः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਦਵਿਜ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ, ਸ਼ੁਭ ਵਾਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਚੁਣ ਕੇ, ਮੰਗਲ ਸਮੇਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।

Verse 40

उपोष्य रजनीमेकां प्रातः श्राद्धं विधाय च । गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः

ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 41

इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम् । सर्वेषामेव जंतूनां तत्र संस्थितिकारिणाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ-ਪਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਸੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲਿਆ—ਜੋ ਉਥੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ—ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਕੀਤਾ।

Verse 42

अथ पंथानमाक्रम्य कियंतमपि स द्विजः । मुहूर्तं पथि विश्रम्याचिंतयत्प्राक्क्व याम्यहम्

ਫਿਰ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰ ਕੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੁਰਿਆ ਉਹ ਦਵਿਜ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?”

Verse 43

भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः । ततः सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत्

“ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਆਯੁ ਚੰਚਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਲੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੱਤ ਪੁਰੀਆਂ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਹਨ।”

Verse 44

अयोध्यां च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च । तत्तत्तीर्थेषु संतर्प्य पितॄन्पिंडप्रदानतः

ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 45

पंचरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्य च । प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत्

ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਉਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਦਵਿਜ਼ ਪ੍ਰਯਾਗ—ਤੀਰਥਰਾਜ—ਵੱਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 46

सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे यत्रास्तां सुरदुर्लभे । यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति

ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀਤਾ ਤੇ ਅਸੀਤਾ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ—ਉਥੇ ਜੋ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् । लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਸਭ ਲਈ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 48

दमयंतीं कलिं कालं कलिंदतनयां शुभाम् । आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरंगिणी

ਉਥੇ ਪੁੰਨਮਈ ‘ਸਵਰਗ-ਤਰੰਗਿਣੀ’—ਸਵਰਗ ਵਾਂਗ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ—ਆ ਕੇ ਦਮਯੰਤੀ, ਕਲੀ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਲਿੰਦ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪੁਤਰੀ (ਯਮੁਨਾ) ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 49

प्रकृष्टं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते । यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्

ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 50

यत्र स्थितः स्वयं साक्षाच्छूलटंको महेश्वरः । तत्राप्लुतानां जंतूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः

ਜਿੱਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੂਲਟੰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् । प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्

ਉੱਥੇ ਅਕਸ਼ਯ ਵਟ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ (ਅਭੈ ਰਹਿ ਕੇ)।

Verse 52

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् । तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्

ਜਾਣੋ ਕਿ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਓਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਟ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ ਤਾਂ ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 53

यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुंठादेत्य मानवान् । श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्

ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਧਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

श्रुतिभिः परिपठ्येते सिताऽसित सरिद्वरे । तत्राप्लुतां गाह्यमृतं भवंतीति विनिश्चितम्

ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਉੱਤਮ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਸਿਤਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਭਾਗ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

शिवलोकाद्ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः । कुमारलोकाद्वैकुंठात्सत्यलोकात्समंततः । तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः । भुवोलोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकात्तथाऽखिलात्

ਸ਼ਿਵਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਅਤੇ ਉਮਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਤੋਂ; ਕੁਮਾਰਲੋਕ, ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ; ਤਪੋਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ—ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸਭ ਨਿਵਾਸੀ; ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੇ ਭੂਲੋਕ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਸਮੇਤ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

अचला हिमवन्मुख्याः कल्पवृक्षादयो नगाः । स्नातुं माघे समायांति प्रयागमरुणोदये

ਅਚਲ—ਹਿਮਵਾਨ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਅਦਭੁਤ ਸੱਤਾ ਵੀ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 58

दिगंगनाः प्रार्थयंति यत्प्रयागानिलानपि । तेपि नः पावयिष्यंति किं कुर्मः पंगवो वयम्

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ‘ਉਹ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਗੀਆਂ—ਅਸੀਂ ਲੰਗੜੇ-ਲੂਲੇ ਕੀ ਕਰੀਏ?’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 59

अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः । तुलितं ब्रह्मणा पूर्वं न ते तद्रजसा समाः

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਯਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਤੋਲਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਯਾਗ ਉਸ ਧੂੜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰੇ।

Verse 60

मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि । प्रयागनामश्रवणात्क्षीयंतेऽतीव विह्वलम्

ਜੋ ਪਾਪ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਵੀ—ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਮ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 61

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧਰਮ-ਤੀਰਥ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਅਰਥ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਮੋਖਸ਼-ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 62

ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जंति देहिषु । यावन्मज्जंति नो माघे प्रयागे पापहारिणि

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਦ ਤੱਕ ਗੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਪਹਾਰিণੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 63

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਸੂਰਿ ਸਦਾ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪਾਠਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੱਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੀ ਹੈ।

Verse 64

सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा । सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्

ਇੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਰਜੋ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਕਾਲਿੰਦਜਾ (ਯਮੁਨਾ) ਤਮੋ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 65

इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः । जंतोर्विशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च

ਇਹ ਵੇਣੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ—ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਮਾਰਗ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਲਈ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੀ।

Verse 66

काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना । तद्दोर्युगं च वरणासिरियं तदीया वेणीति याऽत्र गदिताऽक्षयशर्मभूमिः

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਲੋਲਾਰਕ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵਰਗੀਆਂ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਰਣਾ ਤੇ ਅਸੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਵੇਣੀ’ ਵੇਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਅਖੰਡ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।

Verse 67

अगस्तिरुवाच । सुधर्मिणि गुणांस्तस्य कोत्र वर्णयितुं क्षमः । तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ, ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ?

Verse 68

पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो । तच्छुद्ध्यै सेव्यते तीर्थैः प्रयागमधिकं ततः

ਅਹੋ! ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਬਲਪੂਰਵਕ ਧੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 69

प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः । तत्र माघमुष्त्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम्

ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਉੱਥੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨਾ ਵੱਸਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 70

प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् । अन्वलिंपत्ततो भक्त्या साज्यसिंदूरकर्दमैः

ਦੁਆਰ ਤੇ ਹੀ ਦੇਹਲੀ-ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਦੂਰ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ-ਲੇਪ ਕੀਤਾ।

Verse 71

निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम् । महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोंऽतः क्षेत्रमाविशत्

ਪੰਜ ਮੋਦਕ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਪਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 72

आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः । संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्

ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਰਗ-ਵਾਹਕ, ਸੁਰਗ-ਤਰੰਗੀ ਨਦੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਗਣ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ।

Verse 73

सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः । संतर्प्य देर्वीषमनुष्यदिव्यपितॄन्पितॄन्स्वान्सहि कर्मकांडवित्

ਨਿਰਮਲ, ਬੇਦਾਗ ਜਲ ਵਿੱਚ—ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ—ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਉਹ ਤਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम् । पुनःपुनर्वीक्ष्यपुरीं पुरारेरिदं मयालोकिनवेति विस्मितः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੰਚ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਉਹ ਪੁਰਾਰਿ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿਆ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦਾ, “ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ?”

Verse 75

न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत । प्रबंधभेदाद्व्यतिरिक्तपुस्तकप्रतिर्यथा सल्लिपिभेदभंगतः

ਸੁਰਗ ਦੀ ਉਹ ਪੁਰੀ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਗਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਨਕਲ ਮੂਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਹੈ।

Verse 76

पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा । तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित्

ਇੱਥੋਂ ਦਾ ‘ਦੁੱਧ’ ਵੀ ਅਚਿੰਤ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੁਧਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਿਰਥਕ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਜੇ ਕਦੇ ਇਹ ਚੱਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 77

अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना । न कर्मसत्कर्मकृतोपि कुर्वतेऽनुकुर्वते शर्वगणांश्च सर्वतः

ਉੱਥੇ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਿਰਾਮਯ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਭਲੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले । पचेलिमैः प्राक्कृतपुण्यभारैरोंकारमोंकारयतींदुमौलिः

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜੋ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਅੰਤਕਾਲ ਵੇਲੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਉਸ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् । शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति

ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸੱਜਨ-ਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਕਾਲ ਵੇਲੇ, ਸ਼ਿਵ ਅਚਾਨਕ ਤਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ‘ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 80

मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः । कर्णिकेयं ततः प्राहुर्यां जना मणिकर्णिकाम्

ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਮੁਕਤੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਮਹਾਪੀਠ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਰਨਿਕਾ’—ਕੰਨ ਦਾ ਗਹਿਣਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਮ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 81

जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः । न समा मोक्षभाजस्ते त्रिदशैर्मुक्तिदुर्दशैः

ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ—ਗਰਭਜ, ਅੰਡਜ, ਉਦਭਿਜ ਅਤੇ ਸਵੇਦਜ—ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਬੜੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 82

मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः । नाद्ययावन्मयै क्षिष्ट काशिका मुक्तिकाशिका

‘ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋਇਆ—ਮੈਂ ਕੁਕਰਮੀ ਤੇ ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਹਾਂ—ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।’

Verse 83

पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः । विचित्रं च पवित्रं च तृप्तिं नाधिजगाम ह

ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਬਣਾ ਕੇ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਈ।

Verse 84

सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम् । वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्

ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਅਗੇਵਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਸੁਨਿਰਵਾਣ, ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।

Verse 85

तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः । तासां प्रभावं विज्ञायाप्यागमिष्याम्य हं पुनः

ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀਆਂ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਗੋਚਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 86

तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम् । न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थं काश्यां तिलेतिले

ਜੇ ਕੋਈ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ, ਤਦ ਵੀ ਸਭ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਤਿਲ, ਕਣ-ਕਣ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 87

अगस्तिरुवाच । जानन्न पि गुणान्देवि क्षेत्रस्यास्य परान्द्विजः । नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਦਵਿਜ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੇ ਆਗਮਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਹਾਏ—ਤੱਥਾਪਿ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 88

किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि । महामायां भवित्री तां को निवारयितुं क्षमः

ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦ ਮਹਾਮਾਇਆ ਉੱਠਣ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜੋਗਾ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 89

कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् । प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः

ਉੱਠ ਚੁੱਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕੌਣ ਠਹਿਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਕਰੇ? ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਚੰਚਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् । महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्

ਤਦ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਦੇਸ਼ੋਂ-ਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ।

Verse 91

कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया । तं कालं कलयित्वा यो महाकालो भवत्किल

ਜੋ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਮਹਾਕਾਲ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते । युगेयुगेन्यनाम्नी सा कलावुज्जयिनीति च

ਪਾਪ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਵੰਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਉੱਜਯਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 93

विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम् । न पूतिगंधमाप्नो ति समुच्छ्रयति न क्वचित्

ਉਥੇ ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਮਰ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਾਸ਼ ਵੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਨਾ ਕਿਤੇ ਸੜਨ-ਗਲਣ ਨਾਲ ਫੂਲਦਾ ਹੈ।

Verse 94

यमदूता न यस्यां हि प्रविशंति कदाचन । परःकोटीनि लिंगानि तस्यां संति पदेपदे

ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲਿੰਗ ਹਨ—ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 95

हाटकेशो महाकालस्तारके शस्तथैव च । एकलिंगं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्

ਹਾਟਕੇਸ਼, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਤਾਰਕੇਸ਼—ਇਕੋ ਲਿੰਗ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 96

ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यंतीह ये द्विजाः । अथवाश्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः

ਸਿੱਧਵਟ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਜੋ ਦਵਿਜ ਇੱਥੇ ਉਸ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪੁੰਨ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 97

महाकालस्य तल्लिंगं यैर्दृष्टं कष्टिभिः क्वचित । न स्पृष्टास्ते महापापैर्न दृष्टास्ते यमोद्भटैः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੱਡੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੁਹੇ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 98

महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरंगमाः । अरुणस्य कशाघातं क्षणं विश्रमयंति खे

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨਾਲ ਛੁਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਰੁਣ ਦੇ ਕੋੜੇ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 99

महाकालमहाकालमहाकालेतिसंततम् । स्मरतःस्मरतो नित्यं स्मरकर्तृस्मरांतकौ

ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ “ਮਹਾਕਾਲ, ਮਹਾਕਾਲ, ਮਹਾਕਾਲ” ਜਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 100

एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः । जगाम नगरीं कांतीं कांतां त्रिभुवनादपि

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤੇਸ਼ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਫਿਰ ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।

Verse 110

युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानि परितो मुषन् । अब्धीरत्नाकरोद्यापि लोकेषु परिगीयते

ਯੁਗੋਂ ਯੁਗ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਤਨ ਲੁੱਟਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਮੁੰਦਰ—ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਖਾਣ’ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

चिंतार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशो जीविते धने । सांयात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे

ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਧਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਬੈਠਾ—ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਯਾਤਰੀ।

Verse 130

एवं चिंतयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा । कोटि वृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ; ਉਹ ਦਸ ਕਰੋੜ ਬਿਛੂਆਂ ਦੇ ਡੰਸੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 135

तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलंचक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः

ਫਿਰ ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।