Adhyaya 30

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्यमहाभाग स च राजा भगीरथः । आराध्य श्रीमहादेवमुद्दिधीर्षुः पितामहान्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਅਗਸਤ੍ਯ! ਉਹ ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਆਪਣੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 2

ब्रह्मशाप विनिर्दग्धान्सर्वान्राजर्षिसत्तमः । महता तपसा भूमिमानिनाय त्रिवर्त्मगाम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਸਭਨਾਂ ਲਈ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਰਤਮਗਾਮਿਨੀ (ਤਿੰਨ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ) ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰ ਲਿਆ।

Verse 3

त्रयाणामपि लोकानां हिताय महते नृपः । समानैषीत्ततो गंगां यत्रासीन्मणिकर्णिका

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਿਤ ਲਈ, ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਲਿਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਮਣਿਕਰਣਿਕਾ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ।

Verse 4

आनंदकाननं शंभोश्चक्रपुष्करिणी हरेः । परब्रह्मैकसुक्षेत्रं लीलामोक्षसमर्पकम्

ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਹੈ; ਇਹ ਹਰੀ ਦੀ ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰিণੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇਕੋ ਅਤਿਉੱਤਮ ਸੁਖੇਤਰ ਹੈ—ਜੋ ਲੀਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

प्रापयामास तां गंगां दैलीपिः पुरतश्चरन् । निर्वाणकाशनाद्यत्र काशीति प्रथिता पुरी

ਉਸ ਗੰਗਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦੈਲੀਪਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਲਿਆਇਆ—ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਰੀ ‘ਕਾਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 6

अविमुक्तं महाक्षेत्रं न मुक्तं शंभुना क्वचित । प्रागेव हि मुनेऽनर्घ्यं जात्यं जांबूनदं स्वयम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਅਨਮੋਲ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਖਰਾ, ਜਾਤੀ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨਾ।

Verse 7

पुनर्वारितरेणापि हीरेणयदि संगतम् । चक्रपुष्करणीतीर्थं प्रागेव श्रेयसांपदम्

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਹੀਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਚਕ੍ਰਪੁਸ਼ਕਰਣੀ ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।

Verse 8

ततः श्रेष्ठतरं शंभोर्मणिश्रवणभूषणात् । आनंदकानने तस्मिन्नविमुक्ते शिवालये

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਮਣਿਮਯ ਕਰਣ-ਭੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਲਯ—ਅਵਿਮੁਕਤ—ਉਸ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਦੇ ਅੰਦਰ।

Verse 9

प्रागेव मुक्तिः संसिद्धा गंगासंगात्ततोधिका । यदा प्रभृति सा गंगा मणिकर्ण्यां समागता

ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਸੀ; ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੋ ਗਈ—ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਮਣਿਕਰਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲੀ।

Verse 10

तदाप्रभृति तत्क्षेत्रं दुष्प्रापं त्रिदशैरपि । कृत्वा कर्माण्यनेकानि कल्याणानीतराणि वा

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਖੇਤਰ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੋ ਗਿਆ—ਭਾਵੇਂ ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਣ, ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ।

Verse 11

तानि क्षणात्समुत्क्षिप्य काशीसंस्थोऽमृतोभवेत् । तस्यां वेदांतवेद्यस्य निदिध्यासनतो विना

ਉਹ (ਕਰਮ-ਭਾਰ) ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਝਾੜ ਕੇ, ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੇਦਾਂਤ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ (ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ-ਚਿੰਤਨ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ…

Verse 12

विना सांख्येन योगेन काश्यां संस्थोऽमृतो भवेत् । कर्मनिर्मूलनवता विना ज्ञानेन कुंभज

ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੁੰਭਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਕਰਮ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ…

Verse 13

शशिमौलिप्रसादेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । यत्नतोऽयत्नतो वापि कालात्त्यक्त्वा कलेवरम्

ਚੰਦ੍ਰਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ, ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ।

Verse 14

तारकस्योपदेशेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । अनेकजन्मसंसिद्धैर्बद्धोऽपि प्राकृतैर्गुणैः

ਤਾਰਕ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 16

देहत्यागोऽत्र वै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत् । प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि

ਇੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ‘ਯੋਗ’ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਹੈ; ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਗੰਗਾ ਵਾਲੀ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਤਿ ਦੁਰਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ…

Verse 17

यायात्स्वं हेलया त्यक्त्वा तद्विष्णोः परमं पदम् । यमेंद्राग्निमुखा देवा दृष्ट्वा मुक्तिपथोन्मुखान्

ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਹੇਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਮ, ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੇਵ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 18

सर्वान्सर्वे समालोक्य रक्षां चक्रुः पुरापुरः । असिं महासिरूपां च पाप्यसन्मतिखंडनीम्

ਸਭ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਨਗਰ-ਨਗਰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਾਪ ਅਤੇ ਕੁਮਤਿ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

Verse 19

दुष्टप्रवेशं धुन्वानां धुनीं देवा विनिर्ममुः । वरणां च व्यधुस्तत्र क्षेत्रविघ्ननिवारिणीम्

ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਚੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਣਾ ਨਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 20

दुर्वृत्तसुप्रवृत्तेश्च निवृत्तिकरणीं सुराः । दक्षिणोत्तरदिग्भागे कृत्वाऽसिं वरणां सुराः

ਸੁਰਾਂ ਨੇ ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜੋ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸੀ ਅਤੇ ਵਰਣਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 21

क्षेत्रस्य मोक्षनिक्षेप रक्षां निर्वृतिमाप्नुयुः । क्षेत्रस्य पश्चाद्दिग्भागे तं देहलिविनायकम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ—ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਨਿਧਾਨ-ਸਥਾਨ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹਲੀ-ਵਿਨਾਇਕ (ਦੁਆਰ ਦੇ ਗਣੇਸ਼) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 22

स्वयं व्यापारयामास रक्षार्थं शशिशेखरः । अनुज्ञातप्रवेशानां विश्वेशेन कृपावता

ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰੁਣਾਮਯ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਅਨੁਮਤ ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ।

Verse 23

ते प्रवेशं प्रयच्छंति नान्येषां हि कदाचन । इत्यर्थे कथयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । आश्चर्यकारिपरमं काशीभक्तिप्रवर्धनम्

ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਾਂਗਾ—ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ, ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ-ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

स्कंद उवाच । दक्षिणाब्धितटे कश्चित्सेतुबंधसमीपतः । वणिग्धनंजयो नाम मातृभक्तिसमन्वितः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਸੇਤੁਬੰਧ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਧਨੰਜਯ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਤਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 25

पुण्यमार्गार्जित धनो धनतोषितमार्गणः । मार्गणस्फारितयशा यशोदातनयार्चकः

ਉਸ ਨੇ ਧਨ ਪੁੰਨਮਈ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ; ਆਪਣੇ ਧਨ ਨਾਲ ਯਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ। ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਯਸ਼ੋਦਾ-ਨੰਦਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਸੀ।

Verse 26

समुन्नतोपि संपत्त्या विनयानतकंधरः । आकरोपि गुणानां हि गुणिष्वाकारगोपकः

ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾਈ ਰੱਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਗੁਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

Verse 27

रूपसंपदुदारोपि परदारपराङ्मुखः । ससंपूर्णकलोप्यासीन्निष्कलंकोदयः सदा

ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੇ ਉਦਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪਰਾਂਮੁਖ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ।

Verse 28

ससत्यानृतवृत्तिश्च प्रायः सत्यप्रियो मुने । वर्णेतरोप्यभूल्लोके सुवर्णकृतवर्णनः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੱਚ ਤੇ ਕਦੇ ਝੂਠ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੰਮਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਸੁਵਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ’—ਉਜਲੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਘੜਨਹਾਰ—ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 29

सदाचरणगोप्येष सुखयानचरः कृती । अदरिद्रोपि मेधावी सोभूत्पापदरिद्रधीः

ਉਸ ਦਾ ਦੁਰਾਚਾਰ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਓਟ ਹੇਠ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ, ਕਾਬਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਸੀ। ਧਨੋਂ ਗਰੀਬ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੋਂ ਗਰੀਬ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 30

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात् । जननी निधनं प्राप्ता व्याधिताऽतिजरातुरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ—ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅਤਿ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ।

Verse 31

तया च यौवनं प्राप्य मेघच्छायातिचंचलम् । प्रावृण्नदीपूरसमं स्वपतिः परिवंचितः

ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ—ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਵਰਗੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛਲ ਗਈ।

Verse 32

दिन त्रिचतुरस्थायि या नारी प्राप्य यौवनम् । भर्तारं वंचयेन्मोहात्साऽक्षयं नरकं व्रजेत्

ਜੋ ਨਾਰੀ ਯੌਵਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ—ਜੋ ਮਾਨੋ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਜਿਹਾ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਮੋਹ ਵਿਚ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 33

शीलभंगेन नारीणां भर्ताधर्मपरोपि हि । पतेद्दुःखार्जितात्स्वर्गाच्छीलं रक्ष्यं ततः स्त्रिया

ਨਾਰੀ ਦੇ ਸੀਲ-ਭੰਗ ਨਾਲ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਪਤੀ ਭੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੀਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 34

विष्ठागर्ते च निरये स्वयं पतति दुर्मतिः । आभूतसंप्लवं यावत्ततः स्याद्ग्रामसूकरी

ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਗੜ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਫਿਰ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੂਅਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 35

स्वविष्ठापायिनी चाथ वल्गुली वृक्षलंबिनी । उलूकी वा दिवांधा स्याद्वृक्षकोटरवासिनी

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਠਾ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਲਟਕਣ ਵਾਲਾ ਚਮਗਾਦੜ; ਜਾਂ ਦਿਨ ਨੂੰ ਅੰਨੀ ਉੱਲੂ, ਜੋ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਕੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 36

रक्षणीयं महायत्नादिदं सुकृतभाजनम् । वपुः परस्य दुःस्पर्शात्सुखाभासात्मकात्स्त्रिया

ਇਹ ਦੇਹ—ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ—ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ; ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਖ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਦਾ ਭਾਸ ਹੈ।

Verse 37

अनेनैव शरीरेण भर्तृसाद्विहितेन हि । किं सती न च तस्तंभ भानुमुद्यंतमाज्ञया

ਇਸੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨਾਲ—ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ—ਕੀ ਉਸ ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ?

Verse 38

अत्रिपत्न्यनसूया किं भर्तृभक्तिप्रभावतः । दधार न त्रयीं गर्भे पतिव्रत परायणा

ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ, ਕੀ ਪਤੀ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੈ-ਵੇਦ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਗਈ ਸੀ?

Verse 39

इह कीर्तिश्च विपुला स्वर्गेवासस्तथाऽक्षयः । पातिव्रत्यात्स्त्रिया लभ्यं सखित्वं च श्रिया सह

ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪਾਤਿਵ੍ਰਤ ਧਰਮ ਤੋਂ ਇਥੇ ਵੱਡੀ ਕੀਰਤੀ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਸਖੀਭਾਵ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

सादुर्वृत्त्या परित्यज्य पतिधर्मं सनातनम् । स्वच्छंदचारिणी भूत्वामृतानिरयमुद्ययौ

ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪਤੀ-ਧਰਮ, ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਮਰੀ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 41

धनंजयोपि च मुने केनचिच्छिवयोगिना । सार्धं तपोदयादित्थं सोऽभवद्धर्मतत्परः

ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 42

धनंजयोपि धर्मात्मा मातृभक्तिपरायणः । आदायास्थीन्यथो मातुर्गंगा मार्गस्थितोऽभवत्

ਧਨੰਜਯ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸੀ; ਉਹ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 43

पंचगव्येन संस्नाप्य ततः पंचामृतेन वै । यक्षकर्दमलेपेन लिप्त्वा पुष्पैः प्रपूज्य च

ਉਸ ਨੇ (ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ) ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ; ਯਕ੍ਸ਼-ਕਰਦਮ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਕੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 44

आवेष्ट्य नेत्रवस्त्रेण ततः पट्टांबरेण वै । ततः सुरसवस्त्रेण ततो मांजिष्ठवाससा

ਫਿਰ (ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ) ਨੇਤਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਤਦੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੱਟਾਂਬਰ—ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ—ਨਾਲ; ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਂਜਿਠਾ ਰੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ।

Verse 45

नेपालकंबलेनाथ मृदाचाऽथ विशुद्धया । ताम्रसंपुटके कृत्वा मातुरंगान्यहो वणिक्

ਫਿਰ ਨੇਪਾਲੀ ਕੰਬਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭੀ; ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ (ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ) ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸੰਪੁਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ—ਹਾਏ, ਉਹ ਵਣਿਕ!

Verse 46

अस्पृष्टहीनजातिः स शुचिष्मान्स्थंडिलेशयः । आनयञ्ज्वरितोप्यासीन्मध्ये मार्गं धनंजयः

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤ ਦਾ, ‘ਅਸਪਰਸ਼’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੌਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਸੀ; ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਧਨੰਜਯ ਮਾਰਗ ਦੇ ਮੱਧੋਂ-ਮੱਧ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ (ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਲਿਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 47

भारवाहः कृतस्तेन कश्चिद्दत्त्वोचितां भृतिम् । किं बहूक्तेन घटज काशी प्राप्ताऽथ तेन वै

ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਹੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੁਨੀ (ਅਗਸਤਿ)! ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 48

धृत्वा संभृतिरक्षार्थं भारवाहं धनंजयः । जगामापणमानेतुं किंचिद्वस्त्वशनादिकम्

ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 49

भारवाह्यंतरं प्राप्य तस्य संभृतिमध्यतः । ताम्रसंपुटमादाय धनं ज्ञात्वा गृहं ययौ

ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਡੱਬਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਭੱਜ ਗਿਆ।

Verse 50

वासस्थानमथागत्य तमदृष्ट्वा धनंजयः । त्वरावान्संभृतिं वीक्ष्य ताम्रसंपुटवर्जिताम्

ਜਦੋਂ ਧਨੰਜਯ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਡੱਬਾ ਗਾਇਬ ਸੀ।

Verse 51

हाहेत्याताड्य हृदयं चक्रंद बहुशो भृशम् । इतस्ततस्तमालोक्य गतस्तदनुसारतः

"ਹਾਏ! ਹਾਏ!" ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੋਇਆ। ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜਿਆ।

Verse 52

अकृत्वा जाह्नवीस्नानमनवेक्ष्य जगत्पतिम् । तस्य संवसथं प्राप्तो भारवोढुर्धनंजयः

ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਅਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾ ਹੀ, ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਧਨੰਜਯ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 53

भारवाडप्यरण्यान्यां ताम्रसंपुटमध्यतः । दृष्ट्वास्थीनि विनिःश्वस्य तानि त्यक्त्वा गृहं ययौ

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇ ਵੀ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੱਡੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 54

वणिक्च तद्गृहं प्राप्य शुष्ककंठोष्ठतालुकः । दृष्ट्वाऽथ चैलशकलं तृणकुट्यंतरे तदा

ਵਪਾਰੀ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗਲਾ, ਹੋਠ ਤੇ ਤਾਲੂ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਘਾਹ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 55

आशया किंचिदाश्वस्य तत्पत्नीं परिपृष्टवान् । सत्यं ब्रूहि न भेतव्यं दास्याम्यन्यदपि ध्रुवम्

ਕੁਝ ਆਸ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਸੱਚ ਬੋਲ, ਡਰ ਨਾ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 56

वसु क्व ते गतो भर्ता मातुरस्थीनिमेऽर्पय । वयं कार्पटिका भद्रे भवामो न च दुःखदाः

“ਧਨ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਗਿਆ ਤੇਰਾ ਪਤੀ? ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇ। ਭਦ੍ਰੇ, ਅਸੀਂ ਫਟੇਹਾਲ ਕੰਗਾਲ ਹਾਂ—ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।”

Verse 57

अज्ञात्वा लोभवशतस्तेन नीतोऽस्थिसंपुटः । तस्यैष दोषो नो भद्रे मातुर्मे कर्म तादृशम्

ਅਸਲ ਭੇਦ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪੁਟ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਦੋਸ਼ ਉਸੇ ਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ; ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 58

अथवा न प्रसू दोषो मंदभाग्योऽस्मि तत्सुतः । सुतेनकृत्यं यत्कृत्यं तत्प्राप्तिर्नास्ति भिल्लि मे

ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ—ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਹੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਹਾਂ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਹੇ ਭਿੱਲੀ।

Verse 59

उद्यमं कृतवानस्मि न सिद्ध्येन्मंदभाग्यतः । आयातु सत्यवाक्यान्मे मा बिभेतु वनेचरः

ਮੈਂ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੰਦਭਾਗ ਕਾਰਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੇਰੇ ਸਤ੍ਯ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵਨਚਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰੇ ਨਾ।

Verse 60

अस्थीनि दर्शयत्वाशु धनं दास्येऽधिकं ततः । इत्युक्ता तेन सा भिल्ली व्याजहार निजं पतिम्

“ਅਸਥੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਵਿਖਾ ਦੇ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਧਨ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਭਿੱਲੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 61

लज्जानम्रशिराःसोऽथ वृत्तांतं विनिवेद्य च । निनाय तामरण्यानीं शबरस्तं धनंजयम्

ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਬਰ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਰਣ੍ਯ ਦੀ ਉਜਾੜ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 62

वनेचरोऽथ तत्स्थानं दैवाद्विस्मृतवान्मुने । दिग्भ्रांतिं समवाप्याथ परिबभ्राम कानने

ਤਦੋਂ ਉਹ ਵਨਵਾਸੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।

Verse 63

इतोरण्यात्ततो याति ततोरण्यादितो व्रजेत् । वनाद्वनांतरं भ्रांत्वा खिन्नः सोपि वनेचरः

ਇਸ ਜੰਗਲੋਂ ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਉਸ ਜੰਗਲੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ। ਵਨ ਤੋਂ ਵਨ ਅੰਦਰ ਭਟਕਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਨਵਾਸੀ ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 64

विहाय मध्येऽरण्यानि तं ययौ च स्वपक्कणम् । द्वित्राण्यहानि संभ्रम्य स कार्पटिकसत्तमः

ਮੱਧ ਦੇ ਜੰਗਲ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਠਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ, ਉਹ ਕਾਰਪਟਿਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ…

Verse 66

तन्मंदभाग्यतां श्रुत्वा लोकात्कार्पटिको मुने । कृत्वा गयां प्रयागं च ततः स्वविषयं ययौ

ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮੰਦ-ਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਕਾਰਪਟਿਕ ਨੇ ਗਯਾ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 67

काश्यां प्रवेशं प्राप्यापि तदस्थीनि घटोद्भव । विना वैश्वेश्वरीमाज्ञां बहिर्यातानि तत्क्षणात्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਉਹ ਅਸਥੀਆਂ ਵੈਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾ ਉਸੇ ਖਣ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 68

एवं काश्यां प्रविश्यापि पापी धर्मानुषंगतः । न क्षेत्रफलमाप्नोति बहिर्भवति तत्क्षणात्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਜੇ ਪਾਪੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਉਪਰਲਾ ਲਗਾਵ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਲਿਨ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੇਤਰ-ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਉਸੇ ਛਿਨ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

तस्माद्विश्वेश्वराज्ञैव काशीवासेऽत्र कारणम् । असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਵੈੰ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਅਸੀ ਅਤੇ ਵਰਣਾ ਨਦੀਆਂ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 70

वाराणसीति विख्याता तदारभ्य महामुने । असेश्च वरणायाश्च संगमं प्राप्य काशिका

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਅਸੀ ਅਤੇ ਵਰਣਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ‘ਵਾਰਾਣਸੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।

Verse 71

वाराणसीह करुणामयदिव्यमूर्तिरुत्सृज्य यत्र तु तनुं तनुभृत्सुखेन । विश्वेशदृङ्महसि यत्सहसा प्रविश्य रूपेण तां वितनुतां पदवीं दधाति

ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਅਚਾਨਕ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ (ਨਵੇਂ) ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 72

जातो मृतो बहुषु तीर्थवरेषु रे त्वं जंतो न जातु तव शांतिरभून्निमज्य । वाराणसी निगदतीह मृतोऽमृतत्वं प्राप्याधुना मम बलात्स्मरशासनः स्याः

ਹੇ ਜੀਵ, ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਮਰਿਆ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਇੱਥੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ‘ਜੋ ਇੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ’; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਾਮ (ਵਾਸਨਾ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 73

अन्यत्र तीर्थ सलिले पतितोद्विजन्मा देवादिभावमयते न तथा तु काश्याम् । चित्रं यदत्र पतितः पुनरुत्थितिं न प्राप्नोति पुल्कसजनोपि किमग्र जन्मा

ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦਵਿਜ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਦੇਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਅਚੰਭਾ ਇਹ ਕਿ ਜੋ ਇੱਥੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਉੱਠਾਣ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਜੇ ਪੁਲਕਸ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ!

Verse 74

नैषा पुरी संसृतिरूपपारावारस्य पारं पुरहा पुरारिः । यस्यां परं पौरुषमर्थमिच्छन्सिद्धिं नयेत्पौरपरंपरांसः

ਇਹ ਪੁਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਗਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਦੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ, ਪੁਰ-ਅਸੁਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ ਅਰਥ ਨੂੰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 75

तीर्थांतराणि मनुजः परितोऽवगाह्य हित्वा तनुं कलुषितां दिवि दैवतं स्यात् । वाराणसीपरिसरे तु विसृज्य देहं संदेहभाग्भवति देहदशाप्तयेपि

ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਲੀ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੀ ਦੇਹ-ਦਸ਼ਾ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਮਿਲੇਗੀ ਭੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਪੁਨਰਭਵ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

वाराणसी समरसीकरणादृतेपि योगादयोगिजनतां जनतापहंत्री । तत्तारकं श्रवणगोचरतां नयंती तद्बह्मदर्शयति येन पुनर्भवो न

ਵਾਰਾਣਸੀ—ਯੋਗੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਯੋਗੀ ਜਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ‘ਸਮਰਸੀਕਰਨ’ ਦੇ ਵੀ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਾਪ-ਕਲੇਸ਼ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਰਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰਭਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 77

वाराणसी परिसरे तनुमिष्टदात्रीं धर्मार्थकामनिलयामहहाविसृज्य । इष्टं पदं किमपि हृष्टतरोभिलष्य लाभोस्तुमूलमपि नो यदवाप शून्यम्

ਹਾਏ! ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ—ਇੱਛਿਤ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਭੂਮੀ—ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਭ ਹੋਵੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਵੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਨਹੀਂ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 78

आःकाशिवासिजनता ननु वंचिताभूद्भाले विलोचनवतावनितार्धभाजा । आदाय यत्सन्ध्यकृतभाजनमिष्टदेहं निर्वाणमात्रमपवर्जयतापुनर्भु

ਹਾਏ! ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸੀ ਲੋਕ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਵੰਚਿਤ ਰਹਿ ਗਏ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਪੁਨਰਜਨਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 79

वाराणसी स्फुरदसीमगुणैकभूमिर्यत्र स्थितास्तनुभृतःशशिभृत्प्रभावात् । सर्वे गले गरलिनोऽक्षियुजो ललाटे वामार्धवामतनवोऽतनवस्ततोंऽते

ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਸੀਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਅਦਭੁਤ ਭੂਮੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਮਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ—ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼-ਧਾਰੀ ਵਰਗੇ, ਲਲਾਟ ‘ਤੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਵਾਮ ਅਰਧ ਦੇ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦੇਹ (ਮੁਕਤ) ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 80

आनंदकाननमिदं सुखदं पुरैव तत्त्रापि चक्रसरसी मणिकर्णिकाऽथ । स्वः सिंधुसंगतिरथो परमास्पदं च विश्वेशितुः किमिह तन्न विमुक्तये यत्

ਇਹ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਕ੍ਰਸਰਸੀ—ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ—ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਨਦੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ?

Verse 81

वाराणसीह वरणासि सरिद्वरिष्ठा संभेदखेदजननी द्युनदी लसच्छ्रीः । विश्रामभूमिरचलाऽमलमोक्षलक्ष्म्याहैनां विहाय किमुसीदति मूढजंतुः

ਹੇ ਵਾਰਾਣਸੀ—ਹੇ ਵਰਣਾ—ਸਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਜੋ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਘੋਲ ਦੇਂਦੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ! ਤੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦੀ ਅਚਲ ਭੂਮੀ ਹੈਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੂੜ੍ਹ ਜੀਵ ਕਿਉਂ ਸੰਸਾਰਕ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ?

Verse 82

किं विस्मृतं त्वहहगर्भजमामनस्यं कार्तांतदूतकृतबंधन ताडनं च । शंभोरनुग्रह परिग्रह लभ्य काशीं मूढो विहाय किमु याति करस्थ मुक्तिम्

ਕੀ ਤੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ—ਹਾਏ—ਗਰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਤਾਡਨਾ? ਕਾਸ਼ੀ ਤਾਂ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਈ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕੇਗਾ?

Verse 83

तीर्थांतराणि कलुषाणि हरति सद्यः श्रेयो ददत्यपि बहु त्रिदिवं नयंति । पानावगाहनविधानतनुप्रहाणैर्वाराणसी तु कुरुते बत मूलनाशम्

ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਤੁਰੰਤ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਕਲਿਆਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ—ਇਸ ਦੇ ਜਲ ਪੀਣ, ਸਨਾਨ-ਅਵਗਾਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ—ਪਾਪ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 84

काशीपुरी परिसरे मणिकर्णिकायां त्यक्त्वा तनुं तनुभृतस्तनुमाप्नुवंति । भाले विलोचनवतीं गलनीललक्ष्मीं वामार्धबंधुरवधूं विधुरावरोधाः

ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿਚ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਤੇ ਜੋ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਿਯ ਵਧੂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੁੰਦਰ, ਨੇਤਰ ਯੁਕਤ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਨੀਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਾਮ ਅਰਧ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।

Verse 85

ज्ञात्वा प्रभावमतुलं मणिकर्णिकायां यः पुद्गलं त्यजति चाशुचिपूयगंधि । स्वात्मावबोधमहसा सहसा मिलित्वा कल्पांतरेष्वपि स नैव पृथक्त्वमेति

ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਦੀ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਅਸ਼ੁਚਿ, ਪੂਯ-ਗੰਧੀ ਦੇਹ-ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 86

रागादिदोषपरिपूर मनो हृषीकाः काशीपुरीमतुलदिव्यमहाप्रभावाम् । ये कल्पयंत्यपरतीर्थसमां समंतात्ते पापिनो न सह तैः परिभाषणीयम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਤੁਲ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਾਪੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 87

वाराणसीं स्मरहरप्रियराजधानीं त्यक्त्वा कुतो व्रजसि मूढ दिगंतरेषु । प्राप्याप्यजाद्यसुलभांस्थिरमोक्षलक्ष्मीं लक्ष्मीं स्वभावचपलां किमु कामयेथाः

ਸਮਰਹਰ (ਕਾਮ-ਵਿਧੰਸਕ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਤੂੰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ, ਅਡੋਲ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਚੰਚਲ ਧਨ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਚਾਹੇਂਗਾ?

Verse 89

विद्या धनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्चंदनानि वनिताश्च नितांत रम्याः । स्वर्गोप्यगम्य इह नोद्यमभाजिपुंसि वाराणसीत्वसुलभा शलभादिमुक्तिः । धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुंठमुख्यभुवनानि च काशिका च । तान्युद्ययुर्लघुतयान्यगियं गुरुत्वात्तस्थौ पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य

ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਮਹਲ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਤੇ ਸੇਵਕ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਨਾਰੀਆਂ—ਹਾਂ, ਸਵਰਗ ਵੀ—ਇੱਥੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗੇ ਆਦਿ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮੋਖ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਐਸਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਵੈਕੁੰਠ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਿਕਾ ਨੂੰ ਤਰਾਜੂ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋਲਿਆ; ਉਹ ਲੋਕ ਹਲਕੇ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਪਰ ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁਤਵ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ—ਇਹੀ ਪੁਰੀ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ) ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।

Verse 90

काशी पुरीमधिवसन्द्रिनरोनरोपिह्मारोप्यमाणैहमान्यहवैकरुद्रः । नानोपसर्गजनिसर्गजदुःखभारैःकर्मापनुद्यसविशेत्परमेशधाम्नि

ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਸ਼ੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਅਨੇਕ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਮਾਨਯੋਗ ਏਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

स्थिरापायं कायं जननमरणक्लेशनिलयं विहायास्यां काश्यामहहपरिगृह्णीत न कुतः । वपुस्तेजोरूपं स्थिरतरपरानंदसदनं विमूढोऽसौ जंतुः स्फुटितमिवकांम्यं विनिमयन्

ਹਾਏ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਧਾਮ; ਪਰ ਮੋਹਿਤ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਤਨ ਤੋੜ ਕੇ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਅਮੋਲ ਭਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

अहो लोकः शोकं किमिह सहते हंतहतधीर्विपद्भारैः सारैर्नियतनिधनैर्ध्वसित धनैः । क्षितौ सत्यां काश्यां कथयति शिवो यत्र निधने श्रुतौ किंचिद्भूयः प्रविशति न येनोदरदरीम्

ਹਾਏ, ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਸ਼ੋਕ ਕਿਉਂ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਵਿਪਤਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਾਸ ਦੀ ‘ਸਾਰ’ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਛੇਤੀ ਢਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ! ਜਦ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸੱਚੀ ਕਾਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਗਰਭ ਦੀ ਦਰਾਰ (ਜਨਮ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 93

काशिवासिनिजने वनेचरेद्वित्रिभुज्यपि समीरभोजने । स्वैरचारिणि जितेंद्रियेप्यहो काशिवासिनि जने विशिष्टता

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵਾਂਗ ਰਹੇ—ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੋ ਵਾਰੀ (ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ) ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਮਾਨੋ ਹਵਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਹਾਰ ਹੋਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ, ਹਾਏ, ਕਾਸ਼ੀਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 94

नास्तीह दुष्कृतकृतां सुकृतात्मनां वा काचिद्विशेषगतिरंतकृतां हि काश्याम् । बीजानि कर्मजनितानि यदूषरायां नांकूरंयति हरदृग्ज्वलितानितेषाम्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁੰਨਾਤਮਾ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਕ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕੋ ਪਰਮ ਪਾਰਗਮਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਬੀਜ, ਜਦ ਹਰ ਦੇ ਅਗਨਿਮਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਉਗਦੇ।

Verse 95

शशका मशका बकाः शुकाः कलविंकाश्च वृकाः सजंबुकाः । तुरगोरग वानरानरा गिरिजे काशिमृताः परामृतम्

ਹੇ ਗਿਰਿਜਾ, ਚਾਹੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੱਛਰ, ਬਗਲੇ ਜਾਂ ਤੋਤੇ, ਕਲਵਿੰਕ ਪੰਛੀ, ਭੇੜੀਏ ਜੰਬੂਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਘੋੜੇ, ਸੱਪ, ਬਾਂਦਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ, ਅਰਥਾਤ ਉੱਚਤਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 96

अरुद्ररुद्राक्षफणींद्रभूषणास्त्रिपुंड्रचंद्रार्धधराधरागताः । निरंतरं काशिनिवासिनोजना गिरींद्रजे पारिषदा मता मम

ਹੇ ਗਿਰੀੰਦਰਜੇ, ਜੋ ਲੋਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਫਣੀੰਦਰ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਭਸਮ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਅਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਰਿਸ਼ਦ (ਗਣ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 97

यावंत एव निवसंति च जंतवोऽत्र काश्यां जलस्थलचरा झषजंबुकाद्याः । तावंत एव मदनुग्रह रुद्रदेहा देहावसानमधिगम्य मयि प्रविष्टाः

ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਲਚਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਥਲਚਰ, ਮੱਛੀਆਂ, ਜੰਬੂਕ ਆਦਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ, ਜਦ ਦੇਹ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 98

ये तु वर्षेषवोरुद्रा दिवि देवि प्रकीर्तिताः । वातेषवोंऽतरिक्षे ये ये भुव्यन्नेषवः प्रिये

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ।

Verse 99

रुद्रा दश दश प्राच्यवाची प्रत्यगुदक्स्थिताः । ऊर्ध्वदिक्स्थाश्च ये रुद्राः पठ्यंते वेदवादिभिः

ਰੁਦ੍ਰ ਦਸ-ਦਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਬ-ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ; ਐਸੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 100

असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूतले । तत्सर्वेभ्योऽधिका काश्यां जंतवो रुद्ररूपिणः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਸੰਖ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 110

दैनंदिनेऽथ प्रलये त्रिशूलकोटौ समुत्क्षिप्य पुरीं हरः स्वाम् । बिभर्ति संवर्त महास्थिभूषणस्ततो हि काशी कलिकालवर्जिता

ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਲਯ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ, ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੰਵਰਤ, ਵੱਡੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 114

अतः परं कलशज किं शुश्रूषसि तद्वद । काशीकथा कथ्यमाना ममापि परितोषकृत्

ਹੁਣ ਦੱਸ, ਹੇ ਕਲਸ਼ਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਉਹੀ ਕਹਿ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਜਦੋਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 158

असिसंभेद योगेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । देहत्यागोऽत्र वै दानं देहत्यागोत्र वै तपः

ਅਸਿਸੰਭੇਦ ਨਾਮਕ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਦਾਨ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਤਪ ਹੈ।

Verse 865

क्षुत्क्षामः शुष्ककंठोष्ठो हाहेति परिदेवयन् । पुनः काशीपुरीं प्राप्तः परिम्लानमुखो वणिक्

ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਗਲਾ ਤੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ‘ਹਾਏ ਹਾਏ’ ਕਰਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਉਹ ਵਣਿਕ ਮੁੜ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਮੁਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ।