Adhyaya 32

Verse 1

अगस्त्य उवाच । बर्हियान समाचक्ष्व हरिकेशसमुद्भवम् । कोसौ कस्य सुतः श्रीमान्कीदृगस्य तपो महत्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬਰ੍ਹਿਯਾਨ! ਹਰਿਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ—ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ?

Verse 2

कथं च देवदेवस्य प्रियत्वं समुपेयिवान् । काशीवासिजनीनोभूत्कथं वा दंडनायकः

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ ਕਿਵੇਂ—ਅਤੇ ਉਹ ਦੰਡਨਾਇਕ, ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

Verse 3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रसादं कुरु मे विभो । अन्नदत्वं च संप्राप्तः कथमेष महामतिः

ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਮਹਾਮਤੀ ਅੰਨਦਾਤਾ—ਜੀਵਨ ਪਾਲਣ ਲਈ ਅੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

Verse 4

संभ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथं तदनुगामिनौ । विभ्रांतिकारिणौ क्षेत्रवैरिणां सर्वदा नृणाम्

ਅਤੇ ‘ਸੰਭ੍ਰਮ’ ਤੇ ‘ਵਿਭ੍ਰਮ’—ਦੋਵੇਂ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਦਾ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?

Verse 5

स्कंद उवाच । सम्यगापृच्छि भवता काशीवासिसमाहितम् । कुंभसंभव विप्रर्षे दंडपाणि कथानकम्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁੰਭ-ਜਨਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸੀ ਭਾਵ ਵਿਚ ਲੀਨ ਦੰਡਪਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।

Verse 6

यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ काशीवासस्य यत्फलम् । निष्प्रत्यूहं तदाप्नोति विश्वभर्त्तुरनुग्रहात्

ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਵਸਣ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਉਹ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਭਰਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।

Verse 7

रत्नभद्र इति ख्यातः पर्वते गंधमादने । यक्षः सुकृतलक्षश्रीः पुरा परम धार्मिकः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਰਤਨਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਯਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਅਨੇਕ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ।

Verse 8

पूर्णभद्रं सुतं प्राप्य सोऽभूत्पूर्णमनोरथः । वयश्चरममासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः

ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਅਨੇਕ ਭੋਗ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਭੋਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 9

शांभवेनाथ योगेन देहमुत्सृज्य पार्थिवम् । आससादाशवं शांतं शांतसर्वेंद्रियार्थकः

ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਭਵ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਇਸ ਪਾਰਥਿਵ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 10

पितर्युपरतेसोऽथ पूर्णभद्रो महायशाः । सुकृतोपात्तविभव भवसंभोगभुक्तिभाक्

ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ—ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਭਵ ਵਾਲਾ—ਸੰਸਾਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਬਣਿਆ।

Verse 11

सर्वान्मनोरथांल्लेभे विना स्वर्गैकसाधनम् । गार्हस्थ्याश्रम नेपथ्यं पथ्यं पैतामहं महत्

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ—ਸਵਰਗ ਲਈ ਇਕੋ ਸਾਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਹੈ।

Verse 12

संसारतापसंतप्तावयवामृतसीकरम् । अपत्यं पततां पोतं बहुक्लेशमहार्णवे

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਤਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਛਿਟਾ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਜੋ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਹੈ।

Verse 13

पूर्णभद्रोऽथ संवीक्ष्य मंदिरं सर्वसुंदरम् । तद्बालकोमलालाप विकलं त्यक्तमंगलम्

ਫਿਰ ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਮੰਦਰ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕੋਮਲ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਚਾਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਗਲਤਾ ਛੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ।

Verse 14

शून्यं दरिद्रहृदिव जीर्णारण्यमिवाथवा । पांथवत्प्रांतरमिव खिन्नोऽतीवानपत्यवान्

ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਦਰਿਦ੍ਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ, ਜਰਜਰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਇਕਾਂਤ ਬਿਆਬਾਨ ਵਾਂਗ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 15

आहूय गृहिणी सोऽथ यक्षः कनककुंडलाम् । उवाच यक्षिणीं श्रेष्ठां पूर्णभद्रो घटोद्भव

ਤਦ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ—ਘੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਕਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਾਤ ਕੀਤੀ।

Verse 16

न हर्म्यं सुखदं कांते दर्पणोदरसुंदरम् । मुक्ता गवाक्षसुभगं चंद्रकांतशिलाजिरम्

“ਪਿਆਰੀਏ, ਇਹ ਹਵੈਲੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ—ਭਾਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕੱਖ ਦਰਪਣ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਮੋਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਮਣੀ ਦੀਆਂ ਸਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।”

Verse 17

पद्मरागेंद्रनीलार्चिरर्चिताट्टालकं क्वणत् । विद्रुमस्तंभशोभाढ्यं स्फुरत्स्फटिककुड्यवत्

ਉਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅੱਟਾਲਿਕਾਂ ਪਦਮਰਾਗ ਤੇ ਇੰਦਰ-ਨੀਲ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਅਰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਚਮਕਦੇ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਦਿਪਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 18

प्रेंखत्पताकानिकरं मणिमाणिक्यमालितम् । कृष्णागुरुमहाधूप बहुलामोदमोदितम्

ਉੱਥੇ ਝੂਲਦੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਹਨ; ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਗਰੂ ਦੇ ਮਹਾ-ਧੂਪ ਦੀ ਘਣੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

अनर्घ्यासनसंयुक्तं चारुपर्यंकभूषितम् । रम्यार्गलकपाटाढ्यं दुकूलच्छन्नमंडपम्

ਉਹ ਅਨਮੋਲ ਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਸੁੰਦਰ ਪਰਯੰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ; ਰਮਣੀਕ ਅਰਗਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਵਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਸੁਖਮ ਦੁਕੂਲ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 20

सुरम्यरतिशालाढ्यं वाजिराजिविराजितम् । दासदासीशताकीर्णं किंकिणीनादनादितम्

ਉਹ ਅਤਿ-ਸੁਰਮ੍ਯ ਰਤੀਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਦਾਸਾਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭੀੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕਿੰਕਿਣੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।

Verse 21

नूपुरारावसोत्कंठ केकिकेकारवाकुलम् । कूजत्पारावत कुलं गुरुसारीकथावरम्

ਉਹ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਲਈ ਉਤਕੰਠਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕੇਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕੂੰਜਦੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਕਾ (ਮੈਨਾ) ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਬਾਤ-ਚੀਤ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 22

खेलन्मरालयुगलं जीवं जीवककांतिमत् । माल्याहूत द्विरेफाणां मंजुगुंजारवावृतम्

ਉੱਥੇ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਖੇਡਦੇ ਜੋੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਕਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਜੀਵ-ਪੰਛੀ; ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਭੌਰੇ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰਦੇ ਸਨ।

Verse 23

कर्पूरैण मदामोद सोदरानिलवीजितम् । क्रीडामर्कटदंष्ट्राग्री कृतमाणिक्यदाडिमम्

ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਮਦ-ਮਾਧੁਰ ਸੁਗੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਮਾਣਿਕ ਵਰਗੇ ਅਨਾਰ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡਦੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਨੇ ਘੜੇ ਹੋਣ।

Verse 24

दाडिमीबीजसंभ्रांतशुकतुंडात्तमौक्तिकम् । धनधान्यसमृद्धं च पद्मालयमिवापरम्

ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਲਈ ਉਡਦਿਆਂ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਂਚਾਂ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਲਏ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਹੋਰ ਇਕ ਨਿਵਾਸ।

Verse 25

कमलामोदगर्भं च गर्भरूपं विना प्रिये । गर्भरूपमुखं प्रेक्ष्ये कथं कनककुडले

‘ਪ੍ਰਿਯੇ! ਮੈਂ ਕਮਲ-ਸੁਗੰਧੀ “ਗਰਭ-ਰੂਪ” ਮੁਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਕਨਕਕੁੰਡਲੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਾਂ?’

Verse 26

यद्युपायोऽस्ति तद्ब्रूहि धिगपुत्रस्य जीवितम् । सर्वशून्यमिवाभाति गृहमेतदनंगजम्

‘ਜੇ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਹੈ ਤਾਂ ਦੱਸੋ; ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ! ਇਹ ਘਰ ਤਾਂ ਅਨੰਗਜ ਜਿਹਾ, ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨ੍ਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।’

Verse 27

पुण्यवानितरो वापि मम क्षेत्रस्य सेवया । मुक्तो भवति देवेशि नात्र कार्या विचारणा

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 28

प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਯਕਸ਼ਿਣੀ ਅੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਭਰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਨਕਕੁੰਡਲ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 29

कनककुंडलोवाच । किमर्थं खिद्यसे कांत ज्ञानवानसि यद्भवान् । अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय

ਕਨਕਕੁੰਡਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਜਦ ਕਿ ਤੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ।’

Verse 30

किमुद्यमवतां पुंसां दुर्लभं हि चराचरे । ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुंरंत्यग्रे मनोरथाः

ਉਦਮ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਲਾ ਕੀ ਦੁਲਭ ਹੈ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਅੱਗੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

दैवं हेतुं वदंत्येवं भृशं कापुरुषाः पते । स्वयं पुराकृतं कर्म दैवं तच्च न हीतरत्

‘ਭਾਗ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ’—ਇਉਂ ਡਰਪੋਕ ਲੋਕ, ਹੇ ਪਤੀ, ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ‘ਭਾਗ’ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 32

ततः पौरुषमालंब्य तत्कर्म परिशांतये । ईश्वरं शरणं यायात्सर्वकारणकारणम्

ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਵੇ।

Verse 33

अपत्यं द्रविणं दारा हारा हर्म्य हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे शिवभक्तितः

ਸੰਤਾਨ, ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਮਹਲ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ—ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ—ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਲਈ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।

Verse 34

विधातुः शांभवीं भक्तिं प्रिय सर्वे मनोरथाः । सिद्धयोष्टौ गृहद्वारं सेवंते नात्र संशयः

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਲਈ ਭੀ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 35

नारायणोपि भगवानंतरात्मा जगत्पतिः । चराचराणामविता जातः श्रीकंठसेवया

ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ—ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਜਗਤਪਤੀ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ—ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 36

ब्रह्मणः सृष्टिकर्त्तृत्वं दत्तं तेनैव शंभुना । इंद्रादयो लोकपाला जाता शंभोरनुग्रहात्

ਉਸੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 37

मृत्युंजयं सुतं लेभे शिलादोप्यनपत्यवान् । श्वेतकेतुरपि प्राप जीवितं कालपाशतः

ਸੰਤਾਨ-ਹੀਨ ਸ਼ਿਲਾਦ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੇ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਲਿਆ।

Verse 38

क्षीरार्णवाधिपतितामुपमन्युरवाप्तवान् । अंधकोप्यभवद्भृंगी गाणपत्यपदोर्जितः

ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅਧਿਪਤਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਵੀ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 39

जिगाय शार्ङ्गिणं संख्ये दधीचिः शंभुसेवया । प्राजापत्यपदं प्राप दक्षः संशील्य शंकरम्

ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 40

मनोरथपथातीतं यच्च वाचामगोचरम् । गोचरो गोचरीकुर्यात्तत्पदं क्षणतो मृडः

ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ—ਕਰੁਣਾਮਯ ਮ੍ਰਿਡ (ਰੁਦ੍ਰ) ਉਹ ਪਦ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

अनाराध्य महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्

ਮਹੇਸ਼ਾਨ—ਜੋ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਬਿਨਾ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शंकरं शरणं व्रज । यदिच्छसि प्रियं पुत्रं प्रियसर्वजनीनकम्

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ।

Verse 43

इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट् । आराध्य श्रीमहादेवं गीतज्ञो गीतविद्यया

ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੂਰਣਭਦ੍ਰ, ਭਜਨ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 44

दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः । पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत्न्यां दृढव्रतः

ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਸੇ ਪਤਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਉੱਚਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 45

नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिंतितम् । तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः

ਨਾਦੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਮਨ-ਚਾਹਿਆ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਾਦੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 46

अंतर्वत्न्यथ कालने तत्पत्नी सुषुवे सुतम् । तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज

ਯਥਾਕਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਹਰਿਕੇਸ਼’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 47

प्रीतिदायं ददौ चाथ भूरिपुत्राननेक्षणात् । पूर्णभद्रस्तथागस्त्य हृष्टा कनककुंडला

ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਣਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਤਸਵ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ; ਹੇ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਕਨਕਕੁੰਡਲਾ ਵੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਉਠੀ।

Verse 48

बालोऽपि पूर्णचंद्राभ वदनो मदनोपमः । वृद्धिं प्रतिक्षणं प्राप शुक्लपक्ष इवोडुराट्

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਸਮਾਨ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਹਰ ਪਲ ਉਹ ਵਧਦਾ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 49

यदाष्टवर्षदेशीयो हरिकेशोऽभवच्छिशुः । नित्यं तदाप्रभृत्येवं शिवमेकममन्यत

ਜਦੋਂ ਹਰੀਕੇਸ਼ਾ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਨਿੱਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੰਨਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 50

पांसुक्रीडनसक्तोपि कुर्याल्लिंगं रजोमयम् । शाद्वलैः कोमलतृणैः पूजयेच्च स कौतुकम्

ਰੇਤ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਬਣਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਨਰਮ ਹਰੀ ਘਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ—ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ।

Verse 51

आकारयति मित्राणि शिवनाम्नाऽखिलानि सः । चंद्रशेखरभूतेश मृत्युंजय मृडेश्वरः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਦਦਾ—‘ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ’, ‘ਭੂਤੇਸ਼’, ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ’, ‘ਮ੍ਰਿਡੇਸ਼ਵਰ’ ਆਦਿ।

Verse 52

धूर्जटे खंडपरशो मृडानीश त्रिलोचन । भर्गशंभोपशुपते पिनाकिन्नुग्रशंकर

ਹੇ ਧੂਰਜਟੇ! ਹੇ ਖੰਡ-ਪਰਸ਼ੁ ਧਾਰੀ! ਹੇ ਮ੍ਰਿਡਾਣੀ ਦੇ ਨਾਥ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ! ਹੇ ਭਰਗ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਹੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਧਾਰਕ—ਹੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਯ ਸ਼ੰਕਰ!

Verse 53

त्वमंत्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेंद्र कंकणाम् । भालेसु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षित वामभागाम्

ਕਾਸ਼ੀ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾ ਤੂੰ ਹੀ ਬਣ—ਹੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਕੰਠ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਭੁਜੰਗੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਗਣ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਨੇਤਰ ਧਾਰੀ, ਹੇ ਹਾਥੀ-ਚਰਮ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਮ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਾਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 54

अजिनांबरदिग्वासः स्वर्धुनी क्लिन्नमौलिज । विरूपाक्षाहिनेपथ्य गृणन्नामावलीमिमाम्

ਚਮੜੇ ਦਾ ਅੰਬਰ ਪਹਿਨੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਏ, ਸਵਰਧੁਨੀ (ਗੰਗਾ) ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੇ; ਵਿਲੱਖਣ ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ, ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਾਮਾਵਲੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜਪਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 55

सवयस्कानिति मुहुः समाह्वयति लालयन् । शब्दग्रहौ न गृह्णीतस्तस्यान्याख्यां हरादृते

ਲਾਡ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਮੇਰੇ ਹਮਉਮਰ ਸਾਥੀਓ!” ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ‘ਸ਼ਬਦ-ਗ੍ਰਾਹਕ’ (ਕੰਨ) ਹਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਫੜਦੇ।

Verse 56

पद्भ्यां न पद्यते चान्यदृते भूतेश्वराजिरात् । द्रष्टुं रूपांतरं तस्य वीक्षणेन विचक्षणे

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰਖੀ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 57

रसयेत्तस्य रसना हरनामाक्षरामृतम् । शिवांघ्रिकमलामोदाद्घ्राणं नैव जिघृक्षति

ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਹਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਖਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੋਚਦੀ।

Verse 58

करौ तत्कौतुककरौ मनो मनति नापरम् । शिवसात्कृत्यपेयानि पीयते तेन सद्धिया

ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਉਸੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ। ਸਾਫ਼ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਪਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣੇ।

Verse 59

भक्ष्यते सर्वभक्ष्याणि त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि । सर्वावस्थासु सर्वत्र न स पश्येच्छिवं विना

ਉਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾ ਲਵੇ—ਤਿੰਨ-ਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਤਾਂ ਭੀ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

Verse 60

गच्छन्गायन्स्वपंस्तिष्ठञ्च्छयानोऽदन्पिबन्नपि । परितस्त्र्यक्षमैक्षिष्ट नान्यं भावं चिकेति सः

ਚੱਲਦਿਆਂ, ਗਾਂਦਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਲੇਟਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ ਜਾਂ ਪੀਂਦਿਆਂ ਵੀ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਹ ਤਿੰਨ-ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 61

क्षणदासु प्रसुप्तोपि क्व यासीति वदन्मुहुः । क्षणं त्र्यक्ष प्रतीक्षस्व बुध्यतीति स बालकः

ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਤ੍ਰਿਆਕਸ਼, ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰ!”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਾਲਕ (ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਲਈ) ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

स्पष्टां चेष्टां विलोक्येति हरिकेशस्य तत्पिता । अशिक्षयत्सुतं सोऽथ गृहकर्मरतो भव

ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੁ।”

Verse 63

एते तुरंगमा वत्स तवैतेऽश्वकिशो रकाः । चित्राणीमानि वासांसि सुदुकूलान्यमूनि च

“ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਘੋੜੇ ਹਨ—ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਅਸ਼ਵ। ਅਤੇ ਇਹ ਰਹੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਵੀ ਹਨ।”

Verse 64

रत्नान्याकरशुद्धानि नानाजातीन्यनेकशः । कुप्यं बहुविधं चैतद्गोधनानि महांति च

“ਇਹ ਰਹੇ ਖਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਰਤਨ—ਅਨੇਕ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂ-ਧਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ।”

Verse 65

अमत्राणि महार्हाणि रौप्य कांस्यमयानि च । पणनीयानि वस्तूनि नानादेशोद्भवान्यपि

“ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਣੇ ਮਹਾਂਮੁੱਲੇ ਬਰਤਨ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ।”

Verse 66

चामराणि विचित्राणि गंधद्रव्याण्यनेकशः । एतान्यन्यानि बहुशस्त्वनेके धान्यराशयः

“ਸਜਾਵਟੀ ਚਾਮਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।”

Verse 67

एतत्त्वदीयं सकलंवस्तुजातं समंततः । अर्थोपार्जनविद्याश्च सर्वाः शिक्षस्व पुत्रक

ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਨ-ਸਾਮਾਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ।

Verse 68

चेष्टास्त्यज दरिद्राणां धूलिधूसरिणाममूः । अभ्यस्यविद्याः सकला भोगान्निर्विश्य चोत्तमान्

ਗਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਧੂੜ-ਧੁੱਸਰ ਤੇ ਨੀਚ ਚਾਲਾਂ ਛੱਡ ਦੇ। ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ, ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ।

Verse 69

तां दशां चरमां प्राप्य भक्तियोगं ततश्चर । असकृच्छिक्षितः पित्रेत्यवमन्य गुरोर्गिरम्

ਉਸ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਵਚਨ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ।

Verse 70

रुष्टदृष्टिं च जनकं कदाचिदवलोक्य सः । निर्जगाम गृहाद्भीतो हरिकेश उदारधीः

ਕਦੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਿਗਾਹ ਵੇਖੀ; ਤਾਂ ਹਰਿਕੇਸ਼—ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

Verse 71

ततश्चिंतामवापोच्चैर्दिग्भ्रांतिमपि चाप्तवान् । अहो बालिशबुद्धित्वात्कुतस्त्यक्तं गृहं मया

ਫਿਰ ਉਹ ਘੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। “ਹਾਏ! ਬਾਲਿਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਘਰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਆਇਆ?”

Verse 72

क्व यामि क्व स्थिते शंभो मम श्रेयो भविष्यति । पित्रा निर्वासितश्चाहं न च वेद्म्यथ किंचन

ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਾਂ? ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਅਗੇ ਕੀ ਕਰਾਂ।

Verse 73

इति श्रुतं मया पूर्वं पितुरुत्संगवर्तिना । गदतस्तातपुरतः कस्यचिद्वचनं स्फुटम्

ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਤ ਕਹੀ ਸੀ।

Verse 74

मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबंधुभिः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਗੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 75

जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਨੇ ਦਬਾ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਨੇ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 76

पदे पदे समाक्रांता ये विपद्भिरहर्निशम् । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषांवाराणसी गतिः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ, ਦਿਨ ਰਾਤ, ਵਿਪਤਾਵਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 77

पापराशिभिराक्रांता ये दारिद्र्य पराजिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 78

संसार भयभीताय ये ये बद्धाः कर्मबंधनैः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ-ਬੰਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 79

श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 80

ये च योगपरिभ्रष्टास्तपो दान विवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ਜੋ ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 81

मध्ये बंधुजने येषामपमानं पदे पदे । तेषामानंददं चैकं शंभोरानंदकाननम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੰਧੂ-ਜਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਹੈ: ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਆਨੰਦਕਾਨਨ, ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਆਨੰਦ-ਵਨ।

Verse 82

आनंदकानने येषां रुचिर्वै वसतां सताम् । विश्वेशानुगृहीतानां तेषामानंदजोदयः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੁਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਦਾ ਨਿੱਤ ਵਧਦਾ ਉਜਿਆਰਾ ਉਗਦਾ ਹੈ।

Verse 83

भर्ज्यते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवह्निना । अतो महाश्मशानं तदगतीनां परा गतिः

ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਭੁੰਨ ਕੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਮਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਕਹੀਦੀ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ।

Verse 84

हरिकेशो विचार्येति यातो वाराणसीं पुरीम् । यत्राविमुक्ते जंतूनां त्यजतां पार्थिवीं तनुम्

ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹਰਿਕੇਸ਼ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ—ਅਵਿਮੁਕਤ—ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਪਾਰਥਿਵ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

पुनर्नो तनुसंबंधस्तनुद्वेषिप्रसादतः । आनंदवनमासाद्य स तपः शरणं गतः

‘ਦੇਹ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੇਹ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਰਹੇ।’ ਆਨੰਦਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 86

अथ कालांतरे शंभुः प्रविश्यानंदकानमम् । पार्वत्यै दर्शयामास निजमाक्रीडकाननम्

ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਭੂ ਆਨੰਦਕਾਨਨ—ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦਮਈ ਬਾਗ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਕਾਨਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਹਾਰ-ਵਨ, ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 87

अमंदामोदमंदारं कोविदारपरिष्कृतम् । चारुचंपकचूताढ्यं प्रोत्फुल्लनवमल्लिकम्

ਉੱਥੇ ਮੰਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਟੁੱਟ ਸੁਗੰਧ ਵਗਾਂਦੇ ਸਨ; ਕੋਵਿਦਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੁੰਦਰ ਚੰਪਕ ਤੇ ਆਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਖਿੜੀ ਮੱਲਿਕਾ (ਚੰਬੇਲੀ) ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 88

विकसन्मालतीजालं करवीरविराजितम् । प्रस्फुटत्केतकिवनं प्रोद्यत्कुरबकोर्जितम्

ਖਿੜੀਆਂ ਮਾਲਤੀ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ; ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਵਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਭਰਦੇ ਕੁਰਬਕ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਉਠੀ।

Verse 89

जृंभद्विचकिलामोदं लसत्कंकेलिपल्लवम् । नवमल्लीपरिमलाकृष्टषट्पदनादितम्

ਖਿੜਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਉਘੜਦੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਿਕਦਾ ਸੀ, ਤਾਜ਼ੇ ਕಂಕੇਲੀ ਦੇ ਕੋਪਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ; ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਖਿੜੀ ਮੱਲੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ।

Verse 90

पुष्प्यपुन्नागनिकरं बकुलामोदमोदितम् । मेदस्विपाटलामोद सदामोदित दिङ्मुखम्

ਉੱਥੇ ਖਿੜੇ ਪੁੰਨਾਗ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸਨ, ਬਕੁਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਪਾਟਲਾ ਦੇ ਘਣੇ ਪਰਿਮਲ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵੀ ਸਦਾ ਆਨੰਦਿਤ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।

Verse 91

बहुशोलंबिरोलंब मालामालितभूतलम् । चलच्चंदनशाखाग्र रममाणपि काकुलम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਝੂਲਦੀਆਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਚਲਾਉਂਦੀ, ਜੀਵੰਤ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।

Verse 92

गुरुणाऽगुरुणामत्त भद्रजातिविहंगमम् । नागकेसरशाखास्थ शालभंजि विनोदितम्

ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਨੋਹਰ ਉਪਵਨ ਵਿਖਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੱਤੀ ਨਾਲ ਮੰਗਲਮਈ ਪੰਛੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਨਾਗਕੇਸਰ ਦੇ ਡਾਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਸ਼ਾਲਭੰਜਿਕਾ ਕਨਿਆ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।

Verse 93

मेरुतुंग नमेरुस्थच्छायाक्रीडितकिंनरम् । किंनरीमिथुनोद्गीतं गानवच्छुककिंशुकम्

ਉੱਥੇ ਮੇਰੂ-ਸਮ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਕਿੰਨਰ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿੰਨਰੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਧੁਰ ਸਮੂਹ-ਗੀਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਅਸ਼ੋਕ/ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।

Verse 94

कदंबानां कदंबेषु गुंजद्रोलंबयुग्मकम् । जितसौवर्णवर्णोच्च कर्णिकारविराजितम्

ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਰ্ণਿਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸੁਵਰਨ ਛਟਾ ਐਸੀ ਸੀ ਕਿ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇਵੇ।

Verse 95

शालतालतमालाली हिंताली लकुचावृतम् । लसत्सप्तच्छदामोदं खर्जूरीराजिराजितम् । नारिकेल तरुच्छन्न नारंगीरागरंजितम्

ਉਹ ਉਪਵਨ ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਤਾਲ ਅਤੇ ਲਕੁਚ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਖਿੜੇ ਸਪਤੱਛਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ, ਖਜੂਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾਰੰਗੀ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਿਮਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਰੰਗੀਨ ਹੋਇਆ।

Verse 96

फलिजंबीरनिकरं मधूकमधुपाकुलम् । शाल्मली शीतलच्छायं पिचुमंद महावनम्

ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਨ ਵਿਖਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਸੀ; ਮਧੂਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਪਿਚੁਮੰਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 97

मधुरामोद दमनच्छन्नं मरुबनोदितम् । लवलीलोललीलाभृन्मंदमारुतलोलितम्

ਇਹ ਦਮਨ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਮਰੁ-ਵਨ ਜਿਵੇਂ ਜੀ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਲਵਲੀ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਕੋਮਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਝੂਲਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 98

भिल्ली हल्लीसकप्रीति झिल्लीरावविराविणम् । क्वचित्सरः परिसरक्रीडत्क्रोडकदंबकम्

ਇਹ ਭਿਲਲੀ ਅਤੇ ਹੱਲੀਸਕ ਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ, ਝੀਂਗੁਰਾਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸਰੋਵਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਖੇਡਦੇ ਸਨ।

Verse 99

मरालीगलनालीस्थ बिसासक्तसितच्छदम् । विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेंकारसुंदरम्

ਉੱਥੇ ਹੰਸਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਮਟੇ ਚਿੱਟੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਸ਼ੋਕ, ਕੋਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 100

बकशावकसंचारं लक्ष्मणासक्त सारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिंजलकुलाकुलम्

ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਸੀ; ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਮਸਤ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ; ਅਤੇ ਕਪਿੰਜਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 110

चंद्रकांतशिलासुप्तकृष्णैणहरितोडुपम् । तरुप्रकीर्णकुसुम जितस्वर्लोकतारकम् । दर्शयन्नित्थमाक्रीडं देव्यै देवोविशद्वनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਉਪਵਨ ਵਿਖਾਇਆ—ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਹਰੀਮਟੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਰੇ, ਸਵਰਲੋਕ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ—ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਨ ਐਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।

Verse 120

ब्रह्मज्ञानं न विंदंति योगैरेकेन जन्मना । जन्मनैकेन मुच्यंते काश्यामंतकृतो जनाः

ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲੋਕ ਇਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 130

विधाय क्षेत्रसंन्यासं ये वसंतीह मानवाः । जीवन्मुक्तास्तु ते देवि तेषां विघ्नं हराम्यहम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 140

सत्वावलंबितप्राणमायुःशेषेणरक्षितम् । निःश्वासोच्छासपवनवृत्तिसूचितजीवितम्

ਸੱਤਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਬਚੇ ਹੋਏ ਆਯੁ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਵਾਸ-ਉੱਛਵਾਸ ਦੀ ਪਵਨ-ਗਤੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 150

श्रुत्वोदितां तस्य महेश्वरो गिरं मृद्वीकया साम्यमुपेयुषीं मृदु । भक्तस्य धीरस्य महातपोनिधे ददौ वराणां निकर तदा मुदा

ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ—ਜੋ ਅੰਗੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਸੀ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਧੀਰ ਭਗਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹਾਤਪ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 160

मद्भक्तियुक्तोपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशी वसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दंडपाणे

ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੰਡਪਾਣੀ, ਮੇਰੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਨਯੋਗ ਹੋ।

Verse 170

धन्यो यक्षः पूर्णभद्रो धन्या कांचनकुंडला । ययोर्जठरपीठेभूर्दंडपाणे महामते

ਧੰਨ ਹੈ ਯਕ੍ਸ਼ ਪੂਰ੍ਣਭਦ੍ਰ, ਧੰਨ ਹੈ ਕਾਂਚਨਕੁੰਡਲਾ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਦੰਡਪਾਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਠਰ-ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਆਪ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 217

धिगेतत्सौधसौंदर्यं धिगेतद्धनसंचयम् । विनापत्यं प्रियतमे जीवितं च धिगावयोः

ਧਿਕ ਹੈ ਮਹਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨੂੰ, ਧਿਕ ਹੈ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ; ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸੰਤਾਨ ਬਿਨਾ—ਧਿਕ ਹੈ ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੀ।