Adhyaya 11

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈਏ, ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਟਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੁਣ੍ਯਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ—ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਜੋੜੇ ਨੇ—ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 2

अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि

ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਤਨੀ ਨੇ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗਰਭਾਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

Verse 3

ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये

ਫਿਰ ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਪੰਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੁੰਸਵਨ’ ਸੰਸਕਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧੇ।

Verse 4

सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा

ਫਿਰ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਗਰਭ ਦੀ ਰੂਪ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਖਦ ਪ੍ਰਸਵ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਵਿਧੀ-ਵਿਦਾਂ ਨੇ ‘ਸੀਮੰਤ’ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 5

अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः । केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ—ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਸਮਾਂ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਯ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 6

अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह

ਸਭ ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਪਤਿ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਹੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 7

सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਹ ਭੂḥ, ਭੁਵḥ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸਮੂਹ ਸੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਵਨ ਵਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਖੁਸ਼ਬੂ।

Verse 8

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः

ਉਹ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦਮਈ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 9

परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह

ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਨਦੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 10

सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा । कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्

ਜੀਵ ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਧਰਤੀ ਤਦ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਉੱਠੀ ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 11

तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या वरांगनाः

ਤਿਲੋਤ੍ਤਮਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ, ਰੰਭਾ, ਪ੍ਰਭਾ, ਵਿਦ੍ਯੁਤਪ੍ਰਭਾ, ਸ਼ੁਭਾ, ਸੁਮੰਗਲਾ, ਸ਼ੁਭਾਲਾਪਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ—ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾਵਾਂ—ਉਤਸਵ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 12

क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च

ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ; ਕੰਗਣਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਗੂੰਜੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀ-ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭੇਟਾਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਯਕਸ਼-ਕਰਦਮ (ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ) ਲਿਆਏ।

Verse 13

वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च

ਹੀਰੇ ਅਤੇ ਵੈਦੂਰ੍ਯ (ਬਿੱਲੌਰ/ਕੈਟਸ-ਆਈ) ਦੇ ਦੀਵੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਦੇ ਲੇਪ ਵੀ; ਗਰੁੜ-ਸਮ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕ-ਰੰਗੀ ਵਸਤੂਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਸੀਪੀ-ਖੋਲ ਤੇ ਦਹੀਂ ਵੀ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ।

Verse 14

पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च । गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च

ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਆਏ—ਪਦਮਰਾਗ (ਲਾਲ ਮਾਣਕ) ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲ (ਮੂੰਗਾ) ਵਰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ; ਗੋਮੇਦ, ਪੁਖਰਾਜ, ਨੀਲਮ-ਨੀਲੇ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਾਲਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 15

विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः । चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ, ਕਿੰਨਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ; ਕੋਈ ਚਾਮਰ (ਯਕ-ਪੂੰਛੀ ਪੱਖਾ) ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਮੰਗਲ-ਕਰਮ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਈ।

Verse 16

गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः । गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः

ਗੰਧਰਵਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਵਾਸਿਨੀਆਂ—ਸ਼ੁਭ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਧੁਰ ਕੰਠ—ਅਨੇਕਾਂ ਉੱਥੇ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਗੀਤ ਗਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 17

मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः । वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः

ਮਰੀਚਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਪੁਲਹ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ—ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਂਡਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਭਾਂਡ; ਇਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਵਿਦਮਾਨ ਸਨ।

Verse 18

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

ਲੋਮਸ਼ ਅਤੇ ਲੋਮਚਰਣ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਅਤੇ ਗੌਤਮ; ਭ੍ਰਿਗੁ, ਗਾਲਵ, ਗਰਗ, ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 19

तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् । त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह

ਉਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ।

Verse 20

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः

ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤ, ਮਤੰਗ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਭਰਤ; ਵਿਆਸ, ਕਾਤਿਆਯਨ, ਕੁਤਸ, ਸ਼ੌਨਕ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ—ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਦਮਾਨ ਸਨ।

Verse 21

ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू । उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ

ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਫਿਰ ਦੁਰਵਾਸਾ, ਰੁਚਿ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ; ਉਤੰਕ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ, ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ, ਅਸਿਤ ਤੇ ਦੇਵਲ—ਸਭ ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 22

शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः । मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा

ਸ਼ਾਲੰਕਾਯਨ ਅਤੇ ਹਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ; ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਦਾਲਭ੍ਯ ਤੇ ਉੱਦਾਲਕ ਵੀ—ਸਭ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 23

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

ਧੌਮ੍ਯ, ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਵਤ੍ਸ ਆਦਿ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਕੁਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਨੀ-ਕਨ੍ਯਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੰਗਲ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਨ੍ਯ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 24

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮੇਤ ਆਇਆ; ਗਰੁੜ-ਵਾਹਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਪਧਾਰੇ। ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਮਹਾਦੇਵ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ, ਨੰਦੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਹਾ-ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।

Verse 25

महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः

ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਆਏ; ਪਾਤਾਲ-ਵਾਸੀ ਨਾਗ ਵੀ ਪਧਾਰੇ। ਮਹਾਸਾਗਰ ਭੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਏ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨ ਬਾਰੰਬਾਰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਲਿਆਏ।

Verse 26

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

ਅਚਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਚਲਾਇਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਮਹਾ-ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਬੇਮੌਸਮੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਗੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕੌਮੁਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 27

जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

ਉਸ ਲਈ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਤਕਰਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਾਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ: “ਤੂੰ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।”

Verse 28

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਨਾਮਕਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ।

Verse 29

अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व

ਇਹ ਅਗਨੀ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਹੈ—ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨਿ—ਜੋ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਧਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਗਨੇ, ਹੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੇ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਦਿਉਮਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।

Verse 30

अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् । चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च

ਹੇ ਅਗਨੇ, ਹੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੇ, ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰੀਆਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਾਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 31

कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह । निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः

ਬਾਲਕ ਲਈ ਯੋਗ ਰੱਖਿਆ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਕੇ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਅਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੰਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 32

अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

“ਅਹਾ, ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ! ਅਹਾ, ਕਿੰਨਾ ਤੇਜ! ਅਹਾ, ਹਰ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਪੂਰਨ ਮੰਗਲ-ਲੱਛਣ! ਅਹਾ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਾਗ੍ਯ—ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ!”

Verse 33

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः

“ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਹੀ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਅਹੋ, ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਭਕਤ-ਜਨਾਂ ਵਿਚ? ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਭਕਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 34

इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् । विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः

ਇਉਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਜਣੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 35

अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 36

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः

ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਸੁੰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪੰਕਤੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।

Verse 37

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 38

औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः । आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः

ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ: ਔਰਸ (ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ), ਖੇਤਰਜ, ਖਰੀਦਿਆ, ਦੱਤਕ (ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ), ਪ੍ਰਾਪਤ, ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ—ਆਪੱਤੀ ਵੇਲੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ।

Verse 39

एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता । पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਭੇਦ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਜੋ ਅਗਲੇ-ਅਗਲੇ ਹਨ ਉਹ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਘੱਟਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

गणावूचतुः । निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता

ਗਣਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੂੜਾ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਾਨ-ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਚੂੜਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਭੀ ਕੀਤਾ।”

Verse 41

कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ

ਫਿਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਣ-ਵੇਧ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਤੇਜ (ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦੀ ਵਰਧੀ ਲਈ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 42

उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

ਤਦ ਉਪਾਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸੁਧੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਪਾਠ ਸਮੇਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

Verse 43

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਨੋ ਕੇਵਲ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਵਿਨਯ ਆਦਿ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਗਿਆ।

Verse 44

ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः

ਫਿਰ ਨੌਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬਾਲਕ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 45

विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः । पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्

ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਉੱਥੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 46

नारद उवाच । विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते । कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਸ਼ੁਭ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ! ਇਹ ਬਾਲਕ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

Verse 47

नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया । विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि

ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਗੁਰੂ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁੰਨ-ਕਿਰਿਆ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ।

Verse 48

न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि । गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी

ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਰੂਤਵ ਵਾਲੀ, ਅਧਿਕ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ।

Verse 49

अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः । प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्

ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਹੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਗੰਗਾ-ਸਮ ਪਵਿੱਤਰ! ਉਹ ਐਸੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਹੈ।

Verse 50

संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी । सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः

ਭਾਵੇਂ ਮਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨੀਯ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਯਤੀ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਜਨਮ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ।

Verse 51

इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् । अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्

ਇਹੀ ਇਕ ਤੀਖਾ ਤਪ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ।

Verse 52

मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् । सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्

ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਾਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਧਮ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਲ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਸਨੇਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਨੀਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

Verse 53

वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो । लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्

“ਹੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ! ਨੇੜੇ ਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ, ਭਾਈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਾਂਗਾ—ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਵਿਖਾ।”

Verse 54

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्

ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਬਾਲਕ ਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭਕਤੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 55

ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्

ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ—ਤਾਲੂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਤੱਕ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਲਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਧਾਗਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 56

स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्

ਸ਼ਿਵ—ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਕਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਲਈ।

Verse 57

तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः । स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज

ਜੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਉਚਾਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸੌ ਅੰਗੁਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਤਸਤਿ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਬਾਲਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ—ਰਾਜਾ—ਬਣੇਗਾ।

Verse 58

पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति

ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਲੱਛਣ, ਪੰਜ ਦੀਰਘ ਲੱਛਣ, ਸੱਤ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਛੇ ਉੱਚੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਹਲਕਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 59

पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै । भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते

ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੰਬੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ: ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਭੁਜਾ, ਨੇਤਰ, ਹਨੂੰ, ਜਾਨੂ ਅਤੇ ਨਾਸਾ।

Verse 60

ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः । स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः

ਇਹ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ—ਗਰਦਨ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ। ਅਤੇ ਸੁਰ, ਸੱਤਵ ਤੇ ਨਾਭੀ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਗੰਭੀਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਸ਼ੁ ‘ਤ੍ਰਿਗੰਭੀਰ’ ਹੈ।

Verse 61

त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि । तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा

ਇਸ ਦੀ ਤਵਚਾ, ਕੇਸ਼, ਉਂਗਲੀਆਂ, ਦੰਦ ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵੀ ਸੁਕਮਲ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ‘ਸੂਖਮ’ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਕਪਾਲ ਪਦ ਦੀ ਭਾਗ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।

Verse 62

वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् । तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा

ਇਸ ਦੀ ਛਾਤੀ, ਪੇਟ, ਕੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲਟ, ਮੋਢੇ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਮੁਖ—ਇਹ ਛੇ ਉੱਚੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਇਸ ਬਾਲਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਭਾਗ ਦੇ ਯੋਗ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 63

पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्

ਇਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ, ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ, ਤਾਲੂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ—ਨਖਾਂ ਸਮੇਤ—ਸੱਤ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੁਖ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 64

ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ । सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा

ਜੇ ਮੱਥਾ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਛਾਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਹ ਸੁਗਠਿਤ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਰਬ ਤੇਜ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 65

कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ । राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ

ਜੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ—ਕਰਮ ਲਈ ਯੋਗ—ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਪਦ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਕੋਮਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते । कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्

ਜੇ ਤਰਜਨੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਰੇਖਾ ਦਿਸੇ, ਅਤੇ ਕਨਿੱਠੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੰਮੀ ਆਯੁ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 67

पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ । समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਮਾਸਲ, ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ, ਸਮਾਨ, ਸੁਖਮ-ਤਵਚਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋਣ; ਗਿੱਟੇ ਸਮਤੁਲ ਹੋਣ; ਅਤਿ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਿਕਣੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ-ਭਾਗ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ।

Verse 68

स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी । लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति

ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ, ਹਲਕੀਆਂ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਹ੍ਰਸਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 69

उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला । दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका

ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ, ਜੰਘਾਂ, ਗਿੱਟੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਸ਼ੁਭ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਹਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਅਪਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 70

धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि । गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः

ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂਤਰ ਇਕੋ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ (ਸ਼ੁਭ) ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਤੇ ਮਧੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨ੍ਰਿਪ—ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 71

विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ

ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਮਾਸਲ ਅਤੇ ਚਿਕਣੇ ਹੋਣ—ਸੁਖ ਲਈ ਯੋਗ—ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਾਮਾਵਰਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਟਕਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਰਾਜਸੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਗਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 72

श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् । तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः

ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ‘ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ’, ਵਜ੍ਰ, ਚਕ੍ਰ, ਕਮਲ, ਮੱਛੀ, ਕੋਦੰਡ (ਧਨੁਸ਼) ਅਤੇ ਦੰਡ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪਤੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः । कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः

ਉਸ ਦੇ ਬੱਤੀ ਦੰਦ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੌਂਚ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਸੁਗਠਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ—ਬਗਲੇ, ਦੁੰਦੁਭੀ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ—ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਲਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ।

Verse 74

मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् । पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਧੁ-ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਸਪਸ਼ਟ ਰੇਖਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਦਰ ਸਿੰਹ ਸਮਾਨ—ਸਰਬਥਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 75

ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् । अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्

ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਰੇਖਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਨਖ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 76

किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः

ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਧਿ ਡਾਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਨਿਯਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ (ਭਾਗ੍ਯ) ਵਕ੍ਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਣ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्

ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਾਰਦ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 79

विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्

ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਵਰਗਾ ਆਘਾਤ ਸਮਝ ਬੈਠਾ।

Verse 80

हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः

“ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ!” ਇਹ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਝੰਝੋੜਿਆ; ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 81

शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् । आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया

ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ੁਚਿਸਮਤੀ ਵੀ ਅਸਹਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ; ਆਰਤੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਖ ਉਠੀ।

Verse 82

हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक । हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः

“ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਬੱਚਾ! ਹਾਏ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ! ਹਾਏ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹਾਏ—ਮੈਂ ਮੰਦ-ਭਾਗਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ?”

Verse 83

त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा । त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे

“ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ! ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਬਚਾਵੇਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਗੁਣ-ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹਾਂ।”

Verse 84

हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् । हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो

ਹਾਇ ਬਾਲਕ, ਹਾਇ ਨਿਰਮਲ! ਹਾਇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਜਗਤ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਹਰਣ-ਸਮ ਲਕਸ਼ਮੀ! ਹਾਇ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਇ ਪੁੱਤਰ—ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਉਤਸਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈਂ।

Verse 85

हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर । दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै

ਹਾਇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ-ਮੁਖ! ਹਾਇ ਸੁੰਦਰ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ! ਹਾਇ ਮਿੱਠੇ ਮਨੁਹਾਰ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ! ਅਹਹਾ, ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਛਿਨ ਲਿਆ ਗਿਆ? ਹੇ ਘਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੈਨੂੰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?

Verse 86

नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स । के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य

ਨ ਕੋਈ ਬਲੀ ਛੱਡੀ, ਨ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਬਾਕੀ ਰਹੀ। ਹੇ ਵਤਸ, ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੱਸਿਆ? ਤੇਰੇ ਲਈ—ਹੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ—ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ, ਔਖਧ, ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਯੰਤਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਾਧੇ?

Verse 87

संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो । पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः

ਹੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦੇ! ਹੇ ਸੁਖ-ਸਿੰਧੂ, ਆਪਣੇ ਮੁਖ-ਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਫਿਰ ਕਰਾ—ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰ। ਹੇ ‘ਪੁੰਨਾਮ’ ਨਾਮਕ ਤੀਖੇ ਨਰਕ-ਸਾਗਰ ਦੀ ਵਾਡਵਾਗਨੀ, ਆਪਣੀ ਵਾਣੀ-ਸੁਧਾ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦੇ!

Verse 88

किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः । एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः

“ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ?”—ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਨਮ-ਮਹੋਤਸਵ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਆ ਮਿਲੇ। ਇਕੋ ਬਾਲਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗੁਣ, ਸ਼ੀਲ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਪੂਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤਿ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 89

शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति । त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः

ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਸ਼, ਕਰੁਣਾਸਾਗਰ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ! ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਮ੍ਰਿਤਿਉਂਜਯ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਬਾਲ-ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਾਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਚੇਗਾ?

Verse 90

हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः । बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय

ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਸੰਸਾਰ-ਤਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਇੰਨੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਰਚਿਆ—ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਅਥਾਹ ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਨ?

Verse 91

हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः

ਹਾਏ, ਕਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸੰਤਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਫਿਰ ਇਸ ਰਾਣੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ—ਕੀ ਪੁੱਤਰ-ਮੁਖ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਲਈ? ‘ਬਾਲਕ!’—ਪਰ ਕਮਲ-ਡੰਡੀ ਤੇ ਲਤਾ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਹ ਲੀਲਾ ਕਾਲ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਕਠੋਰ ਵਜ੍ਰ, ਸਖ਼ਤ ਕੁਹਾੜੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਧਾਰ ਵਰਗੇ ਹਨ।

Verse 92

इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਐਸੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਨਦੀਆਂ ਉੱਛਲਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਬਾਲ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅੱਗ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦੀ, ਉਹ ਲੰਬੇ, ਭਾਰੀ, ਤਪਦੇ ਸਾਹ ਭਰਦੀ ਰਹੀ—ਅਤੇ ਹਾਏ, ਸੁੱਕ ਕੇ ਮੁਰਝਾ ਗਈ।

Verse 93

आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः । प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन

ਉਹ ਕਰੁਣ ਭਰੇ ਪਰਿਦੇਵ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਰੱਖ਼ਤ—ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਾਂਗ—ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੇ ਜਾਪੇ। ਅਕਸਰ ਉਹ ਡਿੱਗਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਲ ਚੀਖ ਨਾਲ ਕਰਾਹਦੇ, ਅਤੇ ਪਵਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੋਲਦੇ ਰਹੇ।

Verse 94

रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः । तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि

ਉਹ ਇਸ ਕਦਰ ਰੋਈ ਕਿ ਗਲਾ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅਟਕ ਗਿਆ; ਆਰਤੀ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਚੀਖ ਮਾਰੀ, ਤੇ ਧੁਨੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਢੱਕ ਗਈਆਂ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

Verse 95

श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् । उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः

ਉਹ ਆਰਤੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਨਰ ਨੇ ਵੀ ਮੋਹ ਤਿਆਗਿਆ ਤੇ ਝਟ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੀ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕਿਉਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਘਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਕਹਿੰਦਾ, “ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ—ਬਾਹਰ ਸਮਤਲ ਥਾਂ ਤੇ? ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼।”

Verse 96

अगस्त्य उवाच । ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਹਾਂ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਤੇ ਬੋਲਾ, “ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਡਰ ਕਿਥੋਂ ਆ ਗਿਆ?”

Verse 97

न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका

ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ‘ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਸਤੂ’ ਨਾ ਬਣਾਓ। ਕਾਲ ਮੇਰੀ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਕਾਲ, ਜੋ ਬੇਚਾਰਾ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।

Verse 98

प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੰਬ ਉੱਠੇਗਾ।

Verse 99

मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्

ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਕਾਲਕਾਲ ਮਹਾਕਾਲ, ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਭੀ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ।

Verse 100

इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती । अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਕਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ—ਤਦ ਬੋਲੇ।

Verse 110

अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना

ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅੰਧਕ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਤ ਕਰ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 120

आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु । परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः

ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਉਪਜਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ, ਇਹੀ ‘ਪਰਮਾਨੰਦ-ਕੰਦ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਸਰਵੋਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਮੂਲ ਗਾਂਠ ਹੈ।

Verse 130

विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਤਾ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵ-ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਵਿਸ਼ਵ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਿੰਗ।

Verse 140

उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् । मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्

ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੇ ਤੋਤੇ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਘਵਨ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧਕ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਲਿਸ਼-ਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 150

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਹ ਹਰਖ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅੰਗ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਹੋ ਉੱਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹ ਲਈ ਹੋਵੇ।

Verse 160

ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् । वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे

ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਉੱਤੇ।

Verse 163

गणावूचतुः । इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् । किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय

ਗਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਅਗਨਿ-ਸਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ—ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰ।”