Adhyaya 38

Verse 1

स्कंद उवाच । विवाहा ब्राह्म दैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोऽष्टम उच्यते

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਵਾਹ ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਆਸੁਰ; ਤਥਾ ਗਾਂਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਪੈਸ਼ਾਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮ ਵਿਵਾਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵਰ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੁਆਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जःपाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वंद्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

ਦੈਵ ਵਿਵਾਹ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ (ਕਨਿਆ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਚੌਦਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਰ੍ਸ਼ ਵਿਵਾਹ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਰ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਛੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

सहोभौ चरतां धर्ममित्युक्त्वा दीयतेर्थिने । यत्र कन्या प्राजापत्यस्तज्जो वंशान्पुनाति षट्

ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ੍ਯ ਵਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਨਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ’—ਉਹ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਿਵਾਹ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਛੇ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

चत्वार एते विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः । आसुरः क्रयणाद्द्रव्यैर्गांधर्वोन्योन्य मैत्रतः

ਇਹ ਚਾਰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਲਈ ਧਰਮਯੁਕਤ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਸੁਰ ਵਿਵਾਹ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਵਾਹ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

प्रसह्यकन्याहरणाद्राक्षसो निंदितः सताम् । छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः

ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਵਿਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛਲ ਨਾਲ ਕਨਿਆ ਹਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੈਸ਼ਾਚ ਵਿਵਾਹ—ਅੱਠਵਾਂ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ।

Verse 7

प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः । अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवेत्

ਗਾਂਧਰਵ, ਆਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖ਼ਸ ਵਿਆਹ-ਰੂਪ ਅਕਸਰ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਅੱਠਵਾਂ ਭੇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹੈ—ਪਾਪੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 8

सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः । प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः पज्जया तथा

ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਰਣ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਆ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਤੀਰ ਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੋਦ (ਅੰਕੁਸ਼/ਚਾਬੁਕ) ਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 9

असवर्णस्त्वेष विधिः स्मृतो दृष्टश्च वेदने । सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः

ਅਸਵਰਣ (ਅੰਤਰ-ਵਰਣ) ਸੰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਰਣ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਹੱਥ ਹੀ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 10

धर्म्यैर्विवाहैर्जायंते धर्म्या एव शतायुषः । अधर्म्यैर्धर्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः

ਧਰਮਯੁਕਤ ਵਿਆਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮੀ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਧਰਮੀ ਵਿਆਹਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਰਹਿਤ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ, ਧਨ ਅਤੇ ਆਯੁ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 11

ऋतुकालाभिगमनं धर्मोयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत्

ਉਚਿਤ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਉੱਤਮ ਹੈ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਰੇ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਰਤ ਰਹੇ।

Verse 12

दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यत्नात्त्याज्यानि धीमता

ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਆਯੁ ਲਈ ਅਤਿ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 13

तत्र गच्छन्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात्

ਉਹਨਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਮੋਹ ਵੱਸ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी च विज्ञेयः सद्गृहाश्रमी

ਜੋ ਠੀਕ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ (ਪਤਨੀ ਕੋਲ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 15

ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः । पुत्रास्तास्वपि या युग्मा अयुग्माः कन्यका प्रजाः

ਰਿਤੁ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਸਮ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸਮ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀ ਸੰਤਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

त्यक्त्वा चंद्रमसं दुःस्थं मघां पौष्णं विहाय च । शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुन्नामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधकम्

ਅਸ਼ੁਭ ਚੰਦਰ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਮਘਾ ਤੇ ਪੌਸ਼ਣ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਉਹ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪੁੰਨਾਮਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੇ।

Verse 17

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तन्न शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्या विक्रयपापकृत्

ਆਰ্ষ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਗੋ-ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਲੈਣਾ ਸ਼ਲਾਘਣੀਯ ਨਹੀਂ। ਕਨਿਆ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੁਲਕ ਲੈਣਾ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਾ ਪਾਪ ਹੈ।

Verse 18

अपत्यविक्रयी कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीवेत्पिता धनम्

ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਪ ਭਰ ਉਸ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਟ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਧਨ ਦੇ ਰਤਾ ਭਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।

Verse 19

स्त्रीधनान्युपजीवंति ये मोहादिह बांधवाः । न केवलं निरयगास्तेषामपि हि पूर्वजाः

ਜੋ ਬਾਂਧਵ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਇੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਧਨ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 20

पत्या तुष्यति यत्र स्त्री तुष्येद्यत्र स्त्रिया पतिः । तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवाऽरिणा

ਜਿੱਥੇ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਸਮੇਤ।

Verse 21

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्यापनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः

ਵਪਾਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ-ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ; ਤਥਾ ਕੁਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੋਪ—ਇਹ ਕੁਲ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ।

Verse 22

कुर्याद्वैवाहिके वह्नौ गृह्यकर्मान्वहं गृही । पंचयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਕ ਅਗਨੀ (ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਵਹਿਨ) ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੰਜ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣ ਤੇ ਅਰਪਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ।

Verse 23

गृहस्थाश्रमिणः पंच सूना कर्म दिने दिने । कंडनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुंभस्तु मार्जनी

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਲਈ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਪੰਜ ‘ਸੂਨਾ’ (ਅਣਜਾਣ ਹਿੰਸਾ) ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਛਾਣਨਾ/ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਪੀਸਣਾ, ਚੁੱਲ੍ਹਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ, ਅਤੇ ਝਾੜੂ-ਮਾਰਨਾ।

Verse 24

तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्दिष्टा गृहि श्रेयोभिवर्धनाः

ਉਹ ਪੰਜ ਸੂਨਾ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਪੰਜ ਕਰਤਵ੍ਯ ਯਜ੍ਞ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 25

पाठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृ क्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौतोऽतिथ्यर्चा नृक्रतुः क्रमात्

ਪਾਠ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞ ਹੈ; ਤਰਪਣ ਪਿਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਤੁ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਦੇਵ-ਯਜ੍ਞ ਹੈ; ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਭੂਤ-ਯਜ੍ਞ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨ੍ਰਿ-ਕ੍ਰਤੁ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

Verse 26

पितृप्रीतिं प्रकुर्वाणः कुर्वीत श्राद्धमन्वहम् । अन्नोदकपयोमूलैः फलैर्वापि गृहाश्रमी

ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ, ਜਲ, ਦੁੱਧ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 27

गोदानेन च यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षां दत्त्वा तत्फलमाप्नुयात्

ਜੋ ਪੁੰਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗੋਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸੰਨਿਆਸੀ/ਭਿਖਸ਼ੂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तपोविद्यासमिद्दीप्ते हुतं विप्रास्य पावके । तारयेद्विघ्नसंघेभ्यः पापाब्धेरपि दुस्तरात्

ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਅਗਨਿ-ਸਮਾਨ ਪਾਵਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਦੁਸਤਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्

ਜਿਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਤਿਥੀ ਬਿਨਾ ਸਤਕਾਰ ਦੇ, ਆਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਚਲਾ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੰਝਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

सांत्वपूर्वाणि वाक्यानि शय्यार्थे भूस्तृणोदके । एतान्यपि प्रदेयानि सदाभ्यागत तुष्टये

ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸਾਂਤਵਨਾ ਭਰੇ ਬਚਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥਾਂ, ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਸਦਾ ਅਭਿਆਗਤ ਨੂੰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 31

गृहस्थः परपाकादी प्रेत्य तत्पशुतां व्रजेत् । श्रेयः परान्नपुष्टस्य गृह्णीयादन्नदो यतः

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪਰਾਏ ਪਕਾਏ ਭੋਜਨ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸ਼ੁਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ—ਪਰਾਏ ਅੰਨ ਨਾਲ ਪਲਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅੰਨਦਾਤਾ ਬਣੇ।

Verse 32

आदित्योढोऽतिथिः सायं सत्कर्तव्यः प्रयत्नतः । असत्कृतोन्यतो गच्छन्दुष्कृतं भूरि यच्छति

ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਲਿਆਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਅਤਿਥੀ ਆਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪਾਪ-ਫਲ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

भुंजानोऽतिथिशेषान्नमिहायुर्धनभाग्भवेत् । प्रणोद्यातिथिमन्नाशी किल्बिषी च गृहाश्रमी

ਅਤਿਥੀ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਯੁ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

वैश्वदेवांत संप्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । न पूर्वकाल आयातो न च दृष्टचरः क्वचित्

ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ-ਅਸਤ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ‘ਵਾ-ਅਤਿਥੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

बलिपात्रकरे विप्रे यद्यन्योतिथिरागतः । अदत्त्वा तं बलिं तस्मै यथाशक्त्यान्नमर्पयेत्

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਲੀ-ਪਾਤ੍ਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਤਿਥੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 36

कुमाराश्च स्ववासिन्यो गर्भिण्योऽतिरुजान्विताः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

ਬੱਚੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਨਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਅਤਿਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 37

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । स्वार्थं पचन्नघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਪਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦਾ ਭਰਨਹਾਰ।

Verse 38

माध्याह्निकं वैश्वदेवं गृहस्थः स्वयमाचरेत् । पत्नी सायं बलिं दद्यात्सिद्धान्नैर्मंत्रवर्जितम्

ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਬਲੀ ਅਰਪੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।

Verse 39

एतत्सायंतनं नाम वैश्वदेवं गृहाश्रमे । सायंप्रातर्भवेदेव वैश्वदेवं प्रयत्नतः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਂਝ ਦਾ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਜਾਣੋ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਵਿਜ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 41

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुंजते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथ

ਜੋ ਨੀਚ ਦਵਿਜ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਆਪਣਾ ਨਿੱਤ ਕਰਤੱਬ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । पंचदश्यां चतुर्दश्यां तथैव च भगेक्षुरे

ਛੇਵੀਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਾਸਨਾ (ਕਾਮ-ਸੰਗ) ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 44

उदयं तं न चेक्षेत नास्तं यंतं न मध्यगम् । न राहुणोपसृष्टं च नांबुसंस्थं दिवाकरम्

ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨ ਉਗਦੇ ਵੇਲੇ ਤੱਕੇ, ਨ ਡੁੱਬਦੇ ਸਮੇਂ, ਨ ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਨ ਰਾਹੂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ (ਗ੍ਰਹਿਣ) ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਦਿਵਾਕਰ ਨੂੰ ਤੱਕੇ।

Verse 45

न वीक्षेतात्ममनोरूपमाशुधावेन्न वर्षति । नोल्लंघयेद्वत्सतंत्रीं न नग्नो जलमाविशेत्

ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨੂੰ ਮੋਹ ਨਾਲ ਨ ਤੱਕੇ; ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨ ਦੌੜੇ। ਬੱਛੜੇ ਦੀ ਰੱਸੀ/ਬੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਨ ਲੰਘੇ, ਅਤੇ ਨੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ ਉਤਰੇ।

Verse 46

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधुमृदं घृतम् । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तपस्विनम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਘੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਜਾਤਿ, ਉਮਰ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

ਚਲਦਿਆਂ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ), ਚੈਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਜਲ-ਭਰਿਆ ਘੜਾ, ਪੱਕਾ ਅੰਨ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 48

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने

ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਾ ਖਾਏ, ਅਤੇ ਉਕਟ ਆਸਨ (ਉਕੜੂੰ ਬੈਠ) ਕੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 49

नाश्नंतीं स्त्रीं समीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं नवं क्वचित्

ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਭੋਜਨ ਕਰਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ ਅੰਨ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 50

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रं गोव्रजे कुर्यान्न वल्मीके न भस्मनि

ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਖਾਏ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਵਲਮੀਕ (ਚਿਟੀ ਦਾ ਟੀਲਾ) ਉੱਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਖ ਉੱਤੇ।

Verse 51

न गर्तेषु ससत्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । गोविप्रसूर्यवाय्वग्नि चंद्रर्क्षांबु गुरूनपि

ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਹੋਣ ਉਹਨਾਂ ਗੱਡ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੁਰਦਿਆਂ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਰਜ, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰੇ, ਜਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਜਨਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 52

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्जनम् । तिरस्कृत्यावनिं लोष्टकाष्ठपर्णतृणादिभिः

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ, ਲੱਕੜ, ਪੱਤਿਆਂ, ਘਾਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਓਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 53

प्रावृत्य वाससा मौलिं मौनी विण्मूत्रमुत्सृजेत् । यथासुखमुखो रात्रौ दिनेच्छायांधकारयोः

ਸਿਰ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਛਾਂ ਜਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰੇ।

Verse 54

भीतिषु प्राणबाधायां कुर्यान्मलविसर्जनम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

ਕੇਵਲ ਡਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਮਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ। ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾ ਫੂਕੇ, ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 55

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः

ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਾ ਤਪਾਏ, ਨਾਹ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਰੱਖੇ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ (ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ) ਖਾਣਾ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 56

न संविशेत संध्यायां प्रत्यक्सौम्यशिरा अपि । विण्मूत्रष्ठीवनं नाप्सु कुर्याद्दीर्घजिजीविषुः

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਲੇਟਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਲ, ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਥੂਕ ਨਾ ਪਾਏ।

Verse 57

नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत्

ਜਦ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ ਨਹੀਂ; ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵੱਲ ਉਂਗਲੀ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤਣਾ, ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਜਗਾਉਣਾ।

Verse 58

पंथानं नैकलो यायान्न वार्यंजलिना पिबेत् । न दिवोद्भूत सारं च भक्षयेद्दधिनो निशि

ਰਾਹ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਵੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਆਇਆ ‘ਸਾਰ’—ਦਹੀਂ/ਖਮੀਰੀ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਪਰਤ—ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ।

Verse 59

स्त्रीधर्मिण्या नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिक प्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्

ਰਜੋਧਰਮਾ (ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ) ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਖਾਣਾ ਨਾ ਖਾਏ। ਗੀਤ-ਨਾਚ-ਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੌਰਯਤ੍ਰਿਕ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਤਿ ਸ਼ੌਕੀਨ ਨਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਾ ਧੋਵੇ।

Verse 60

श्राद्धं कृत्वा पर श्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः । दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत्

ਆਪਣਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਪਰਾਏ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਦਾ ਭੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 61

न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चो पानहावपि । न भिन्न भाजनेश्नीयान्नासीताग्न्यादि दूषिते

ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੁੱਤੀ-ਚੱਪਲ ਨਾ ਪਹਿਨੇ। ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ (ਅਪਵਿੱਤਰ) ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਬੈਠੇ।

Verse 62

आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तरम् । बालातपं दिवास्वापं द्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः

ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਗਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘਣਾ, ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸੌਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗੇ।

Verse 63

स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि । हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा

ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਸੁਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ (ਸ਼ਿਖਾ) ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਢਿੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਝਟਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣਾ ਨਹੀਂ।

Verse 64

नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन । करजैः करजच्छेदं तृणच्छेदं विवर्जयेत्

ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਲ ਨਾ ਉਖਾੜੇ, ਨਾ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਖ ਚੱਬੇ। ਨਖਾਂ ਨੂੰ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਫਾੜ ਕੇ ਕੱਟਣਾ ਤਿਆਗੇ, ਅਤੇ ਘਾਹ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਜਾਂ ਉਖਾੜਨਾ ਵੀ ਵਰਜੇ।

Verse 65

शुभायन यदायत्यां त्यजेत्तत्कर्म यत्नतः । अद्वारेण न गंतव्यं स्ववेश्मपरवेश्मनोः

ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਘੜੀ ਨੇੜੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗੇ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 66

क्रीडेन्नाक्षैः सहासीत न धर्मघ्नैर्न रोगिभिः । न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च

ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂਆ ਨਾ ਖੇਡੇ; ਧਰਮ-ਘਾਤਕਾਂ ਜਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਨੰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਸੋਵੇ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ (ਬਿਨਾ ਪਾਤ੍ਰ) ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 67

आर्द्रपादकरास्योश्नन्दीर्घकालं च जीवति । संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत्

ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਅਜੇ ਭਿੱਜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਜੀਉਂਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲੇਟੇ, ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ।

Verse 68

शयनस्थो न चाश्नीयान्नपिबेन्न जपेद्द्विजः । सोपानत्कश्चनाचामेन्न तिष्ठन्धारया पिबेत्

ਦੁਵਿਜ ਨੂੰ ਲੇਟਿਆਂ ਹੋਇਆ ਨਾ ਖਾਣਾ, ਨਾ ਪੀਣਾ, ਨਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜੁੱਤੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਚਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 69

सर्वं तिलमयं नाद्यात्सायं शर्माभिलाषुकः । न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः

ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ। ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕੇ, ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ।

Verse 70

नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः । पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते

ਭੁੱਸ, ਅੰਗਾਰੇ, ਰਾਖ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਪਤਿਤਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 71

श्रावयेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ, ਨਾ ਪੜ੍ਹਾਏ। ਐਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 72

धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत् । द्विजशुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां हि परो मतः

ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇਣਾ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 73

कंडूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम् । आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम्

ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ ਖੁਜਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਨਾਂ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਉੱਚੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਕਰਨੀ, ਜਾਂ ਵਾਲ ਨੋਚਣਾ (ਸ਼ੁਭ ਹੈ)।

Verse 74

अशास्त्रवर्तिनो भूपाल्लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम् । ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानेकविंशतिम्

ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਭੀ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਇਕੀ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

अकालविद्युत्स्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे । महावातध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः

ਬੇਵਕਤ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗਰਜ ਹੋਵੇ, ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ, ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪਏ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਗੱਜਣ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਅਨਧਿਆਇ (ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਰੋਕ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 76

उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु । संध्ययोर्वृषलोपांते राज्ञोराहोश्च सूतके

ਉਲਕਾ ਪੈਣ ਵੇਲੇ, ਭੂਚਾਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ; ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ; ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਜਾਂ ਰਾਹੂ ਕਾਰਨ ਸੂਤਕ ਦੇ ਅਸ਼ੌਚ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਵੀ ਅਨਧਿਆਇ/ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਕਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

दर्शाष्टकासु भूतायां श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च । प्रतिपद्यपि पूर्णायां गजोष्ट्राभ्यां कृतांतरे

ਦਰਸ਼ਾ ਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ, ਭੂਤਾ (ਅਸ਼ੁਭ) ਦਿਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਭੇਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਨੂੰ ਵੀ—ਜਦੋਂ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਊਠਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਘਨ ਪਏ—ਇਹ ਸਮਾਂ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਨਧਿਆਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 78

खरोष्ट्रक्रोष्ट्र विरुते समवाये रुदत्यपि । उपाकर्मणि चोत्सर्गे नाविमार्गे तरौ जले

ਜਦੋਂ ਗਧਿਆਂ ਤੇ ਊਠਾਂ ਦੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਅਤੇ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਪਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਤਸਰਗ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਨੌਕਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ, ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਰੋਕਣ ਦੇ ਅਨਧਿਆਯ ਹਨ।

Verse 79

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु नाधीयीत द्विजः क्वचित्

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਆਰਣਯਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਾਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਨਧਿਆਯ ਅਵਸਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਵਿਜ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 80

कृतांतरायो न पठेद्भेकाखु श्वाहि बभ्रुभिः । भूताष्टम्योः पंचदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत्

ਜਦੋਂ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੇਡਕਾਂ, ਚੂਹਿਆਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਨੇਵਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਠ ਨਾ ਕਰੇ। ਭੂਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 81

अनायुष्यकरं चैव परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां चोपसेवनम्

ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਲਪਕਣਾ ਆਯੁ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 82

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

ਜੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਛੁੱਟ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਚ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸਦਾ ਉਦਯਮੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ।

Verse 83

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्नब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो घटोद्भव

ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ; ਕਠੋਰ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ।

Verse 84

भद्रमेव वदेन्नित्यं भद्रमेव विचिंतयेत् । भद्रैरेवेह संसर्गो नाभद्रैश्च कदाचन

ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਹੀ ਬੋਲੋ, ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗਤ ਰੱਖੋ, ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 85

रूपवित्तकुलैर्हीनान्सुधीर्नाधिक्षिपेन्नरान् । पुप्पवंतौ न चेक्षेत त्वशुचिर्ज्योतिषां गणम्

ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ, ਧਨ ਜਾਂ ਕੁਲ ਤੋਂ ਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਚਿ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਤੀ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਜੋੜੇ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰੇ।

Verse 86

वाचोवेगं मनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत् । उत्कोच द्यूत दौत्यार्त द्रव्यं दूरात्परित्यजेत्

ਬਾਣੀ ਦੇ ਵੇਗ, ਮਨ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤ, ਜੂਏ, ਦੂਤੀ-ਦੌਤਿਆਗੀਰੀ, ਜਾਂ ਦੁੱਖ-ਜਬਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿਓ।

Verse 87

गोब्राह्मणाग्नीनुच्छिष्ट पाणिना नैव संस्पृशेत् । न स्पृशेदनिमित्ते नखानि स्वानि त्वनातुरः

ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੂਹੇ। ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਨਿਰੋਗ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਖੁਰਚੇ ਨਾਂ ਛੂਹੇ।

Verse 88

गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत् । पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्नोदकानि च

ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ।

Verse 89

निष्ठीवनं च श्लेष्माणं गृहाद्दूरं विनिक्षिपेत् । अहर्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात् । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वं जन्म स्मरेद्द्विजः

ਥੂਕ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੁੱਟੇ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਜਪ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਰੋਹੀ ਬੁੱਧੀ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 90

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम् । विनम्रधमनिस्तस्मादनुयायात्ततश्च तान्

ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਦੇਵੇ। ਨਿਮਰ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਸਾਥ ਵੀ ਦੇਵੇ।

Verse 91

श्रुति भूदेव देवानां नृप साधु तपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निंदां कुर्यान्न कर्हिचित्

ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ, ਭੂਦੇਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ, ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 92

न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमपमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणुदेत्परमर्माणि नोच्चरेत्

ਲੌਕਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧਾਈ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਠੁਕਰਾਏ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਭੇਦ-ਮਰਮ ਨਾਂ ਉਚਾਰੇ।

Verse 93

अधर्मादेधते पूर्वं विद्वेष्टॄनपि संजयेत् । सर्वतोभद्रमाप्यापि ततो नश्येच्च सान्वयः

ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਨਤੀ ਜਾਪ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਭਾਗ ਵੀ ਪਾ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਵੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

उद्धृत्य पंच मृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । अनुद्धृत्य च तत्कर्तुरेनसः स्यात्तुरीयभाक्

ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਢੇਲੇ ਕੱਢ ਕੇ ਪਰਾਏ ਤਾਲਾਬ/ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਜੇ ਬਿਨਾਂ ਕੱਢੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਸਨਾਨੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 95

श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु । देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते

ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ—ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦਾਨ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 96

भूप्रदो मंडलाधीशः सर्वत्रसुखिनोन्नदाः । तोयदाता सदा तृप्तो रूपवान्रूप्यदो भवेत्

ਜੋ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਮੰਡਲ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਂ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੋਭਾ-ਦਾਇਕ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਉਹ ਰੂਪਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਦਾਨ ਕਰੇ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 97

प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदाताऽर्यमलोकभाक् । स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्यात्तु सुप्रजाः

ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੋ-ਦਾਨੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਨ-ਦਾਤਾ ਦੀਰਘਾਯੁ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿਲ-ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਸੁਪੁੱਤਰ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 98

वेश्मदो ऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चंद्रलो कभाक् । हयप्रदो दिव्ययानो लक्ष्मीवान्वृषभप्रदः

ਘਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤਿ ਉੱਚੇ ਮਹਲ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨੀ ਚੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਯਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

सुभार्यः शिबिका दाता सुपर्यंक प्रदोपि च । धान्यैः समृद्धिमान्नित्यमभयप्रद ईशिता

ਸ਼ਿਬਿਕਾ (ਪਾਲਕੀ) ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਪਤਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪਲੰਗ ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਭੀ ਸੁਖ-ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ-ਧਾਨ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਭਯ ਦਾਨੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 100

ब्रह्मदो ब्रह्मलोकेज्यो ब्रह्मदः सर्वदो मतः । उपायेनापि यो ब्रह्म दापयेत्सोपि तत्समः

ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਾਤਾ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਦਾਨ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਭੀ ਉਸ ਦਾਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 110

सा च वाराणसी लभ्या सदाचारवता सदा । मनसापि सदाचारमतो विद्वान्न लंघयेत्

ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸਦਾ ਸੁਚਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸੁਚਾਰ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 115

इति श्रुत्वा वचः स्कंदो मैत्रावरुणिभाषितम् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं वक्तुं समुपचक्रमे

ਇਉਂ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਕੰਦ ਨੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।