Adhyaya 36

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुंभज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁੰਭਜ (ਅਗਸਤ੍ਯ)! ਮੈਂ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ।

Verse 2

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजाः स्मृताः । प्रथमं मातृतो जाता द्वितीयं चोपनायनात्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਪਨਯਨ (ਦੀਕਸ਼ਾ) ਨਾਲ।

Verse 3

एषां क्रियानिषेकादि श्मशानांता च वैदिकी । आदधीत सुधीर्गर्भमृतौमूलं मघां त्यजेत्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਤੱਕ ਹਨ। ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਿਤੁ/ਗਰਭ-ਕਾਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 4

स्पंदनात्प्राक्पुंसवनं सीमंतोन्नयनं ततः । मासि षष्ठेऽष्टमे वापि जातेथो जातकर्म च

ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਸਪੰਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੰਸਵਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ। ਛੇਵੇਂ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਉਪਰੰਤ ਜਾਤਕਰਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

नामाह्न्येकादशे गेहाच्चतुर्थेमासि निष्क्रमः । मासेन्नप्राशनं षष्ठे चूडाब्दे वा यथाकुलम्

ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਨਾਮਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਿਕਾਸ। ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ (ਪਹਿਲਾ ਅੰਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਮ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਵਰ੍ਹੇ, ਕੁਲ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 6

शममेनो व्रजेदेवं बैजं गर्भजमवे च । स्त्रीणामेताः क्रियास्तूष्णीं पाणिग्राहस्तु मंत्रवान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜਜ ਅਤੇ ਗਰਭਜ ਮਲ-ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਣਿਗ੍ਰਾਹ (ਵਿਵਾਹ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਗ੍ਰਹਿਣ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

सप्तमेथाष्टमेवाब्दे सावित्रीं ब्राह्मणोर्हति । नृपस्त्वेकादशे वैश्यो द्वादशे वा यथाकुलम्

ਸੱਤਵੇਂ—ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ—ਵਰ੍ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਉਪਨਯਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਤਰੀ (ਨ੍ਰਿਪ) ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ—ਜਾਂ ਕੁਲ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 8

ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं विप्रोब्देपंचमेर्हति । षष्ठे बलार्थी नृपतिर्मौजीं वैश्योष्टमे ध्रियेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ (ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਜਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਬਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜਾ ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁੰਜਾ-ਮੇਖਲਾ ਪਹਿਨੇ।

Verse 9

महाव्याहृतिपूर्वं च वेदमध्यापयेद्गुरुः । उपनीय च तं शिष्यं शौचाचारे च योजयेत्

ਗੁਰੂ ਮਹਾਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉਪਨਯਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।

Verse 10

पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनं तथा । दंताञ्जिह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम्

ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਆਚਮਨ ਵੀ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਦੰਦ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਮਲ-ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 11

स्नात्वांबुदैवतैर्मंत्रैः प्राणानायम्य यत्नतः । उपस्थानं रवेः कृत्वा संध्ययोरुभयोरपि

ਜਲ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ—ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਪਸਥਾਨ (ਉਪਾਸਨਾ) ਕਰੇ।

Verse 12

अग्निकार्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवादयेत् । ब्रुवन्नमुक गोत्रोहमभिवादय इत्यपि

ਫਿਰ ਅਗਨਿਕਾਰ੍ਯ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਹੇ, ‘ਮੈਂ ਅਮੁਕ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 13

अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च । आयुर्यशोबलं बुद्धिर्वर्धतेऽहरहोधिकम्

ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ, ਯਸ਼, ਬਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹਰ ਦਿਨ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 14

अधीते गुरुणा हूतः प्राप्तं तस्मै निवेदयेत् । कर्मणा मनसा वाचा हितं तस्याचरेत्सदा

ਅਧਿਐਨ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਬੁਲਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 15

अध्याप्याधर्मतोनार्थात्साध्वाप्तज्ञानवित्तदाः । शक्ताः कृतज्ञाः शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः

ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਨਾ ਲੱਭਣ; ਸਾਧੁ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨ—ਸਮਰੱਥ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਰਹਿਤ।

Verse 16

धारयेन्मेखलादंडोपवीताजिनमेव च । अनिंद्येषु चरेद्भैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये

ਉਹ ਮੇਖਲਾ, ਦੰਡ, ਉਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਧਾਰੇ; ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਣ ਜਾਵੇ।

Verse 17

ब्राह्मणक्षत्रियविशामादिमध्यावसानतः । भैक्ष्यचर्या क्रमेण स्याद्भवच्छब्दोपलक्षिता

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਿੱਖਿਆਚਰਿਆ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ‘ਭਵਤ’ (ਮਹੋਦਯ/ਜੀ) ਆਦਿ ਸੰਬੋਧਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਵੇ।

Verse 18

वाग्यतो गुर्वनुज्ञातो भुंजीतान्नमकुत्सयन् । एकान्नं न समश्नीयाच्छ्राद्धेऽश्नीयात्तथापदि

ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਅੰਨ ਭੁੰਜੇ। ਇਕੋ ਪਦਾਰਥ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ; ਪਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਪੱਤਿ ਵੇਲੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ ਤਿਵੇਂ ਭੁੰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 19

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यंचातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

ਅਤਿ ਭੋਜਨ ਅਰੋਗਤਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਆਯੁ ਘਟਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਪੁਣ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।

Verse 20

न द्विर्भुंजीत चैकस्मिन्दिवा क्वापि द्विजोत्तमः । सायंप्रातर्द्विजोऽश्नीयादग्निहोत्रविधानवित्

ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਇੱਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 21

मधुमांसं प्राणिहिंसां भास्करालोकनांजने । स्त्रियं पर्युषितोच्छिष्टंपरिवादं विवजर्येत्

ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਾਸ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਲਗਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗ, ਬਾਸੀ ਤੇ ਜੂਠਾ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਦ (ਚੁਗਲੀ/ਨਿੰਦਾ) ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ।

Verse 22

औपनायनिकः कालो ब्रह्मक्षत्र विशां परः । आ षोडशादाद्वाविंशादा चतुर्विंशदब्दतः

ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਯੋਗ ਕਾਲ ਇਹ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਲਈ ਬਾਈਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਯ ਲਈ ਚੌਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ।

Verse 23

इतोप्यूर्ध्वं न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः । व्रात्यस्तोमेन यज्ञेन तत्पातित्यं परिव्रजेत्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋ ਕੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਵ੍ਰਾਤ੍ਯਸਤੋਮ’ ਨਾਮਕ ਯਜ્ઞ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਪਤਿਤਤਾ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 24

सावित्रीपतितैः सार्धं संबंधं न समाचरेत् । ऐणं च रौरवं वास्तं क्रमाच्चर्म द्विजन्मनाम्

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋਏਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ-ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਬਣਾਏ। ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਚਮੜੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ—ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ, ਰੁਰੂ ਦੀ ਖਾਲ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖਾਲ।

Verse 25

वसीरन्नानुपूर्व्येण शाण क्षौमाविकानि च । द्विजस्य मेखला मौंजी मौर्वी च भुजजन्मनः । भवेत्त्रिवृत्समाश्लक्ष्णा विशस्तु शणतांतवी

ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਣ, ਕਤਾਨ ਅਤੇ ਉਨ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ। ਦ੍ਵਿਜ ਲਈ ਮੇਖਲਾ ਮੁੰਜਾ-ਘਾਹ ਦੀ ਹੋਵੇ; ਭੁਜਜਨਮਨ (ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ) ਲਈ ਮੌਰਵੀ ਦੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਸਮਤਲ ਹੋਵੇ; ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਸਣ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 26

मुंजाभावे विधातव्या कुशाश्मंतकबल्वजैः । ग्रंथिनैकेन संयुक्ता त्रिभिः पंचभिरेव वा

ਜੇ ਮੁੰਜਾ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੇਖਲਾ ਕੁਸ਼, ਅਸ਼ਮੰਤਕ ਜਾਂ ਬਲਵਜ ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਗੰਢ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਗੰਢਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਵੇ।

Verse 27

उपवीतक्रमेण स्यात्कार्पासं शाणमाविकम् । त्रिवृदूर्ध्ववृतं तच्च भवेदायुर्विवृद्धये

ਉਪਵੀਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਹੋਵੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਪਾਹ ਦਾ, ਫਿਰ ਕਤਾਨ ਦਾ, ਫਿਰ ਉਨ ਦਾ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵੱਟਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵੱਟਿਆ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਆਯੁ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 28

बिल्वपालाशयोर्दंडो ब्राह्मणस्य नृपस्य तु । न्यग्रोधबालदलयोः पीलूदुंबरयोर्विशः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦੰਡ ਬਿਲਵ ਜਾਂ ਪਲਾਸ਼ ਦਾ ਹੋਵੇ; ਰਾਜਾ (ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ) ਦਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਬਾਲਦਲ ਦਾ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਪੀਲੂ ਜਾਂ ਉਦੁੰਬਰ ਦਾ ਹੋਵੇ।

Verse 29

आमौलिं वाऽललाटंवाऽनासमूर्ध्वप्रमाणतः । ब्रह्मक्षत्रविशां दंडस्त्वगाढ्योनाग्निदूषितः

ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ ਸਿਰ ਦੇ ਮੌਲਿ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਲਲਾਟ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨੱਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਦੰਡ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗਾਢਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ (ਝੁਲਸਿਆ) ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 30

प्रदक्षिणं परीत्याग्निमुपस्थाय दिवाकरम् । दंडाजिनोपवीताढ्यश्चरेद्भैक्ष्यं यथोदितम्

ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਦੰਡ, ਅਜਿਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲੇ।

Verse 31

मातृमातृष्वसृस्वसृपितृस्वसृपुरःसराः । प्रथमं भिक्षणीयाः स्युरेतायाचन नो वदेत्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ, ਮਾਂ ਦੀ ਭੈਣ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਰਖਵਾਲੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦਿਆਂ ਇਨਕਾਰ ਦੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੇ (ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਣਾ ਨਹੀਂ)।

Verse 32

यावद्वेदमधीते च चरन्वेदव्रतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्तावदूर्ध्वं स्नातो गृही भवेत्

ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਨਾਤਕ ਹੋ ਕੇ (ਸਮਾਪਨ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ) ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਾਰੇ।

Verse 33

प्रोक्तोसावुपकुर्वाणो द्वितीयस्तत्र नैष्ठिकः । तिष्ठेत्तावद्गुरुकुले यावत्स्यादायुषः क्षयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਉਪਕੁਰਵਾਣ’ (ਜੋ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੂਜਾ ‘ਨੈਸ਼ਠਿਕ’ ਹੈ—ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ, ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 34

गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक् । नासौ यतिर्वनस्थो वा स्यात्सर्वाश्रमवर्जितः

ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਯਤੀ (ਸੰਨਿਆਸੀ) ਹੈ ਨਾ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ; ਉਹ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमं तु विना तिष्ठन्प्रायश्चित्ती यतो हि सः

ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਬਿਨਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । कुर्वाणोथाश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात्

ਜਪ, ਹੋਮ, ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 37

मेखलाजिनदंडाश्च लिंगं स्याद्ब्रह्मचारिणः । गृहिणो वेदयज्ञादि नखलोमवनस्थितेः

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਲਿੰਗ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਹਨ—ਮੇਖਲਾ, ਅਜਿਨ ਅਤੇ ਦੰਡ। ਗ੍ਰਿਹੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਵੇਦਿਕ ਯਜ್ಞ ਆਦਿ ਕਰਮ; ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਨਖ ਤੇ ਲੋਮ (ਨਾ ਕਟੇ ਨਖ-ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਤਪੱਸਿਆ)।

Verse 38

त्रिदंडादि यतेरुक्तमुपलक्षणमत्र वै । एतल्लक्षणहीनस्तु प्रायश्चित्ती दिने दिने

ਇੱਥੇ ਯਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਆਦਿ—ਸਪਸ਼ਟ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।

Verse 39

जीर्णं कमंडलुं दंडमुपवीताजिने अपि । अप्स्वेव तानि निक्षिप्य गृह्णीतान्यच्च मंत्रवत्

ਜੇ ਕਮੰਡਲੁ, ਦੰਡ, ਉਪਵੀਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਵੀ ਜੀਰਣ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਹਿਤ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 40

विदध्यात्षोडशे वर्षे केशांतकर्म च क्रमात् । द्वाविंशे च चतुर्विंशे गार्हस्थ्य प्रतिपत्तये

ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼ਾਂਤ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬਾਈਂ ਤੋਂ ਚੌਵੀਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 41

तपो यज्ञ व्रतेभ्यश्च सर्वस्माच्छुभकर्मणः । द्विजातीनां श्रुतिर्ह्येका हेतुर्निश्रेयस श्रियः

ਤਪ, ਯਜ੍ਞ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਵੇਦਵਾਣੀ—ਹੀ ਹੈ।

Verse 42

वेदारंभे विसर्गे च विदध्यात्प्रणवं सदा । अफलोऽनोंकृतो यस्मात्पठितोपि न सिद्धये

ਵੇਦ ਪਾਠ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਸਮੇਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਓਂ’ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਪਾਠ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

Verse 43

वेदस्य वदनं प्रोक्तं गायत्री त्रिपदा परा । तिसृभिः प्रणवाद्याभिर्महाव्याहृतिभिः सह

ਵੇਦ ਦਾ ‘ਮੁਖ’ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮਹਾਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 44

सहस्रं साधिकं किंचित्त्रिकमैतज्जपन्यमी । मासं बहिः प्रतिदिनं महाघादपि मुच्यते

ਇਹ ਤ੍ਰਿਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਜਪਣਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਹਰ ਜਪ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

अत्यब्दमिति योभ्यस्येत्प्रतिघस्रमनन्यधीः । स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति

ਜੋ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਤ੍ਯਬ੍ਦਮ’ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ—ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਜਿਹਾ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

त्रिवर्णमयमोंकारं भूर्भुवःस्वरिति त्रयम् । पादत्रयं च सावित्र्यास्त्रयोवेदा अदूदुहन्

ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਓਂਕਾਰ, ‘ਭੂਰ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ’ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯ, ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।

Verse 47

एतदक्षरमेनां च जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते

ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅੱਖਰ (ਓਂ) ਅਤੇ ਇਹ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਜਪੇ। ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਦ-ਜਨਿਤ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

विधिक्रतोर्दशगुणं जपस्यफलमश्नुते । विधिक्रतोर्दशगुणो जपक्रतुरुदीरितः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਕ੍ਰਤੁ (ਯਜ੍ਞ) ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਜਪ ਦਾ ਫਲ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਪ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਜਪ-ਕ੍ਰਤੁ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਤੁ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 49

उपांशुस्तच्छतगुणः सहस्रो मानसस्ततः

ਉਪਾਂਸ਼ੁ (ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੁਸਫੁਸਾ ਕੇ) ਕੀਤਾ ਜਪ ਉਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਨਸ (ਮਨ ਵਿੱਚ) ਕੀਤਾ ਜਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

अधीत्यवेदान्वेदौ वा वेदं वा शक्तितो द्विजः । सुवर्णपूर्ण धरणी दानस्य फलमश्नुते

ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ—ਚਾਹੇ ਸਾਰੇ, ਜਾਂ ਦੋ, ਜਾਂ ਇਕ ਹੀ ਵੇਦ—ਉਹ ਸੁਵਰਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

श्रुतिमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमः । श्रुत्यभ्यासो हि विप्रस्य परमं तप उच्यते

ਜੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਪ੍ਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 52

हित्वा श्रुतेरध्ययनं योन्यत्पठितुमिच्छति । स दोग्ध्रीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामक्रोडीं दुधुक्षति

ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੂਅਰੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੇ।

Verse 53

उपनीय च वै शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं विदु्र्बुधाः

ਜੋ ਦਵਿਜ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਉਪਨਯਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਵੇਦ ਨੂੰ ਕਲਪ (ਵਿਧੀ) ਅਤੇ ਰਹੱਸ (ਅੰਤਰਾਰਥ) ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਾਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਚਾਰ੍ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

योध्यापयेदेकदेशं श्रुतेरंगान्यथापि वा । वृत्त्यर्थं स उपाध्यायो विद्वद्भिः परिगीयते

ਜੋ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹਿੱਸਾ, ਜਾਂ ਵੇਦ ਦੇ ਅੰਗ (ਵੇਦਾਂਗ) ਪੜ੍ਹਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਉਪਾਧ੍ਯਾਯ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 56

अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्त्विगिहोच्यते

ਜੋ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਗ્નਿਆਧਾਨ, ਪਾਕਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼੍ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਾਗ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਰਿਤ੍ਵਿਕ (ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्यात्तु शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते

ਗੌਰਵ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ੍ਯ ਉਪਾਧ੍ਯਾਯ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਆਚਾਰ੍ਯ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੌਰਵ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਅਧਿਕ ਹੈ।

Verse 58

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं बाहुजानां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः पज्जातानां तु जन्मतः

ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਤਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ; ਬਾਹੁਜਨਾਂ (ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ; ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਨਾਲ।

Verse 59

यथाविधि निषेकादि यः कर्म कुरुते द्विजः । संभावयेत्तथान्नेन गुरुः स इह कीर्त्यते

ਜੋ ਦਵਿਜ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत्

ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਮਤಃ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਸ੍ਰਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਪੁਨਰ ਮਾਮ্…’ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪੇ।

Verse 61

स्वधर्मनिरतानां च वेदयज्ञक्रियावताम् । ब्रह्मचारी चरेद्भैक्ष्यं वेश्मसुप्रयतोऽन्वहम्

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ।

Verse 62

अकृत्वा भैक्ष्यचरणमसमिध्य हुताशनम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णि व्रतं चरेत्

ਜੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਬਿਮਾਰ ਹੋਏ ਭਿਖਿਆ-ਚਰਨ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਹਵਨ ਲਈ ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਅਵਕੀਰਣੀ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 63

यथेष्टचेष्टो नभवेद्गुरोर्नयनगोचरे । न नामपरिगृह्णीयात्परोक्षेप्यविशेषणम्

ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਵਰਤਾਓ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਬਿਨਾ ਆਦਰ-ਸੂਚਕ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਲਏ।

Verse 64

गुरुनिंदाभवेद्यत्र परिवादस्तु यत्र च । श्रुती पिधाय वास्थेयं यातव्यं वा ततोन्यतः

ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੁਗਲੀ-ਚਰਚਾ ਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕੰਨ ਢੱਕ ਕੇ ਹੀ ਠਹਿਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

खरो गुरोः परीवादाच्छ्वा भवेद्गुरुनिंदकः । मत्सरी क्षुद्रकीटःस्यात्परिभोक्ता भवेत्कृमिः

ਗੁਰੂ ਦੀ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗਧਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁੱਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਈਰਖਾਲੂ ਨਿੱਕਾ ਕੀੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਿਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 66

नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्ट्वांघ्री युवती सती । क्वापि विंशतिवर्षेण ज्ञातृणा गुणदोषयोः

ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਭਾਵੇਂ ਸਤੀ ਅਤੇ ਯੁਵਤੀ ਹੋਵੇ—ਨਾਲ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 67

स्वभावश्चंचलः स्त्रीणां दोषः पुंसामतः स्मृतः । प्रमदासु प्रमाद्यंति क्वचिन्नैव विपश्चितः

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਉ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਫਿਸਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ।

Verse 68

विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ताधर्षयंत्यलम् । स्ववशं वापि कुर्वंति सूत्रबद्धशकुंतवत्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਅਵਿਦਵਾਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਡੋਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਪੰਛੀ।

Verse 69

न मात्रा न दुहित्रा वा न स्वस्रैकांतशीलता । बलवंतीद्रियाण्यत्र मोहयंत्यपि कोविदान्

ਇੱਥੇ ਨ ਮਾਤਾ, ਨ ਧੀ, ਨ ਹੀ ਇਕਾਂਤ-ਵਾਸੀ ਭੈਣ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 70

प्रयत्नेन खनन्यद्वद्भूमेर्वार्यधिगच्छति । शुश्रूषया गुरोस्तद्वद्विद्या शिष्योधिगच्छति

ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਖੋਦਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 71

शयानमभ्युदयते ब्रध्नश्चेद्ब्रह्मचारिणम् । प्रमादादथ निम्लोचेज्जपन्नपवसेद्दिनम्

ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਲੇਟਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤਕ ਵੀ ਅਲਸਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਉਹ ਦਿਨ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ।

Verse 72

सुतस्य संभवे क्लेशं सहेते पितरौ च यत् । शक्या वर्षशतेनापि नो कर्तुं तस्य निष्कृतिः

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਲਈ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

Verse 73

अतस्तयोः प्रियं कुर्याद्गुरोरपि च सर्वदा । त्रिषु तेषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते

ਇਸ ਲਈ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਤ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਾਰਾ ਤਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 74

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । तानतिक्रम्य यः कुर्यात्तन्नसिद्ध्येत्कदाचन

ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਉਲੰਘ ਕੇ ਕੁਝ ਕਰੇ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 75

त्रीनेवामून्समाराध्य त्रींल्लोकान्स जयेत्सुधीः । देववद्दिवि दीव्येत तेषां तोषं विवर्धयन्

ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

भूर्लोकं जननी भक्त्या भुवर्लोकं तथा पितुः । गुरोः शुश्रूषणात्तद्वत्स्वर्लोकं च जयेत्कृती

ਮਾਤਾ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪੁਰਖ ਭੂਰਲੋਕ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭੁਵਰਲੋਕ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਵਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

एतदेव नृणां प्रोक्तं पुरुषार्थचतुष्टयम् । यदेतेषां हि संतोष उपधर्मोन्य उच्यते

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ: ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉਪਧਰਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 78

अधीत्य वेदान्वेदौ वा वेदं वापि क्रमाद्द्विजः । अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्यो गृहाश्रममथाश्रयेत्

ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ—ਚਾਰ, ਜਾਂ ਦੋ, ਜਾਂ ਇੱਕ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਵਿਜ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।

Verse 79

अविप्लुत ब्रह्मचर्यो विश्वेशानुग्रहाद्भवेत् । अनुग्रहश्च वैश्वेशः काशीप्राप्तिकरः परः

ਅਟੁੱਟ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਦੀ ਉਹ ਪਰਮ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋੱਚ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 80

काशीप्राप्त्या भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्निर्वाणमृच्छति । निर्वाणार्थं प्रयत्नो हि सदाचारस्य धीमताम्

ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 81

सदाचारो गृहे यद्वन्न तथास्त्याश्रमांतरे । विद्याजातं पठित्वांते गृहस्थाश्रममाश्रयेत्

ਜਿਵੇਂ ਸਦਾਚਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 82

गृहाश्रमात्परं नास्ति यदि पत्नीवशंवदा । आनुकूल्यं हि दंपत्योस्त्रिवर्गोदय हेतवे

ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਸੁਹਾਵਾ ਮੇਲ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 83

आनुकूल्यं कलत्रं चेत्त्रिदिवेनापि किं ततः । प्रातिकूल्यं कलत्रं चेन्नरकेणापि किं ततः

ਜੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਸੁਮੇਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਦੀ ਵੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਪਰ ਜੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀ ਫ਼ਰਕ—ਫਿਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 84

गृहाश्रमः सुखार्थाय भार्यामूलं च तत्सुखम् । सा च भार्या विनीताया त्रिवर्गो विनयो धुवम्

ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਸੁਖ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖ ਪਤਨੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਤਨੀ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉਦੇਸ਼ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 85

जलौकयोपमीयंते प्रमदा मंदबुद्धिभिः । मृगीदृशां जलौकानां विचारान्महदतंरम्

ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜੋਂਕਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੈਣੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜੋਂਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ।

Verse 86

जलौका केवलं रक्तमाददाना तपस्विनी । प्रमदा सर्वदा दत्ते चित्तं वित्तं बलं सुखम्

ਜੋਂਕ ਕੇਵਲ ਖੂਨ ਚੂਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਧਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 87

दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक्च वशंवदा । गुणैरमीभिः संयुक्ता सा श्रीः स्त्रीरूपधारिणी

ਉਹ ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਸੰਤਾਨਵਤੀ ਹੈ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਔਰਤ ਸਾਖਿਆਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।

Verse 88

गुरोरनुज्ञया स्नात्वा व्रतं वेदं समाप्य च । उद्वहेत ततो भार्यां सवर्णां साधुलक्षणाम्

ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਦੀ ਗੁਣਵਾਨ ਕੰਨਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 89

जने तु रसगोत्राया मातुर्याप्यसपिंडका । दारकर्मणि योग्या सा द्विजानां धर्मवृद्धये

ਜੇ ਕੁੜੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਸੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸਪਿੰਡ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰਿਹਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧੇ।

Verse 90

स्त्रीसंबंधेप्यपस्मारि क्षयि श्वित्रि कुलं त्यजेत् । अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसूं त्यजेत्

ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਮਿਰਗੀ, ਖ਼ਸਰਾ/ਖ਼ਪਤ (ਟਿਊਬਰਕੁਲੋਸਿਸ) ਜਾਂ ਸਫੈਦ ਦਾਗ਼ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੁਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਰੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਥਾ ਜੋ ਕੇਵਲ ਧੀਆਂ ਹੀ ਜਣੇ, ਐਸੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡੇ।

Verse 91

रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किंचिल्लघीयसीम् । उद्वहेत द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम्

ਦਵਿਜ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਛੋਟੀ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

Verse 92

न पर्वतर्क्षवृक्षाह्वां न नदीसर्पनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत्सुधीः

ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਵਿਆਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਾੜ, ਰਿੱਛ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ; ਨਾ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਦੀ ਜਾਂ ਸੱਪ ਹੋਵੇ; ਨਾ ਹੀ ਪੰਛੀ, ਅਹਿ (ਸੱਪ) ਜਾਂ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਵਰਗੇ ਨਾਮ ਵਾਲੀ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ‘ਸੌਮਿਆ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ।

Verse 93

न चातिरिक्तहीनांगीं नातिदीर्घां न वा कृशाम् । नालोमिकां नातिलोमां नास्निग्धस्थूलमौलिजाम्

ਨਾ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਘਾਟ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਅਤਿ ਵਧੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ; ਨਾ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼; ਨਾ ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੁੱਖੇ, ਚਿਕਣੇ ਜਾਂ ਬੇਢੰਗੇ ਘਣੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 94

मोहात्समुपयच्छेत कुलहीनां न कन्यकाम् । हीनोपयमनाद्याति संतानमपि हीनताम्

ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕੁਲਹੀਣ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰੇ; ਨੀਚਤਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਵਿਆਹ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੀਨਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्वहेत् । सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्विवर्धयेत्

ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ। ਸੁਲੱਛਣੀ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਇਸਤਰੀ ਪਤੀ ਦੀ ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 96

ब्रह्मचारि समाचार इति ते समुदी रितः । घटोद्भव प्रसंगेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਆਚਾਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।