Adhyaya 5

Verse 1

पराशर उवाच । ततो ध्यानेन विश्वेशमालोक्य स मुनीश्वरः । सूत प्रोवाच तां पुण्यां लोपामुद्रामिदं वचः

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 2

अयि पश्य वरारोहे किमेतत्समुपस्थितम् । क्व तत्कार्यं क्व च वयं मुनिमार्गानुसारिणः

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਹ ਵਾਲੀਏ, ਵੇਖ—ਇਹ ਕੀ ਘਟਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਕਾਰਜ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਾਂ?

Verse 3

येन गोत्रभिदा गोत्रा विपक्षा हेलया कृताः । भवेत्कुंठितसामर्थ्यः स कथं गिरिमात्रके

ਜਿਸ ਨੇ ‘ਗੋਵਰਧਨ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ’ ਵਜੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ ਹੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਤੱਛ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪੱਥਰ-ਮਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਕੁੰਠਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 4

कल्पवृक्षोंऽगणे यस्य कुलिशं यस्य चायुधम् । सिद्ध्यष्टकं हि यद्द्वारि स सिद्ध्यै प्रार्थयेद्द्विजम्

ਜਿਸ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਯੁਧ ਵਜ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਅੱਠੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ—ਕੀ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇਗਾ?

Verse 5

क्रियंते व्याकुलाः शैला अहो दावाग्निना प्रिये । तद्वृद्धिस्तंभने शक्तिः क्व गतासाऽशुशुक्षणेः

ਪ੍ਰਿਯੇ, ਦਾਵਾਗਨੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਵੀ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ—ਹਾਏ! ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਧਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਕਾ ਦੇਵੇ?

Verse 6

नियन्ता सर्वभूतानां योसौ दण्डधरः प्रभुः । स किं दंडयितुं नालमेकं तं ग्रावमात्रकम्

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਵਸੱਤਾ—ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਡ ਦੇਣ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੰਕੜ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ?

Verse 7

आदित्या वसवो रुद्रास्तुषिताः स मरुद्गणाः । विश्वेदेवास्तथा दस्रौ ये चान्येपि दिवौकसः

ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਤੁਸ਼ਿਤ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਦੋ ਅਸ਼੍ਵਿਨ (ਦਸ੍ਰੌ), ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ…

Verse 8

येषां दृक्पातमात्रेण पतंति भुवनान्यपि । ते किं समर्था नो कांते नगवृद्धिनिषेधने

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਕੀ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਫੂਲਦੀ ਵਾਧ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ?

Verse 9

आज्ञातं कारणं तच्च स्मृतं वाक्यं सुभाषितम् । काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਵਾਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

Verse 10

अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । किंतु विघ्ना भविष्यंति काश्यां निवसतां सताम्

ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਅਵਿਮੁਕ੍ਤ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਵਿਘਨ ਉੱਠਣਗੇ।

Verse 11

उपस्थितोयं कल्याणि सोंऽतरायो महानिह । न शक्यतेऽन्यथाकर्तुं विश्वेशो विमुखो यतः

ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ! ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

Verse 12

काशीद्विजाशीर्भिरहो यदाप्ता कस्तां मुमुक्षुर्यदिवामुमुक्षुः । ग्रासं करस्थं स विसृज्य हृद्यं स्वकूर्परं लेढि विमूढचेताः

ਅਹੋ! ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਚਾਹੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਕੌਣ ਤਿਆਗੇਗਾ? ਕੇਵਲ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਹੀ ਹੱਥ ਵਿਚਲੇ ਮਿੱਠੇ ਗ੍ਰਾਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੁਹਣੀ ਨੂੰ ਚਾਟਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अहो जना बालिशवत्किमेतां काशीं त्यजेयुः सुकृतैकराशिम् । शालूककंदः प्रतिमज्जनं किं लभेत तद्वत्सुलभा किमेषा

ਅਹੋ! ਲੋਕ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਇਸ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ, ਜੋ ਪੁੰਨ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ? ਕੀ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਏ ਬਿਨਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਉਂ ਹੀ, ਕੀ ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

Verse 14

भवांतरा वर्जित पुण्यराशिं कृच्छैर्महद्भिर्ह्यवगम् यकाशीम् । प्राप्यापि किं मूढधियोन्यतो वै यियासवो दुर्गतिमुद्यियासवः

ਕਾਸ਼ੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਹੋਰ ਕਿਧਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਾਨੋ ਦੁৰ্গਤੀ ਵੱਲ ਦੌੜਨ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਣ।

Verse 15

क्व काशिका विश्वपदप्रकाशिका क्व कार्यमन्यत्परितोतिदुःखम् । तत्पंडितोन्यत्र कुतः प्रयाति किं याति कूष्मांडफलं ह्यजास्ये

ਕਿੱਥੇ ਕਾਸ਼ਿਕਾ—ਜੋ ਸਭ ਲਈ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕੰਮ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਹੋਰ ਕਿਥੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਕਦੇ ਕੱਦੂ ਦਾ ਫਲ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 16

काशीं प्रकाशीं कृतपुण्यराशिं हा शीघ्रनाशी विसृजेन्नरः किम् । नूनं स्वनूनं सुकृतं तदीयं मदीयमेवं विवृणोति चेतः

ਕੌਣ ਮਰਣਹਾਰ ਨਰ—ਹਾਏ, ਜੋ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਪੁੰਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ, ਕਿਉਂ ਛੱਡੇ? ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਉਹ ਪੁੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ।’

Verse 17

नरो न रोगी यदिहाविहाय सहायभूतां सकलस्य जंतोः । काशीमनाशी सुकृतैकराशिमन्यत्र यातुं यततां न चान्यः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਸਹਾਇਕਾ ਹੈ, ਅਨਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਇਕੋ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ—ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਰੋਗੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਥਾਂ ਹੀ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

Verse 18

वित्रस्तपापां त्रिदशैर्दुरापां गंगां सदापां भवपाशशापाम् । शिवाविमुक्ताममृतैकशुक्तिं भुक्ताविमुक्तानपरित्यजन्ति

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚੱਖਿਆ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ—ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਪ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ‘ਸ਼ਿਵਾਵਿਮੁਕਤਾ’ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇਕੋ ਸੀਪੀ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।

Verse 19

हंहो किमंहो निचिताः प्रलब्धा बंहीयसायास भरेण काशीम् । प्रभूतपुण्यद्रविणैकपण्यां प्राप्यापि हित्वा क्व च गंतुमुद्यताः

ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਪਾਪ! ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਕੇ, ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ—ਉਹ ਇਕੋ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਿੱਥੇ ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਨ ਹੈ—ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ?

Verse 20

अहो जनानां जडता विहाय काशीं यदन्यत्र न यंति चेतः । परिस्फुरद्गांगजलाभिरामां कामारिशूलाग्रधृतां लयेपि

ਹਾਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਜੜਤਾ ਹੈ: ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕਾਮ-ਵੈਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਧਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

रेरे भवे शोकजलैकपूर्णे पापेस्मलोकाः पतिताब्धिमध्ये । विद्राणनिद्राणविरोधिपापां काशीं परित्यज्यतरिं किमर्थम्

ਹਾਏ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਲੋਕ ਪਾਪ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਾਸ਼ੀ—ਪਾਪ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ—ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

Verse 22

न सत्पथेनापि न योगयुक्त्या दानैर्नवा नैव तपोभिरुग्रैः । काशी द्विजाशीर्भिरहो सुलभ्या किंवा प्रसादेन च विश्वभर्तुः

ਨਾ ਸਤਪਥ ਨਾਲ, ਨਾ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਹੋ! ਦਵਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

धर्मस्तु संपत्तिभरैः किलोह्यतेप्यर्थो हि कामैर्बहुदानभोगकैः । अन्यत्रसर्वं स च मोक्ष एकः काश्यां न चान्यत्र तथायथात्र

ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਨੇਕ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਖਰਚਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੋਖਸ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਤੱਤ ਹੈ: ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।

Verse 24

क्षेत्रं पवित्रं हि यथाऽविमुक्तं नान्यत्तथायच्छ्रुतिभिः प्रयुक्तम् । न धर्मशास्त्रैर्न च तैःपुराणैस्तस्माच्छरण्यं हि सदाऽविमुक्तम्

ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਐਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਨਾ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਵਿਮੁਕਤ ਸਦਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼ਰਨ-ਸਥਾਨ ਹੈ।

Verse 25

सहोवाचेति जाबालिरारुणेसिरिडामता । वरणापिंगला नाडी तदंतस्त्वविमुक्तकम्

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ: ‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਬਾਲੀ ਨੇ ਆਰੁਣੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।’ ਵਰਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲਾ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੈ।

Verse 26

सा सुषुम्णा परानाडी त्रयं वाराणसीत्वसौ । तदत्रोत्क्रमणे सर्वजंतूनां हि श्रुतौ हरः

ਉਹ ਪਰਮ ਨਾਡੀ ‘ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ’ ਹੈ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਯਾ ਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਤਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तारकं ब्रह्मव्याचष्टे तेन ब्रह्म भवंति हि । एवं श्लोको भवत्येष आहुर्वै वेदवादिनः

ਉਹ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਇਉਂ ਵੇਦ ਦੇ ਵਕਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 28

भगवानंतकालेऽत्र तारकस्योपदेशतः । अविमुक्तेस्थिताञ्जन्तून्मोचयेन्नात्र संशयः

ਇੱਥੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ, ਭਗਵਾਨ ਤਾਰਕ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 29

नाविमुक्तसमंक्षेत्रं नाविमुक्तसमा गतिः । नाविमुक्तसमं लिंगं सत्यं सत्यं पुनःपुनः

ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ—ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੱਚ।

Verse 30

अविमुक्तं परित्यज्य योन्यत्र कुरुते रतिम् । मुक्तिं करतलान्मुक्त्वा सोन्यां सिद्धिं गवेषयेत्

ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਪਈ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 31

इत्थं सुनिश्चित्य मुनिर्महात्मा क्षेत्रप्रभावं श्रुतितः पुराणात् । श्रीविश्वनाथेन समं न लिंगं पुरी न काशी सदृशी त्रिकोट्याम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਸ਼ੀ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣੀ: ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਨਾਥ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਗਰੀ ਨਹੀਂ।

Verse 32

श्रीकालराजं च ततः प्रणम्य विज्ञापयामास मुनीशवर्यः । आपृच्छनायाहमिहागतोस्मि श्रीकाशिपुर्यास्तु यतः प्रभुस्त्वम्

ਫਿਰ ਆਦਰਯੋਗ ਕਾਲਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।”

Verse 33

हा कालराजप्रति भूतमत्र प्रत्यष्टमिप्रत्यवनीसुतार्कम् । नाराधये मूलफलप्रसूनैः किं मय्यनागस्यपराधदृक्स्याः

ਹਾਏ, ਹੇ ਕਾਲਰਾਜ! ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਹਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?

Verse 34

हा कालभैरव भवानभितो भयार्तान्माभैष्ट चे तिभणनैः स्वकरं प्रसार्य । मूर्तिं विधाय विकटां कटुपापभोक्त्रीं वाराणसीस्थितजनान्परिपाति किं न

ਹੇ ਕਾਲਭੈਰਵ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ “ਡਰੋ ਨਾ” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ—ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਪ ਦੇ ਕੌੜੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ?

Verse 35

हे यक्षराज रजनीकर चारुमूर्ते श्रीपूर्णभद्रसुतनायक दंडपाणे । त्वं वै तपोजनितदुःखमवैपि सर्वं किं मां बहिर्नयसि काशिनिवासिरक्षिन्

ਹੇ ਯਕਸ਼ਰਾਜ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲੇ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ, ਹੇ ਦੰਡਪਾਣੀ! ਤਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਹੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋ?

Verse 36

त्वमन्नदस्त्वं किल जीवदाता त्वं ज्ञानदस्त्वं किल मोक्षदोपि । त्वमंत्यभूषां कुरुषे जनानां जटाकलापैरुरगेंद्रहारैः

ਤੂੰ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈਂ; ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈਂ; ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 37

गणौ त्वदीयौ किल संभ्रमोद्भ्रमावत्रस्थवृत्तांत विचारकोविदौ । संभ्रांतिमुत्पाद्यपरामसाधून्क्षेत्रात्क्षणं दूरयतस्त्वमुष्मात्

ਤੇਰੇ ਦੋ ਗਣ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਭਾਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

शृणु प्रभो ढुंढिविनायक त्वं वाचं मदीयां तुरटाम्यनाथवत् । त्वत्स्थाः समस्ताः किल विघ्नपूगाः किमत्र दुर्वृत्तवदास्थितोहम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਢੁੰਢੀ-ਵਿਨਾਇਕ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਖੜਾ ਹਾਂ?

Verse 39

शृण्वंत्वमी पंच विनायकाश्च चिंतामणिश्चापि कपर्दिनामा । आशागजाख्यौ च विनायकौ तौ शृणोत्वसौ सिद्धिविनायकश्च

ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਨਾਇਕ ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣਨ—ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਅਤੇ ਕਪਾਰਦੀ ਨਾਮ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ ਤੇ ਗਜ ਨਾਮ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਵਿਨਾਇਕ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਧੀ-ਵਿਨਾਇਕ ਵੀ ਸੁਣੇ।

Verse 40

परापवादो न मया किलोक्तः परापकारोपि मया कृतो न । परस्वबुद्धिः परदारबुद्धिः कृता मया नात्र क एष पाकः

ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ, ਨਾਂ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਕਿਉਂ ਆ ਪਿਆ ਹੈ?

Verse 41

गंगा त्रिकालं परिसेविता मया श्रीविश्वनाथोपि सदा विलोकितः । यात्राः कृतास्ताः प्रतिपर्वसर्वतः कोयंविपाको मम विघ्नहेतुः

ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ—ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ-ਫਲ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਗਿਆ?

Verse 42

मातर्विशालाक्षि भवानिमंगले ज्येष्ठेशिसौभाग्यविधानसुंदरि । विश्वेविधे विश्वभुजे नमोस्तु ते श्रीचित्रघंटे विकटे च दुर्गिके

ਹੇ ਮਾਤਾ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਭਵਾਨੀ—ਮੰਗਲਮਈ! ਹੇ ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠੇਸ਼ੀ, ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਵਿਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰਿ! ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਵਿਧੇ, ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਜੇ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਿਤ੍ਰਘੰਟਾ, ਹੇ ਵਿਕਟਾ, ਹੇ ਦੁਰਗਿਕੇ ਦੁਰਗਾ!

Verse 43

साक्षिण्य एता किलकाशिदेवताः शृण्वंतु न स्वार्थमहं व्रजाम्यतः । अभ्यर्थितो देवगणैः करो मि किं परोपकाराय न किं विधीयते

ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹਿਣ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਕੀ ਕੁਝ ਅਕਰਣੀਯ ਹੈ?

Verse 44

दधीचिरस्थीनि न किं पुरा ददौ जगत्त्रयं किं न ददेऽर्थिने बलिः । दत्तः स्म किं नो मधुकैटभौ शिरो बभूव तार्क्ष्योपि च विष्णुवाहनम्

ਕੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ? ਕੀ ਬਲੀ ਨੇ ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ? ਕੀ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ? ਅਤੇ ਕੀ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ?

Verse 45

आपृच्छ्य सर्वान्समुनीन्मुनीश्वरः सबालवृद्धानपि तत्रवासिनः । तृणानि वृक्षांश्चलताः समस्ताः पुरीं परिक्रम्य च निर्ययौ च

ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ ਨੇ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਬਾਲਕਾਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਾ ਕਹੀ। ਫਿਰ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਸਭ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਏ ਹੋਣ।

Verse 46

प्रोषितस्य परितोपि लक्षणैर्नीचवर्त्मपरिवर्तिनोपि वा । चंद्रमौलिमवलोक्य यास्यतः कस्य सिद्धिरिह नो परिस्फुरेत्

ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨੀਚ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਚੰਦ੍ਰਮੌਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਉਠਦੀ?

Verse 47

वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाश्चरंति पापं न चरंति नान्यतः । वयं चराणां प्रथमा धिगस्तु नो वाराणसींहाद्य विहाय गच्छतः

“ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਘਾਹ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਹੀ ਧੰਨ ਹਨ: ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ‘ਵੱਸਦੇ’ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਅਸੀਂ, ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ—ਧਿਕ ਹੈ ਸਾਨੂੰ—ਅੱਜ ਵਾਰਾਣਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।”

Verse 48

असिं ह्युपस्पृश्य पुनःपुनर्मुनिः प्रासादमालाः परितो विलोकयन् । उवाच नेत्रे सरले प्रपश्यतं काशीं युवां क्वक्व पुरी त्वियं बत

ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰ ਤੱਕਦਾ ਮੁਨੀ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਸਧੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੋ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਇਸ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਨਗਰੀ?”

Verse 49

स्वैरं हसंत्वद्य विधाय तालिकां मिथःकरेणापि करं प्रगृह्य । सीमाचरा भूतगणा व्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतैकराशिम्

“ਅੱਜ ਸੀਮਾ-ਚਰ ਭੂਤਗਣ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਹੱਸਣ, ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾਉਣ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਾਸ਼ੀ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

Verse 50

इत्थं विलप्य बहुशः स मुनिस्त्वगस्त्यस्तत्क्रौंचयुग्मवदहो अबलासहायः । मूर्च्छामवाप महतीं विरही वजल्पन्हाकाशिकाशि पुनरेहि च देहि दृष्टिम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਉਹ ਮੁਨੀ ਅਗਸਤ੍ਯ—ਹਾਏ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਾਂਗ, ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ—ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਪੁਕਾਰਦਾ: “ਹਾ ਕਾਸ਼ੀ, ਹਾ ਕਾਸ਼ੀ—ਮੁੜ ਆ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼!”

Verse 51

स्थित्वा क्षणं शिवशिवेति शिवेति चोक्त्वा यावःप्रियेति कठिनाहि दिवौकसस्ते । किं न स्मरेस्त्रिजगती सुखदानदक्षं त्र्यक्षं प्रहित्यमदनं यदकारितैस्तु

ਇੱਕ ਪਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਿਆ—“ਸ਼ਿਵ! ਸ਼ਿਵ!” ਫਿਰ—“ਹੇ ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਯ!” ਹੇ ਦੇਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਕਠੋਰ-ਹਿਰਦੇ ਹੋ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ—ਜਿਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਦਨ (ਕਾਮ) ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?

Verse 52

यावद्व्रजेत्त्रिचतुराणि पदानि खेदात्स्वेदोदबिंदुकणिकांचितभालदेशः । प्रत्युद्गमाऽकरणतः किल मे विनाशस्तावद्धराभयवरादिव संचुकोच

ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਕਦਮ ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। “ਜੇ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ!”—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪਹਾੜ ਤੁਰੰਤ ਸਿਮਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ-ਵਰ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ।

Verse 53

तपोयानमिवारुह्य निमेषार्धेन वै मुनिः । अग्रे ददर्श तं विंध्यं रुद्धांबरमथोन्नतम्

ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਅੱਧੀ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਂਧਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ—ਉੱਚਾ, ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 54

चकंपे चाचलस्तूर्णं दृष्ट्वैवाग्रस्थितम मुनिम् । तमगस्त्यं सपत्नीकं वातापील्वल वैरिणम्

ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕੰਬਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਵਾਤਾਪੀ ਅਤੇ ਇਲਵਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੈਰੀ।

Verse 55

तपःक्रोधसमुत्थाभ्यां काशीविरहजन्मना । प्रलयानलवत्तीव्रं ज्वलंतं त्रिभिरग्निभिः

ਤਪਸਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤੀਖੀ ਜਵਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਧਧਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 56

गिरिः खर्वतरो भूत्वा विविक्षुरवनीमिव । आज्ञाप्रसादः क्रियतां किंकरोस्मीति चाब्रवीत

ਪਹਾੜ ਬੌਣਾ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ: “ਆਪ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?”

Verse 57

अगस्त्य उवाच । विंध्य साधुरसि प्राज्ञ मां च जानासि तत्त्वतः । पुनरागमनं चेन्मे तावत्खर्वतरो भव

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਂਧ੍ਯ, ਤੂੰ ਭਲਾ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਛੋਟਾ ਰਹਿ।”

Verse 58

इत्युक्त्वा दक्षिणामाशां सनाथामकरोन्मुनिः । निजैश्चरणविन्यासैस्तया साध्व्या तपोनिधिः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਨਾਲ ਸਨਾਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਸਤੀ ਸਾਧਵੀ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ।

Verse 59

गते तस्मिन्मुनिवरे वेपमानस्तदा गिरिः । पश्यत्युत्कंठमिव च गतश्चेत्साध्वभूत्ततः

ਜਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਪਹਾੜ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਮਾਨੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਾੜ ਸੁਚੱਜਾ ਰਹਿਆ।

Verse 60

अद्याजातः पुनरहं न शप्तो यदगस्तिना । न मया सदृशो धन्य इति मेने स वै गिरिः

“ਅੱਜ ਮੈਂ ਮਾਨੋ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਧੰਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ!”—ਇਉਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 61

अरुणोपि च तत्काले कालज्ञो ऽश्वानकालयत् । जगत्स्वास्थ्यमवापोच्चैः पूर्ववद्भानुसंचरैः

ਤਦੋਂ ਅਰੁਣ ਨੇ ਵੀ—ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਜੋਤੇ। ਭਾਨੂ ਪੂਰਵ ਵਾਂਗ ਚਲਿਆ, ਤੇ ਜਗਤ ਨੇ ਮੁੜ ਸੁਖ-ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 62

अद्य श्वो वा परश्वो वाप्यागमिप्यति वै मुनिः । इति चिंतामहाभारैर्गिरिराक्रांतवत्स्थितः

“ਅੱਜ, ਕੱਲ੍ਹ ਜਾਂ ਪਰਸੋਂ—ਮੁਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਭਾਰੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਉਹ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 63

नाद्यापि मुनिरायाति नाद्यापिगिरिरेधते । यथा खलजनानां हि मनोरथमहीरुहः

ਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਮੁਨੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਕਦੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 64

विवर्धिषति यो नीचः परासूयां समुद्वहन् । दूरे तद्वृद्धिवार्ताऽस्तां प्राग्वृद्धेरपि संशयः

ਜੋ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਢੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਦੀ ‘ਤਰੱਕੀ’ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ—ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵਧਣ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।

Verse 65

मनोरथा न सिद्ध्येयुः सिद्धा नश्यंत्यपि ध्रुवम् । खलानां तेन कुशलि विश्वं विश्वेशरक्षितम्

ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹੋ ਵੀ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼—ਜਗਤਪਤੀ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੈ।

Verse 66

विधवानां स्तना यद्वद्धृद्येव विलयंति च । उन्नम्योन्नम्य तत्रोच्चैस्तद्वत्खलमनोरथाः

ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨ ਉੱਠ ਉੱਠ ਕੇ ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮਨੋਰਥ-ਆਕਾਂਖਾਵਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਚੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਢਹਿ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 67

भवेत्कूलंकपा यद्वदल्पवर्षेणकन्नदी । खलर्धिरल्पवर्षेण तद्वत्स्यात्स्वकुलंकपा

ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਨਦੀ ਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾੜ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਲਾਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 68

अविज्ञायान्य सामर्थ्यं स्वसामर्थ्यं प्रदर्शयेत । उपहासमवाप्नोति तथैवायमिहाचलः

ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 69

व्यास उवाच । गोदावरीतटं रम्यं विचरन्नपि वै मुनिः । न तत्याज च तं तापं काशीविरहजं परम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਮੁਨੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤਾਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Verse 70

उदीची दिक्स्पृशमपि स मुनिर्मातरिश्वनम् । प्रसार्य बाहू संश्लिष्य काश्याः पृच्छेदनामयम्

ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਣ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਪਵਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।

Verse 71

लोपामुद्रे न सा मुद्रा कापीह जगतीतले । वाराणस्याः प्रदृश्येत तत्कर्ता न यतो विधिः

ਹੇ ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਐਸੀ ਮੁਦਰਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਘੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 72

क्वचित्तिष्ठन्क्वचिज्जल्पन्क्वचिद्धावन्क्वचित्स्खलन् । क्वच्चिचोपविशंश्चेति बभ्रामेतस्ततो मुनिः

ਕਦੇ ਖੜ੍ਹਦਾ, ਕਦੇ ਬੋਲਦਾ; ਕਦੇ ਦੌੜਦਾ, ਕਦੇ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ—ਇਉਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 73

ततो व्रजन्ददर्शाग्रे पुण्यराशिस्तपोधनः । चंचच्चंद्रगताभासां भाग्यवानिव सुश्रियम्

ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ, ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤਪੋਧਨ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਜਿਹਾ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵੇਖਿਆ—ਚਲਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਭਾਗ੍ਯ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 74

विजित्यभानु नाभानुं दिवापि समुदित्वराम् । निर्वापयंतीमिव तां स्वचेतस्तापसंततिम्

ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਮਾਨੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਉਹ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਬੁਝਾ ਦੇਂਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 75

तत्रागस्त्यो महालक्ष्मीं ददृशे सुचिरं स्थिताम्

ਉੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 76

रात्रावब्जेषु संकोचो दर्शेष्वब्जः क्वचिद्व्रजेत् । क्षीरोदे मंदरत्रासात्तदत्राध्युषितामिव

ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਕਦੇ ਕਮਲ ਖਿੜਿਆ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਐਸੇ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੋਵੇ।

Verse 77

यदारभ्य दधारैनां माधवो मानतः किल । तदारभ्य स्थितां नूनं सपत्नीर्ष्यावशादिव

ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਸੌਤਣ ਦੀ ਈਰਖਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੰਧੀ ਹੋਈ।

Verse 78

त्रैलोक्यं कोलरूपेण त्रासयंतं महासुरम् । विनिहत्य स्थितां तत्र रम्ये कोलापुरे पुरे

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਡਰਾਉਂਦੇ ਮਹਾਸੁਰ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ ਕੋਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

Verse 79

संप्राप्याथ महालक्ष्मीं मुनिवर्यः प्रणम्य च । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरिष्टदां हृष्टमानसः

ਫਿਰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਪਿਆਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।

Verse 80

अगस्तिरुवाच । मातर्नमामि कमले कमलायताक्षि श्रीविष्णुहृत्कमलवासिनि विश्वमातः । क्षीरोदजे कमलकोमलगर्भ गौरि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਕਮਲਜਾ, ਕਮਲ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ; ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਮਾਤਾ। ਹੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧਵਲ ਗੌਰੀ, ਕਮਲ-ਕੋਮਲ ਗਰਭ ਵਾਲੀ; ਨਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ।

Verse 81

त्वं श्रीरुपेंद्रसदने मदनैकमातर्ज्योत्स्नासि चंद्रमसि चंद्रमनोहरास्ये । सूर्ये प्रभासि च जगत्त्रितये प्रभासि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਮਾਤਾ; ਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਚਾਂਦਨੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਚੰਦਰ-ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ। ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਤੇਜ ਬਣ ਕੇ ਦਿਪਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੁ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ।

Verse 82

त्वं जातवेदसि सदा दह्नात्मशक्तिर्वेधास्त्वया जगदिदं विविधं विदध्यात् । विश्वंभरोपि बिभृयादखिलं भवत्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

ਤੂੰ ਹੀ ਜਾਤਵੇਦ (ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਗਨੀ) ਹੈਂ—ਸਦਾ ਅੱਗ ਦੀ ਆਤਮਾ-ਸ਼ਕਤੀ। ਤੇਰੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਵੇਧਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਵਿਸ਼੍ਵੰਭਰ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੁ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ।

Verse 83

त्वत्त्यक्तमेतदमले हरते हरोपि त्वं पासि हंसि विदधासि परावरासि । ईड्यो बभूव हरिरप्यमले त्वदाप्त्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਦੇਵੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ—ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੈਂ। ਹੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੁ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ।

Verse 84

शूरः स एव स गुणी बुधः धन्यो मान्यः स एव कुलशील कलाकलापैः । एकः शुचिः स हि पुमान्सकलेपि लोके यत्रापतेत्तव शुभे करुणाकटाक्षः

ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਧੰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗ ਹੈ—ਉੱਚੇ ਕੁਲ, ਸੁਚੱਜੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਕਰੁਣਾ-ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 85

यस्मिन्वसेः क्षणमहोपुरुषे गजेऽश्वे स्त्रैणे तृणे सरसि देवकुले गृहेऽन्ने । रत्ने पतत्त्रिणि पशौ शयने धरायां सश्रीकमेव सकले तदिहास्तिनान्यत्

ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵੱਸਦੀ ਹੈਂ—ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਛਿਨ ਲਈ ਹੀ—ਚਾਹੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ, ਘਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ-ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅੰਨ ਵਿੱਚ, ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਯਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੰਗਲ ਕਰੇ।

Verse 86

त्वत्स्पृष्टमेव सकलं शुचितां लभेत त्वत्त्यक्तमेव सकलं त्वशुचीह लक्ष्मि । त्वन्नाम यत्र च सुमंगलमेव तत्र श्रीविष्णुपत्नि कमले कमलालयेऽपि

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ! ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੀ ਹੈਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮੰਗਲ ਹੈ—ਹੇ ਕਮਲ-ਸੁੰਦਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਮਲ-ਨਿਵਾਸਿਨੀ।

Verse 87

लक्ष्मीं श्रियं च कमलां कमलालयां च पद्मां रमां नलिनयुग्मकरां च मां च । क्षीरोदजाममृतकुंभकरामिरां च विष्णुप्रियामिति सदाजपतां क्व दुःखम्

ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ—‘ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼੍ਰੀ, ਕਮਲਾ, ਕਮਲਾਲਯਾ, ਪਦਮਾ, ਰਮਾ, ਦੋ ਕਮਲ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਾ, ਖੀਰੋਦਜਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕੁੰਭ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇਰਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪ੍ਰਿਆ’—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 88

इति स्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं हरिप्रियाम् । प्रणनाम सपत्नीकः साष्टांगं दंडवन्मुनिः

ਇਉਂ ਭਗਵਤੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ—ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ—ਦੰਡਵਤ ਵਾਂਗ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 89

श्रीरुवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते मित्रावरुणसंभव । पतिव्रते त्वमुत्तिष्ठ लोपामुद्रे शुभव्रते

ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ—ਤੁਹਾਡਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੰਭਵ! ਹੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਉੱਠੋ; ਹੇ ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ, ਸ਼ੁਭ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੀ, ਉੱਠੋ।”

Verse 90

स्तुत्यानया प्रसन्नोहं व्रियतां यद्धृदीप्सितम् । राजपुत्रि महाभागे त्वमिहोपविशामले

“ਇਸ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮੰਗ ਲੈ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ—ਇੱਥੇ ਬੈਠ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ ਨਾਰੀ।”

Verse 91

त्वदंगलक्षणैरेभिः सुपवित्रैश्च ते व्रतैः । निर्वापयितुमिच्छामि दैत्यास्त्रैस्तापितां तनुम्

ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 92

इत्युक्त्वा मुनिपत्नीं तां समालिंग्य हरिप्रिया । अलंचकार च प्रीत्या बहुसौभाग्यमंडनैः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰਿਪ੍ਰਿਯਾ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਸੁਭਾਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ।

Verse 93

पुनराह मुने जाने तव हृत्तापकारणम् । सचेतनं दुनोत्येव काशीविश्लेषजोऽनलः

ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲੀ: ਹੇ ਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਜਲਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅੱਗ ਸਚੇਤ ਅਤੇ ਧੀਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੜਪਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 94

यदा स देवो विश्वेशो मंदरं गतवान्पुरा । तदा काशीवियोगेन जाता तस्येदृशी दशा

ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਣ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

Verse 95

तत्प्रवृत्तिं पुनर्ज्ञातुं ब्रह्माणं केशवं गणान् । गणेश्वरं च देवांश्च प्रेषयामास शूलधृक्

ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੇਸ਼ਵ, ਗਣਾਂ, ਗਣੇਸ਼੍ਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।

Verse 96

ते च काशीगुणान्सर्वे विचार्य च पुनःपुनः । व्रजंत्यद्यापि न क्वापि तादृगस्ति क्व वा पुरी

ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਸ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਗਰੀ ਨਹੀਂ।

Verse 97

इति श्रुत्वाथ स मुनिः प्रत्युवाच श्रियं ततः । प्रणिपत्य महाभागो भक्तिगर्भमिदं वचः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 98

यदि देयो वरो मह्यं वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदा वाराणसी प्राप्तिः पुनरस्त्वेष मे वरः

ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੋਵੇ: ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ।

Verse 99

ये पठिष्यंति च स्तोत्रं त्वद्भक्त्या मत्कृतं सदा । तेषां कदाचित्संतापो मास्तु मास्तु दरिद्रता

ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਰਚੇ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਦੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ।

Verse 100

मास्तु चेष्टवियोगश्च मास्तु संपत्ति संक्षयः । सर्वत्र विजयश्चास्तु विच्छेदो मास्तु संततेः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮਯੋਗ ਉੱਦਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਥਾਂ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ; ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਨਾ ਆਵੇ।

Verse 109

इति लब्ध्वा वरं सोथ महालक्ष्मीं प्रणम्य च । ययावगस्तिर्यत्रास्ति कुमारशिखिवाहनः

ਇਉਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਮੋਰ-ਵਾਹਨ ਕੁਮਾਰ ਸਕੰਦ ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।