Adhyaya 25

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत प्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः । यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजा ज्ञानभाजनम्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੂਤ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਕਲਸ਼-ਜਨਮ ਅਗਸਤਯ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 2

गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसंज्ञं कलशोद्भवः । सपत्नीको ददर्शाथ रम्यं स्कंदवनं महत्

‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਕਲਸ਼-ਉਦਭਵ ਅਗਸਤਯ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸਕੰਦਵਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।

Verse 3

सर्वर्तं कुसुमाढ्यं च रसवत्फलपादपम् । सुसेव्य कंदमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्

ਉਹ ਵਨ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਰਸਾਲ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ; ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸੇਵਣਯੋਗ, ਕੰਦ-ਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚੁਰ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 4

निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम् । स्वच्छ गंभीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्

ਉਹ ਥਾਂ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ; ਓਥੇ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਨ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸ਼੍ਰਯ।

Verse 5

नानापतत्रिसंघुष्टं नानामुनिजनोषितम् । तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदम्

ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਨਾਨਾ ਮੁਨਿਗਣਾਂ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਸੰਕੇਤ-ਨਿਵਾਸ ਵਰਗਾ, ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਇਕੋ ਆਸਨ-ਸਥਾਨ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 6

लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः । सुकंदरप्रस्रवणः स्वसानु शिखरप्रभः

ਉੱਥੇ ਲੋਹਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਜੋ ਸੁਵਰਨ-ਗਿਰਿ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ; ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਕੰਦਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ।

Verse 7

कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् । तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम्

ਮਾਨੋ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਹੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਉਤਰਾ ਹੋਵੇ; ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 8

तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् । प्रणम्य दंडवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः

ਉੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਛਡਾਨਨ ਪ੍ਰਭੂ (ਸਕੰਦ) ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਉਹ ਮਹਾਤਪਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਿਵਿਆ।

Verse 9

तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः । तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्ध करसंपुटः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਗਿਰਿਜਾ-ਸੂਨੁ (ਸਕੰਦ) ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੁਕਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਸਤੁਤਿ-ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 10

अगस्तिरुवाच । नमोस्तु वृंदारकवृंदवंद्य पादारविंदाय सुधाकराय । षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानंदसमुद्भवाय

ਅਗਸਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੰਦਦੇ ਹਨ; ਚੰਦ੍ਰ-ਸਮ ਸ਼ੀਤਲ ਕਿਰਪਾਲੂ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ; ਅਪਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਛੇ-ਮੁਖੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੇ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ।

Verse 11

नमोस्तु तुभ्यं प्रणतार्तिहंत्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम् । दात्रे रथानां परतारकस्य हंत्रे प्रचंडासुर तारकस्य

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਪਰਮ ਤਾਰਕ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਸੁਰ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈਂ।

Verse 12

अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय । अपारपाराय परापराय नमोस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय

ਨਮਸਕਾਰ ਤੈਨੂੰ—ਹੇ ਅਮੂਰਤ ਵੀ ਤੇ ਮੂਰਤ ਵੀ; ਹਜ਼ਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ; ਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣੀ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼; ਪਰਾਤਪਰ, ਅਪਾਰ ਪਾਰਾਵਾਰ ਵਾਲੇ; ਪਰਾਪਰ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਹੇ ਮੋਰ-ਵਾਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 13

नमोस्तु ते ब्रह्मविदांवराय दिगंबरायांबर संस्थिताय । हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਦਿਗੰਬਰ ਤਪਸਵੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤ; ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ, ਸੁਵਰਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ—ਹੇ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਸੁਵਰਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ।

Verse 14

तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय । सदा कुमाराय हिमारमारिणे तणीकृतैश्वर्य विरागिणे नमः

ਨਮਸਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਤਪ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਵਕ ਕੁਮਾਰ ਹੈ; ਹਿਮਾਰ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰੀ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਤਿਨਕੇ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਰਾਗੀ ਨੂੰ ਨਮਹ।

Verse 15

नमोस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो प्रभातसूर्यारुणदंतपंक्तये । बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय

ਹੇ ਵਿਭੂ! ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੇਰੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੇ ਲਾਲ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਛੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਆਤੁਰ ਨਹੀਂ।

Verse 16

मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय । नमोस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये

ਸਭ ਤੋਂ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦਾਤਾਰ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮੋ। ਗਣਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਆਪ ਹੀ ਗਣ-ਸਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਜਰਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮੋ; ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਨਮੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ-ਭਾਲਾ ਹੈ।

Verse 17

सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौंचारये तारकमारकाय । स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु

ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਕੁਮਾਰ, ਸਭ ਦੇ ਨਾਥ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਦੇ ਵੈਰੀ; ਤਾਰਕ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ। ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਾਰ্তਿਕੇਯ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਸ਼, ਤੈਨੂੰ ਨਿਤ ਨਮੋऽਸਤੁ।

Verse 18

इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः । द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, “ਨਮੋ ਨਮਸ੍ਤੁ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: “ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼, ਬੈਠੋ।”

Verse 19

कार्तिकेय उवाच । क्षेमोस्ति कुंभज मुने त्रिदशैकसहायकृत् । जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्

ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਕੁੰਭਜ ਮੁਨੀ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 20

अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते । यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः

ਅਵਿਮੁਕਤ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਨੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆ-ਛਤਰ ਹੇਠ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 21

भूर्भुवः स्वस्तले वापि न पातालतले मलम् । नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने

ਭੂਹ, ਭੁਵਹ, ਸ੍ਵਹ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਐਸਾ ਖੇਤਰ।

Verse 22

अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने । तप्ये तपांसिनाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅੱਜ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੱਕਣ।

Verse 23

न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः । न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्

ਉਹ (ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਜਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾਂ ਹੀ ਅਨੇਕ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ—ਇਹ ਤਾਂ ਈਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 24

ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः । सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः

ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਸ਼ੀ-ਵਾਸ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਰੋੜਾਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 25

अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी । न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः

ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ, ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖੇਤਰ-ਗੁਣ ਕਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ।

Verse 26

अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते

ਹਾਏ! ਬੁੱਧੀ ਕਿੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਹਾਏ! ਭਾਗ ਕਿੰਨਾ ਉਲਟਾ ਹੈ। ਹਾਏ! ਮੋਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਐਸੀ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।

Verse 27

शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि । आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना

ਦੇਹ ਨਿੱਤ ਜਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਯੁ ਹਿਰਣ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਮੌਤ ਨਾਮੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 28

सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः । चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत्

ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ; ਧਨ-ਦੌਲਤ ਚੰਚਲ ਹੈ ਤੇ ਆਯੁ ਵੀ ਚੰਚਲ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते । कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत्

ਜਦ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਕਾਲ ਤਾਂ ਕਲਾ ਤੇ ਲਵ ਜਿਹੇ ਨਿੱਕੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ।

Verse 30

जरानिकटनिक्षिप्ता बाधंते व्याधयो भृशम् । तथापि देहो नानेहो नाहो काशीं समीहते

ਜਦ ਬੁਢਾਪਾ ਨੇੜੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਤੀਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦੇਹ ਨਿਰਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾਹ ਹੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੀ ਰਹੇ।

Verse 31

तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकरणोक्तिभिः । विनार्थं लभ्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयं भवेत्

ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਕਹੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਬਿਨਾ ਖਰਚੇ ਦੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਰਥ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 32

विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् । अतोऽर्थचिंतामुत्सृज्य धर्ममेकं समाश्रयेत्

ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਆਮ ਉਪਾਅ ਬਿਨਾ ਵੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਾਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 33

धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः । स्वर्गोपि सुलभो धर्मात्काश्ये का दुर्लभा परम्

ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਰਥ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਰਥ ਤੋਂ ਯਥਾਰਥ ਕਾਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵੀ ਸੌਖਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕੀ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 34

उपायत्रयमेवात्र स्थाणुर्निर्वाणकारणम् । शर्वाण्यग्रेव भाणाद्धा परिनिर्णीय सर्वतः

ਇੱਥੇ ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਹੀ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ਰਵਾਣੀ ਨੇ ਵੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਉਚਾਰੇ।

Verse 35

पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् । ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੀਤਾਸਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਇਕ ਨਿਰਯਤਨ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਅਵਿਮੁਕਤ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 36

श्रीशैल हिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च । त्रिदंडधारणंचापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਹਿਮਸ਼ੈਲ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਧਰਮ-ਧਾਮ; ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ—ਇਹ ਵੀ ਮਾਰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 37

तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः । सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि

ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਵ੍ਰਤ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਯਮ; ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਭੇਦ; ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਅਰਣ੍ਯ (ਜੰਗਲ) ਵੀ—ਸਭ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च । ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्

ਮਾਨਸਿਕ (ਅੰਦਰੂਨੀ) ਤੀਰਥ ਵੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਤੀਰਥ ਵੀ—ਧਾਰਾ-ਤੀਰਥ ਆਦਿ; ਉਸ਼ਰ (ਕਠੋਰ) ਆਸਨ-ਪੀਠ ਵੀ; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਮਨਾਯ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਪਾਠ—ਸਭ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च । दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च

ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਵੀ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਵੀ; ਦਾਨ-ਪੁੰਨ, ਨਾਨਾ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

Verse 40

त्रिरात्रं पंचरात्राणि सांख्ययोगादयस्तथा । विष्णोराराधनं श्रेष्ठं मुक्तयेऽभिहितं किल

ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਆਦਿ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਾਇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 41

पुर्यश्चापि समाख्यातानृतजंतु विमुक्तिदा । कैवल्यसाधनानीह भवंत्येव विनिश्चितम्

ਅਤੇ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 42

एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च । प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जंतुर्नान्यत्रकुत्रचित्

ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਾਇ ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਕਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।

Verse 43

अतएव हि तत्क्षेत्रं पवित्रमतिचित्रकृत् । विश्वेशितुः प्रियनित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमंडले

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖੇਤਰ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ (ਜਗਤ-ਈਸ਼) ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 44

इदमेव हि तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् । एह्येहि देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य सुव्रत

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹੀ ਉਹ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਕੁਸ਼ਲ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ (ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਆਓ—ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।

Verse 46

त्रिरात्रमपिये काश्यां वसंति नियतेंद्रियाः । तेषां पुनंति नियतं स्पृष्टाश्चरणरेणवः

ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः । उत्तरप्रवहा स्नान जातपिंगलमूर्धजः

ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈਂ, ਪੁੰਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੰਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਉੱਤਰਪ੍ਰਵਾਹਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੇਸ ਪਿੰਗਲ (ਸੁਨਹਿਰੇ-ਭੂਰੇ) ਹੋ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

Verse 48

तव तत्र तु यत्कुंडमगस्तीश्वरसन्निधौ । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः

ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਜੋ ਕੁੰਡ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਭ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 49

पितॄन्पिंडैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः । कृत्यकृत्यो भवेज्जंतुर्वाराणस्याः फलं लभेत्

ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਯਕ੍ਰਿਤ੍ਯ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

इत्युक्त्वा सर्वगात्राणि स्पष्ट्वा कुंभोद्भवस्य च । स्कंदोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੁੰਭੋਦ੍ਭਵ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਸਕੰਦ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 51

जय विश्वेश नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि । ततः किंचित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः

“ਜੈ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼!”—ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗੁਹਾ (ਸਕੰਦ) ਨੇ ਨੇਤਰ ਮੂੰਦ ਲਏ; ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਲ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿਆ।

Verse 52

स्कंदे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे । प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम्

ਜਦੋਂ ਸਕੰਦ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਤੇ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਉਚਿਤ ਅਵਸਰ ਉਡੀਕ ਕੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 53

अगस्तिरुवाच । स्वामिन्यथा भगवता भगवत्यै पुराऽकथि । वाराणस्यास्तु महिमा हिमशैलभुवे मुदा

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਸੀ, ਓਹੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਓ।”

Verse 54

त्वया यथा समाकर्णि तदुत्संगनिवासिना । तथा कथय षड्वक्त्र तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते

“ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਥਨ ਕਰ, ਹੇ ਛੇ-ਮੁਖੀ! ਉਹ ਖੇਤਰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 55

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे यथा भगवताऽकथि । तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मम मातुः पुरः पुरा

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ (ਅਗਸਤ੍ਯ), ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਹੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 56

श्रुतं च यत्तदुत्संगे स्थितेन स्थिरचेतसा । माहात्म्यं तच्छृणु मुने कथ्यमानं मयाऽनघ

ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਸੀ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣੋ ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ।

Verse 57

गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् । तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः

ਇੱਥੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਗੁਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਗੁਹਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਸਦਾ ਸੰਨਿਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 58

भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् । अयोगिनो न वीक्षंते पश्यंत्येव च योगिनः

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਭੂਲੋਕ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ; ਉਹ ਅੰਤਰਿਖ ਵਿੱਚ ਗਤਿਮਾਨ ਹੈ। ਅਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਯੋਗੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 59

यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਵੱਸੇ—ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਵਾਯੁਭਕਸ਼ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः

ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਾਤ੍ਰ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਤਪਿਆ ਹੈ।

Verse 61

यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । सर्वं तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं भवेत्

ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਕਾਸ਼ੀ/ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ, ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ—ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ; ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

संवत्सरं वसंस्तत्र जितक्रोधो जितेंद्रियः । अपरस्वविपुष्टांगः परान्नपरिवर्जकः

ਜੋ ਉੱਥੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੱਸੇ—ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ—ਨਾ ਪਰਾਏ ਧਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪਾਲੇ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

परापवादरहितः किंचिद्दानपरायणः । समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

ਜੋ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਤ ਰਹੇ—ਉਸ ਨੇ (ਕਾਸ਼ੀ-ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ) ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 64

यावज्जीवं वसेद्यस्तु क्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः । जन्ममृत्यु भयं हित्वा स याति परमां गतिम्

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਇੱਥੇ ਵੱਸੇ—ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

न योगैर्या गतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि । अन्यत्रहेलया साऽत्र लभ्येशस्य प्रसादतः

ਉਹ ਗਤੀ ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਉਹੀ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਥਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੌਖੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 66

ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वै दैवाद्वाराणसीं पुरीम् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुंचति । न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निवर्तते

ਜੋ ਦੇਹ ਡਿੱਗਣ ਤੱਕ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਜੜੀ-ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 68

अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति । स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्

ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਦੀ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् । यदीच्छेन्मानवो धीमान्न पुनर्जननं भुवि

ਜੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।

Verse 70

अविमुक्तं न मुंचेत संसारभयमोचनम् । प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते

ਅਵਿਮੁਕਤ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 71

कृत्वा पापसह्स्राणि पिशाचत्वं वरंत्विह । न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਭੀ, ਇੱਥੇ ਪਿਸ਼ਾਚ-ਭਾਵ ਧਾਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸਵਰਗ ਵੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 72

अंतकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु । वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते

ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਿਮਰਨ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ।

Verse 73

तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत्

ਉੱਥੇ, ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਤਾਰਕ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸੀ ਦੇ ਸਰੂਪ-ਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् । अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम्

ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ-ਭਯ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

विघ्रैरालोड्यमानोपि योऽविमुक्तं न मुंचति । नैःश्रेयसी श्रियं प्राप्य दुःखांतं सोधिगच्छति

ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਹ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

महापापौघशमनीं पुण्योपचयकारिणीम् । भुक्तिमुक्तिप्रदामंते को न काशीं सुधीः श्रयेत्

ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਕੌਣ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਲਵੇ?

Verse 77

एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਵਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 78

अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया । वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योपि यत्परम्

ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਛੇ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂ? ਜਿਸ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 458

अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते । मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः

ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ।