Adhyaya 19

Verse 1

शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

ਸ਼ਿਵਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਤਪੁਰਖੋ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ? ਕਈ ਰੱਸੀਆਂ/ਪੱਟੇ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਚੰਚਲ ਹਨ।”

Verse 2

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਤੰਭ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਤਰਾਜੂ ਨਾਲ ਅਕਥ ਅਪਾਰ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 3

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਦੇਵ-ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਚਰਨ-ਦੰਡ ਦੀ ਉੱਚੀ ਉਠੀ ਲਾਠੀ।

Verse 4

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

ਅਥਵਾ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਸਾਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਯਜ੍ਞ-ਯੂਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 5

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਗਣ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 6

गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

ਗਣ ਬੋਲੇ: ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਤੋਂ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਧਰਤੀਪਤੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ।

Verse 7

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

ਸੁਰੂਚੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਮ ਜਨਮਿਆ; ਸੁਨੀਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਧ੍ਰੁਵ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਨਰਪਤੀ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਾ ਸੀ...

Verse 8

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਰਾਜ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਧਾਤ੍ਰੇਯਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਨਯ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ।

Verse 9

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਝੁਕਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਉੱਤਮ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 10

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

ਬਾਲਕਪਣ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਨੀਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 11

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰੂਚੀ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਾਗਹੀਣੇ, ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੋਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 12

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्

“ਬਾਲਕਪਣ ਦੀ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਾਗਹੀਣੇ—ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ—ਤੂੰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹੱਕ ਪਾਵੇਂ।”

Verse 13

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

“ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ‘ਭਾਗਹੀਣ ਗਰਭ’ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਜੰਮਦਾ? ਇਸੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈ।”

Verse 14

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਗੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਇਸ ਉੱਤਮ—ਅਨੁੱਤਮ—ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ।

Verse 15

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

ਰਾਜੇ ਦੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਉਹ ਉੱਚਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ-ਗੰਭੀਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਸੁਰੂਚੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨ ਯੋਗ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।

Verse 16

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

ਗੋਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਰੂਚੀ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਚਮਕਦਾਰ ਡਾਂਟ ਨਾਲ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਉਹ ਬਾਲਕ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 17

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

ਉਹ ਹਟਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਸੂਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਗਿਆ; ਪਰ ਧੀਰਜ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ—ਨਾ ਜੋ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਨਾ ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ।

Verse 18

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ—ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ—ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ।

Verse 19

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

ਬਾਲਪਣ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਕ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ, ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਧਾਮ ਸਮਾਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ।

Verse 20

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

ਉਸ ਦੀ ਸੁਖ-ਛਟਾ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬਾਲਕ ਕੋਲ ਦੌੜੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ (ਸੂੰਘ ਕੇ) ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁਰਝਾਇਆ ਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੁਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਬੈਠਾ।

Verse 22

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਵਾਰ ਵਾਰ, ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋ ਪਿਆ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੋਂਛ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

ਨਰਮ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਛੋਹ ਨਾਲ, ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਦੱਸ, ਰੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਜਦ ਰਾਜਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ?”

Verse 24

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

ਮੂੰਹ ਕੂਲ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਤਾਮਬੂਲ ਲੈ ਕੇ, ਜਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਸੰਯਮਿਤ ਰੋਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

“ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਰੂਚਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਹੈ?”

Verse 26

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

“ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਅਤੇ ਸੁਰੂਚਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਮ ਕਿਵੇਂ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ?”

Verse 27

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

“ਜਦ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕੁਮਾਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ‘ਉੱਤਮ’ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਤੁਸੀਂ ਮੰਦ-ਭਾਗੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ, ਅਤੇ ਸੁਰੂਚਿ ਕਿਵੇਂ ਸੁਭਾਗੀ ਗਰਭ ਵਾਲੀ ਹੈ?”

Verse 28

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

“ਉੱਤਮ ਲਈ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ? ਮੇਰਾ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਤੱਛ ਕਿਵੇਂ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸਰਵੋਤਮ?”

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੀਤੀ-ਨਿਪੁਣ ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਲਕ ਦੇ ਉੱਠਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 30

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਨ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਸੌਤਣੀ ਵੈਰ ਦੀ ਚੁਭਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤਿਆਗ ਕੇ।

Verse 31

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ! ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ; ਅਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨਾ ਟਿਕਾ।”

Verse 32

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

“ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਸੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਿਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।”

Verse 33

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

“ਹੇ ਬੱਚੇ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੁਰੂਚੀ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੈ।”

Verse 34

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

ਮੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੰਦ-ਭਾਗਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਥਾਂ ਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਥੇ ‘ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਚ ਨ ਸੱਚਾ ਆਨੰਦ ਹੈ ਨ ਆਦਰ।

Verse 35

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

ਅਪਾਰ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮਤ ਆ ਵਸੀ ਹੈ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 36

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਛਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਚਾਮਰ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਭਦ੍ਰ ਆਸਨ, ਅਤੇ ਸਿੰਧੁ ਦੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ।

Verse 37

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

ਘੋੜੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੁਰੰਗ, ਮਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ, ਬੇਮੁਕਾਬਲਾ ਸ਼ੁਭ ਰਾਜ, ਅਪਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਹਰਿ-ਹਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

Verse 38

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ, ਅਜਿੱਤ ਅਧਿਐਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਛੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸਾਤ्तਵਿਕ—ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਬੁੱਧੀ; ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 39

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ; ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਸ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰ ਨਮਸਕਾਰ—ਇਹ ਧਰਮਿਕ ਲੱਛਣ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ।

Verse 40

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰ; ਤੇਜਸਵੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਚ ਜਾਂ ਘਟੀਆ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

ਸਥਿਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਵਿਦਿਆ; ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਿਡਰਤਾ; ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ਦਿਲੀ; ਅਤੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ—ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਹ ਵਿਹਾਰਕ ਗੁਣ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲਤਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਾਤਸਲ੍ਯ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਸਦਾ ਭਯ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣਾ—ਇਹ ਧਰਮਿਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

Verse 43

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਰਨ, ਜਾਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ; ਅਤੇ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਮੂੰਹ ਨਾ ਮੋੜਨਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਇਹ ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 44

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਭੋਗ; ਦਾਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਾ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ; ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਲਗਨ; ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਦਾ ਸੇਵਾ—ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 45

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

ਸਦਾ ਯਸ਼ ਦਾ ਵਾਧਾ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਚਯ; ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ੀਲ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ—ਇਹ ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।

Verse 46

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸੰਗਤ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਤਰੀ; ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਤਕੰਠਾ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

Verse 47

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਧੀਰਜ; ਸੰਪੱਤਾ ਆਉਣ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸਥਿਰਤਾ; ਹਾਸ-ਵਿਲਾਸ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਭੀਰਤਾ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਫੈਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਉਦਾਰਤਾ—ਇਹ ਧਰਮੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

ਤਪ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਯਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਨਤੀਜਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਤਾ—ਭਾਵੇਂ ਦਿੱਸੇ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰਥ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਤਪ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਫਲਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 49

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਪੱਸਿਆ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

Verse 50

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

ਇਸ ਲਈ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 51

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

ਸੁਨੀਤੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਨੀਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰੁਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 52

ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

ਧਰੁਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਤਪੱਸਵੀ ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 53

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਮਨੂ ਦੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ...

Verse 54

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਸਭ ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪਦ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ—ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 55

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय

ਹੇ ਮਾਤਾ, ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕੋ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ: ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਦੇ, ਜਿੰਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੇ ਸਕੇਂ ਦਾਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ।

Verse 56

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

ਉਸ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੀਰਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 57

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

ਹੇ ਉੱਤਾਨਸ਼ਯਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ (ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ)।

Verse 58

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

ਸੌਤਣ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਸੈਲਾਬ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 59

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

ਹੇ ਬੱਚੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਧਾਰਾ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 60

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲਾਠੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

Verse 61

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਪਾਇਆ ਹੈ! ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੀਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉੱਛਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

ਅਨੰਦ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਉੱਛਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਠੰਢਕ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 63

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲੇਟਦੀ ਹਾਂ, ਰੋਮਾਂਚ ਦੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹ ਕੇ। ਫਿਰ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਭਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਨ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 64

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

ਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਚੰਦ੍ਰ ਮੁਖੀ! ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰੇ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 65

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

ਜਦ ਤੇਰੀ ਠੰਢੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੌਤਣ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਠੀ ਤਪਤ ਜਵਰ-ਜਿਹੀ ਕੰਪਕੰਪੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 66

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

ਪਿਆਰੇ! ਜਦ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਦ੍ਰ ਨੀਂਦ ਕਦੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗੀ—ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ?

Verse 67

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ

ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ! ਜਦ ਤੂੰ ਬਾਲ-ਖੇਡਾਂ ਖੇਡ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਸਤਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਨਮੋਲ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਉਡੇਲਣ ਲਈ—ਆਪ ਹੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 68

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

ਜਦ ਤੂੰ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਰੇਖਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਪੈਰ ਧਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਉਹੀ ਕਦਮ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਛੱਡ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਦਮ ਹੀ; ਤਦੋਂ ਤਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਕਣ্ঠ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ।

Verse 70

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ: ਮੇਰਾ ਮਨ-ਜਨਮਿਆ ਪੰਛੀ ਉੱਡਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰ ਹੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਣ্ঠ-ਵਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ; ਤਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਤਪਸਿਆ ਵੱਲ ਜਾਣਗੇ।

Verse 72

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

ਇਉਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜਕੜ ਕੇ ਅਡੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 73

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

ਅਤੇ ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਵੀ ਧੀਰਜ ਦੇ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਗੂੰਥ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਨੀਲਕਮਲ-ਮਾਲਾ (ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ) ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਉਪਹਾਰ ਵਜੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 74

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਾਤਾ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਦਾਨ ਐਸੇ ਫੈਲੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕੇ ਨਾ ਗਏ।

Verse 75

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਬਾਲਕ—ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ—ਅਨੁਕੂਲ ਪਵਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 76

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

ਪਵਨ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਹੱਥ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ—ਮਾਨੋ ਆਹੁਤੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ—ਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 77

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

ਮਾਤਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਚਿਤ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਜਾਣੂ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਵਨ-ਪਥ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਇਕ ਛਣ ਲਈ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 78

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਪਤ਋ਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਆਮ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ।

Verse 79

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਭਾਗ੍ਯ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਾਗ੍ਯ ਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 80

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

ਕਿੱਥੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਬਾਲਕ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਘਣਾ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ! ਹੇ ਅਟੱਲ ਭਵਿਤਵ੍ਯਤਾ, ਜੋ ਬਲ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦੀ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ!

Verse 81

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

ਜਿਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਭਾਵੀ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਉਹਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਵੇ।

Verse 82

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਭਗਵਤੀ ਭਵਿਤ੍ਰੀ—ਦੈਵੀ ਭਾਗ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ—ਉਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 83

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

ਨਾ ਯੌਵਨ, ਨਾ ਚਤੁਰਾਈ, ਨਾ ਅਦਭੁਤ ਉਪਕਰਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਬਲ, ਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦਮ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 84

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਸੱਤ ਸੂਰਜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ—ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।

Verse 85

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮੰਗਲਮਯ ਮੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 86

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਮਾਲਾ ਸੀ, ਨੇਤਰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਅੱਧੇ ਮੂੰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤਰਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ; ਉਹ ਸੁਧੋਏ ਹੋਏ ਸੁਖਮ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਉਚਿਤ ਉਪਰਲੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 87

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

ਅਚੰਭਾ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਅਵਸਰ ਦੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਐਸੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਵਿਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ।

Verse 88

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਆਦਰ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੇ।

Verse 89

ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨਿਵਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਜਾਣੋ—ਸੁਨੀਤੀ ਦੀ ਕੋਖੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 90

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

“ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਧੰਨ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਾਜਸੀ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 91

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅਮੋਲ, ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ—ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 92

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਬੋਲੇ: “ਅਹੋ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਲਕ! ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੁਮਾਰ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ!”

Verse 93

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

“ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਆਪਣੀ ਵਿਰਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ। ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ? ਕੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕਿਤੇ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ?”

Verse 94

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

ਤੇਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਅਖੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਵੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸੰਤੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਦ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਜਦ ਇੱਛਿਤ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 95

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

ਤੂੰ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੁਮਾਰ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਠਿਆ?

Verse 96

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਜਵਾਨ, ਕਿਸੇ ਬੁੱਢੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਜ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—

Verse 97

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

ਤਦ ਉਹ ਬਾਲਕ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਉੱਚੇ ਸਨ, ਬੋਲ ਉਠਿਆ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਰਾਜ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।”

Verse 98

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਰੂਚੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਡਾਂਟਿਆ—ਉੱਤਮ ਨੂੰ ‘ਯੋਗ੍ਯ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਇਆ।

Verse 99

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

ਬੱਚੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਸਿਰਾਹਿਆ—“ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਨਿਰਵੈਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।”

Verse 100

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ-ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ! ਇਕ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਿਮਾ ਨਹੀਂ!”

Verse 110

अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ-ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ, ਉਹ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”

Verse 120

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਰਤਯ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ, ਰਾਜ-ਸੱਤਾ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ।

Verse 124

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ।