Adhyaya 33

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स्कंदज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद सांप्रतम् । ज्ञानवापीं प्रशंसंति यतः स्वर्गौकसोप्यलम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਸਕੰਦ-ਜ੍ਞਾਨੋਦ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ੍ਞਾਨਵਾਪੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਤਨੀ ਕਿ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਭੀ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 2

स्कंद उवाच । घटोद्भव महाप्राज्ञ शृणु पापप्रणोदिनीम् । ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਘਟ-ਉਦਭਵ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਹੁਣ ਜ੍ਞਾਨਵਾਪੀ ਦੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने । प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन्स्वैरमितस्ततः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਸਿੱਧ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਾਨ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 4

न वर्षंति यदाभ्राणि न प्रावर्तंत निम्रगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादि कर्मणि

ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਵਹਾਉ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਿਟ ਜਾਵੇ—ਤਦ ਜਗਤ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।

Verse 5

क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् । प्रथिव्यां नरसंचारे वतर्माने क्वचित्क्वचित्

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿਚ ਜਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਖਾਰਾ ਕਦੇ ਮਿੱਠਾ—ਤਦ ਜਲ-ਕਮੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 6

निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानंदकाननम् । महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम्

ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਕਮਲ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕਾਨਨ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਹਾ-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ-ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਊਸਰ ਧਰਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 7

महाशयनसुप्तानां जंतूनां प्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त पतज्जंतुतरंडकम्

ਇਹ ਮਹਾ-ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਤਰਣੀ ਹੈ।

Verse 8

यातायातातिसंखिन्न जंतुविश्राममंडपम । अनेकजन्मगुणित कर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम्

ਇਹ ਆਵਾਗਮਨ ਨਾਲ ਅਤਿ-ਥੱਕੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਮੰਡਪ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੇ ਕਰਮ-ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਹੈ।

Verse 9

सच्चिदानंदनिलयं परब्रह्मरसायनम् । सुखसंतानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम्

ਇਹ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ; ਇਹ ਸੁਖ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰਾ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 10

प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा । लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः

ਤਦ ਜਟਾਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਾਨ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਚਮਕਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ।

Verse 11

आलुलोके महालिंगं वैकुंठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः

ਉਸਨੇ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ‘ਮੈਂ, ਮੈਂ’ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 12

ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् । वृंदैर्वृंदारकर्षीणां गणानां च निरंतरम्

ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਜੋਤਿਮਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 13

सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरंतरम् । गीयमानं च गंधर्वैः स्तूयमानं च चारणैः

ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਅਰਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 14

अंगहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततं नागीभिर्मणिदीपकैः

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਨਾਗਿਨੀਆਂ ਮਣੀ-ਦੀਪਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਨੀਰਾਜਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 15

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालं कृतमंडनम् । अमरीचमरीराजि वीज्यमानमितस्ततः

ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਤੇ ਕਿੰਨਰੀਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਚਮਰੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰੋਂ ਪੱਖੇ ਵਾਂਗ ਝੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 16

अस्येशानस्य तल्लिंगं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा । स्नपयामि महल्लिंगं कलशैः शीतलैर्जलैः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ: “ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਲਿੰਗ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਜਲ ਦੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 17

चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकंठतः । कुंडं प्रचंडवेगेन रुद्रोरुद्रवपुर्धरः

ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ—ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਖੋਦਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 18

पृथिव्यावरणांभांसि निष्क्रांतानि तदा मुने । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता

ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲ ਉੱਭਰ ਪਏ—ਉਹੀ ਜਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਸੁਧਾ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ।

Verse 19

तैर्जलैः स्नापयांचक्रे त्वत्स्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जंजपूकौघहारिभिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ—ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸਪਰਸ਼ ਸਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਠੰਢੀ ਓਸ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ, ਜੋ ਜੜਤਾ ਦੂਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਭਜਾ ਦੇਵੇ।

Verse 20

सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत् । ज्योत्स्नावदुज्ज्वलच्छायैः पावनैः शंभुनामवत्

ਉਹ ਜਲ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਸਨ—ਸੱਜਣ ਮਨਾਂ ਵਾਂਗ; ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ; ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਉਜਲੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਵਨ।

Verse 21

पीयूषवत्स्वादुतरैः सुखस्पर्शैर्गवांगवत् । निष्पापधीवद्गंभीरैस्तरलैः पापिशर्मवत्

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿੱਠੇ, ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਇਕ—ਗਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਂਗ; ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿੰਦੇ—ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ।

Verse 22

विजिताब्जमहागंधैः पाटलामोदमोदिभिः । अदृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः

ਉਹ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਾ-ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਟਲਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ; ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਪੂਰਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਨੇਤਰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

Verse 23

अज्ञानतापसंतप्त प्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पंचामृतानां कलशैः स्नपनातिफलप्रदैः

ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ—ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਸਨਾਨ ਅਤਿਸ਼ਯ ਮਹਾਨ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 24

श्रद्धोपस्पर्शि दृदयलिंग त्रितयहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदान निदायकैः

ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਪੂਜਾ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ—ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਜ੍ਯੋਤੀਮਾਨ ਗਿਆਨ-ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ,

Verse 25

विश्वभर्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः । महावभृथसुस्नान महाशुद्धिविधायिभिः

ਉਮਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸੁਸਨਾਨ ਨਾਲ—ਜੋ ਮਹਾ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 26

सहस्रधारैः कलशैः स ईशानो घटोद्भव । सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः

ਤਦ ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ, ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ ਅਗਸਤ੍ਯ, ਹ੍ਰਿਦਯ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ) ਮੁੜ ਮੁੜ—ਸਹਸ੍ਰ ਵਾਰ—ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 27

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वात्मा विश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम्

ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਲੋਚਨ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 28

तव प्रसन्नोस्मीशान कर्मणानेन सुव्रत । गुरुणानन्यपूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा

“ਹੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਗੁਰੂ-ਸਮ ਸੇਵਾ ਨਾਲ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ—ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

Verse 29

ततस्त्वं जटिलेशान वरं ब्रूहि तपोधन । अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण

ਤਦੋਂ ਤੂੰ, ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਈਸ਼ਾਨ, ਵਰ ਮੰਗ; ਹੇ ਤਪ-ਧਨ! ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਦੇਯ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਉਦਯਮ ਵਿੱਚ ਰਤ।

Verse 30

ईशान उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शंकर

ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਤੁਲ ਤੀਰਥ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।

Verse 31

विश्वेश्वर उवाच । त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वः स्थितान्यपि । तेभ्योखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम्

ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ—ਭੂ, ਭੁਵਹ ਅਤੇ ਸ੍ਵਹ ਵਿੱਚ—ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਪਰਮ ਹੈ।

Verse 32

शिवज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिंतकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात्

ਜੋ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਉਹੀ ਜ੍ਞਾਨ ਇੱਥੇ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 33

अतो ज्ञानोद नामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਜ੍ਞਾਨੋਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्यां च राजसूयाश्वमेधयोः

ਜ੍ਞਾਨੋਦਾ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਆਚਮਨ (ਜਲ ਪਾਨ) ਨਾਲ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य च पितामहान् । यत्फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा

ਫਲਗੁ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणं भवेत्

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੇਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਯੋਗ ਬਣੇ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਯਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

यत्फलं समवाप्नोति पितॄन्संतर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थे तिलोदकैः

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਜ੍ਞਾਨਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਿਲ-ਜਲ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਤੇ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति । यत्फलं पिंडदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने

ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸন্নਿਹਤਿਆ ਦੇ ਅਵਸਰ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰਗ੍ਰਸਤ ਹੋਵੇ, ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਫਲ ਜ੍ਞਾਨੋਦਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

पिंडनिर्वपणं येषां ज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम् । मोदंते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਨ ਆ ਜਾਵੇ।

Verse 40

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाथ पीतांभस्त्वंतर्लिंगमयो भवेत्

ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜਲ ਪੀਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਲਿੰਗਮਯ—ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

एकादश्यामुपोष्यात्र प्राश्नाति चुलुकत्रयम् । हृदये तस्य जायंते त्रीणि लिंगान्यसंशयम्

ਇੱਥੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਚੁਲਕ ਜਲ ਪੀਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

ईशानतीर्थे यः स्नात्वा विशेषात्सोमवासरे । संतर्प्य देवर्षि पितॄन्दत्त्वा दानम स्वशक्तितः

ਜੋ ਈਸ਼ਾਨਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ—ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ,

Verse 43

ततः समर्च्य श्रीलिंगं महासंभारविस्तरैः । अत्रापि दत्त्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः

ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰਤ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਾਨਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਲਕਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

उपास्य संध्यां ज्ञानोदे यत्पापं काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवाञ्जायते द्विजः

ਜ੍ਞਾਨੋਦ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਜੋ ਪਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

ਇਹ ਤੀਰਥ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ਗਿਆਨ-ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ‘ਤਾਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 46

स्मरणादपि पापौघो ज्ञानोदस्य क्षयेद्ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसंभवः

ਜ੍ਞਾਨੋਦ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੈਲਾਬ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਜਲ ਪਾਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

डाकिनीशाकिनी भूतप्रेतवेतालराक्षसाः । ग्रहाः कूष्मांडझोटिंगाः कालकर्णी शिशुग्रहाः

ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ; ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਵੇਤਾਲ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਹ; ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਝੋਟਿੰਗ; ਕਾਲਕਰਣੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹ—

Verse 48

ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायांति शिवर्तार्थजलेक्षणात्

ਜ੍ਵਰ, ਅਪਸਮਾਰ, ਵਿਸਫੋਟ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜ੍ਵਰ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵਰਤਾਰਥ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 49

ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिंगं यः स्नापयेत्सुधीः । सर्वतीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्

ਜੋ ਸੁਧੀ ਭਗਤ ਗਿਆਨੋਦਾ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

ज्ञानरूपोह मेवात्र द्रवमूर्तिं विधाय च । जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्

‘ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਦ੍ਰਵ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਜੜਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।’

Verse 51

इति दत्त्वा वराञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोप्यमंस्तत्रिशूलभृत्

ਇਉਂ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਰਤਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੰਨਿਆ।

Verse 52

ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान्परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्

ਜਟਾਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਨੇ ਉਹ ਪਰਮ ਉਦਕ ਪੀ ਕੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

Verse 53

स्कंद उवाच । कलशोद्भव चित्रार्थमितिहासं पुरातनम् । ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तं तदाख्यामि निशामय

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਕਲਸ਼ੋਦਭਵ! ਸੁਣੋ। ਗਿਆਨਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 54

हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद्विजः पुरा । तस्यैका तनया जाता रूपेणाऽप्रतिमा भुवि

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਸ੍ਵਾਮੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦ੍ਵਿਜ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਕੋ ਧੀ ਜਨਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ।

Verse 55

न समा शीलसंपत्त्या तस्या काचन भूतले । कलाकलापकुशला स्वरेणजितकोकिला

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੋਇਲ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।

Verse 56

न नारी तादृगस्तीह ना भरी किन्नरी न च । विद्याधरी न नो नागी गंधर्वी नासुरी न च

ਇੱਥੇ ਉਸ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਅਪਸਰਾ, ਨਾ ਕਿੰਨਰੀ। ਨਾ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੀ, ਨਾ ਨਾਗੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਅਸੁਰੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰ ਸਕੀ।

Verse 57

निर्वाणनरसिंहोयं भक्तनिर्वाणकारणम् । मणिप्रदीपनागोयं महामणिविभूषणः

ਇਹ ਨਰਸਿੰਹ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਣ। ਇਹ ਉਹ ਨਾਗ ਹੈ ਜੋ ਮਣੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 58

तदास्य शरणं यातो मन्ये दर्शभयाच्छशी । दिवापि न त्यजेत्तां तु त्रस्तश्चंडमरीचितः

ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਹਾਰ ਨ ਜਾਵੇ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 59

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

ਉਸ ਦੀ ਭੌਂਹ—ਰਾਜਸੀ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ—ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਲ-ਸਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਉਡਾਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 60

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਖੰਜਨ ਪੰਛੀ ਜਿਵੇਂ ਵਿਹਰਦੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ਰਦ-ਰਿਤੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।

Verse 61

सुदत्या रदनश्रेणी छेदेषु विषमेषुणा । विहिता कांचनी रेखा क्वेंदावेतावती कला

ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ—ਭਾਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨ ਖੰਡਨ ਹੋਣ—ਇਉਂ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ ਹੋਵੇ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੋਲ ਐਸੀ ਕਲਾ ਕਿੱਥੇ?

Verse 62

प्रायो मदन भूपाल हर्म्य रत्नांतरे शुभे । जितप्रवालसुच्छाये तस्या रदनवाससी

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਹੋਠ ਮਦਨ-ਭੂਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਵਾਂਗ ਸਨ—ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਤੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਵਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ।

Verse 63

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले नैषा रेखा क्वचित्स्त्रियाम् । तत्कंठरेखात्रितय व्याजेन शपते स्मरः

ਸੁਰਗ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿਚ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸੌਂਹ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।

Verse 64

शंके चित्त भुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम् । अनर्घ्यरत्नकोशाढ्यं तम्या वक्षोरुहद्वयम्

ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰਾਜ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਹੀ ਇਹ ਦੋ ਚਮਕਦੀਆਂ ਵਸਤ੍ਰ-ਮੰਡਪਿਕਾਵਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸਤਨ—ਜੋ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

Verse 65

अनंगभू नियमतोऽदृश्ये मध्ये नतभ्रुवः । रोमालीलक्षिकामूर्ध्वामिव यष्टिं विधिर्व्यधात्

ਸੰਯਮਿਤ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋਵੇ—ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਲਾਠੀ ਵਾਂਗ—ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਵਲੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਉਪਰਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ।

Verse 66

तस्या नाभीदरीं प्राप्य कंदर्पोऽनंगता गतः । पुनः प्राप्तुमिवांगानि तप्यते परमं तपः

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੀ ਖੋਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੰਦರ್ಪ ਫਿਰ ‘ਅਨੰਗ’—ਦੇਹ-ਰਹਿਤ—ਹੋ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

गुरुणैतन्नितंबेन महामन्मथ दीक्षया । भुवि के के युवानो न स्वाधीना प्रापितादृशाम्

ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਤੰਬ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ—ਮਹਾਨ ਮੰਮਥ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਵਾਂਗ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਜਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਐਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ ਜਾਣ?

Verse 68

ऊरुस्तंभेन चैतस्याः स्तंभवत्कस्यनो मनः । तस्तंभेन मुने वापि सुवृत्तेन सुवर्तनम्

ਉਸ ਦੇ ਊਰੂਆਂ ਦੀ ਸਤੰਭ-ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਤੰਭਿਤ, ਅਚਲ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ? ਉਸ ‘ਸਤੰਭ’ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮੁਨੀ ਦਾ ਵੀ ਸੁਚੱਜਾ ਮਾਰਗ ਡੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 69

पादांगुष्ठनखज्योतिः प्रभया कस्य न प्रभा । विवेकजनिताऽध्वंसि मुने तस्या मृगीदृशः

ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਖ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਮ੍ਰਿਗਨੈਣੀ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਭ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਹਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 70

सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये । संमार्जनादि कर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा

ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗਿਆਨ-ਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਆਦਿ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

तत्पादप्रतिबिंबेषु रेखा शष्पांकुरं चरन् । नान्यद्वनांतरं याति काश्यां यूनां मनोमृगः

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਅੰਕੁਰ ਚਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨ-ਮ੍ਰਿਗ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਨ-ਪਥ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 72

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ—ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ—ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ।

Verse 73

सुलोचनापि सा कन्या प्रेक्षेतास्यं न कस्यचित् । सुश्रवा अपि सा बाला नादत्ते कस्यचिद्वचः

ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕੁਆਰੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦੀ; ਚੰਗੀ ਖਿਆਤੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਬਾਲਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਬੋਲ—ਪ੍ਰੇਮ-ਪ੍ਰਸਤਾਵ—ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।

Verse 74

सुशीला शीलसंपन्ना रहस्तद्विरहातुरैः । प्रार्थितापि सुरूपाढ्यैर्नाभिलाषं बबंध सा

ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ। ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਯੁਵਕ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਜੋੜੀ।

Verse 75

धनैस्तस्याजनेतापि युवभिः प्रार्थितो बहु । नाशकत्तां सुलीलां सदातुं शीलोर्जितश्रियम्

ਧਨ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਕਈ ਯੁਵਕਾਂ ਨੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਉਸ ਸੁਲੱਖਣੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੀ।

Verse 76

ज्ञानोदतीर्थभजनात्सा सुशीला कुमाग्किा । बहिरंतस्तदाऽद्राक्षीत्सर्वलिंगमयं जगत

ਜ੍ਞਾਨੋਦ ਤੀਰਥ ਦੀ ਭਜਨਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਮਾਰੀ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨੇ ਤਦ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਦੇਖਿਆ।

Verse 77

कदाचिदेकदा तां तु प्रसुप्तां सदनांगणे । मोहितो रूपसंपत्त्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत्

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 78

व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम् । स निनीषति तावच्च विद्युन्माली समागतः

ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਮਲਯ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 79

राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुंडलः । वसारुधिरलिप्तांगः श्मश्रुलः पिंगलोचनः

ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੇ ਬਣੇ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ, ਚਰਬੀ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਾਢੀਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 80

राक्षस उवाच । ममदृग्गोचरं यातो विद्याधरकुमारक । अद्य त्वामेतया सार्धं प्रेषयामि यमालयम्

ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਕੁਮਾਰ! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਇਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ—ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਭੇਜਾਂਗਾ।”

Verse 81

इति श्रुत्वाथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्राता मृगी यथा । चकंपेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुहुः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਈ; ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਪਾ ਕੇ ਹਿਰਣੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਕਦਲੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ।

Verse 82

निजघान त्रिशूलेन रक्षो विद्याधरं च तम् । विद्याधरकुमारोपि नितरां मधुराकृतिः

ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਕੁਮਾਰ ਭੀ—ਅਤਿ ਮਧੁਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਇਆ।

Verse 83

तद्भीषणत्रिशूलेन भिन्नोस्को महाबलः । जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम्

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਚੀਰ ਜਾਣ ਤੇ ਭੀ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਸਮਾਨ ਮੁੱਕੇ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

Verse 84

नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे । चूर्णितो मुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले

ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਵਿਦਿਉਨਮਾਲਿਨ, ਇੱਕ ਮੁੱਕੇ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 85

राक्षसो मृत्युवशगो वज्रेणेव महीधरः । विद्याधरोपि तच्छूलघातेन विकलीकृतः

ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਵੀ ਉਸ ਬਰਛੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 86

उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णित विलोचनः । प्रिये मुधा समानीता सुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन्

ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ: 'ਪਿਆਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ...'

Verse 87

जहौ प्राणान्रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन्

ਉਸ ਸੂਰਬੀਰ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

Verse 88

अनन्यपूर्वसंस्पर्श सुखं समनुभूय सा । तमेव च पतिं मत्वा चक्रे शोकाग्निसात्तनुम्

ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਜਿਹੇ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 89

लिंगत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि । दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ

ਉਸ ਦੀ—ਜੋ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗ-ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਸਿਰਫ਼ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ, ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 90

रणे पणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोपि सः । अंते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਲਯਕੇਤੁ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 91

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵੀ ਉਸ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਕਰਨਾਟ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 92

सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान् । माल्यकेतुरनंगश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम्

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਲਯਕੇਤੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਕਾਮ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ ਮਾਲ੍ਯਕੇਤੁ—ਨੇ ਉਸ ਕਲਾਵਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 93

सापि प्राग्वासनायोगाल्लिंगार्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिं बह्वमंस्त वै

ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵੀ ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਚੰਦਨ ਦੀ ਧੂੜ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਭੂਤੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ) ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੋਲ ਮੰਨਿਆ।

Verse 94

मुक्ता वैदूर्य माणिक्य पुष्परागेभ्य एव सा । मेने रुद्राक्षनेपध्यमनर्घ्यं गर्भसुंदरी

ਗਰਭਸੁੰਦਰੀ ਨੇ ਮੋਤੀਆਂ, ਵੈਦੂਰਯ, ਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ।

Verse 95

कलावती माल्यकेतुं पतिं प्राप्य पतिव्रता । अपत्यत्रितयं लेभे दिव्यभोगसमृद्धिभाक्

ਕਲਾਵਤੀ ਨੇ ਮਾਲ੍ਯਕੇਤੁ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ; ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਭੋਗੀ।

Verse 96

एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतुं नरेश्वरम् । चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮਾਲ੍ਯਕੇਤੁ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤਰਿਤ ਪਟਿਕਾ—ਚਿੱਤਰਪਟ—ਵਿਖਾ ਗਿਆ।

Verse 97

सर्वसौंदर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः । अधिशेते ध्रुवं ध्वांतं तन्मौलिं ब्रध्न साध्वसात्

ਉਹ—ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਭੂਮੀ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਖਾਣ—ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੌਲਿ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਟੱਲ ਹਨੇਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 98

मुहुर्मुहुः प्रपश्यंती रहसि प्राणदेवताम् । विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी

ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਯੋਗਿਨੀ।

Verse 99

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਚਿੱਤਰਿਤ ਪਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਬਣਾਇਆ; ਫਿਰ ਤਰਜਨੀ ਦੀ ਨੋਕ ਉਚਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ।

Verse 100

संभेदोयमसे रम्य उपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्वरा

“ਇਹ ਰਮਣੀਯ ਸੰਗਮ ਹੈ, ਜਲ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦਾ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ‘ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ’ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ‘ਵਰਣਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 110

तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । हरिश्चंद्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद्भूरयं हि सा

ਇਹ ਉਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ—ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ—ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਣ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 120

एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । मातुर्जातूदरदरीं न विशेदेष निश्चयः

ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਤੀਰਥ ‘ਮਤਸ੍ਯੋਦਰੀ’ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 130

चतुर्वेदेश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम्

ਇਹੀ ਚਤੁਰਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਚਤੁਰਵੇਦਧਾਰੀ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 140

वैरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात् । बलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः

ਇਹ ਧਾਮ ਵੈਰੋਚਨੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕੇਸ਼ਵ ਬਲੀ-ਕੇਸ਼ਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਇਥੇ ਨਾਰਦ-ਕੇਸ਼ਵ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ।

Verse 150

बिंदुमाधवभक्तो यस्तं यमोपि नमस्यति । प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिंदु स्वरूपधृक्

ਜੋ ਬਿੰਦੁ-ਮਾਧਵ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਮ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਦ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 160

यस्यार्चनाल्लभेज्जंतुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु । इदमायतनं श्रेष्ठं मणिमाणिक्यनिर्मितम्

ਜਿਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਆਯਤਨ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ।

Verse 170

कालेश्वरकपर्दीशौ चरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरो नितंबश्च नाभिर्वै मध्यमेश्वरः

ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਕਪਰਡੀਸ਼ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠੇਸ਼ਵਰ ਕਮਰ-ਨਿਤੰਬ ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੱਧ੍ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 180

अशोकाख्यमिदं तीर्थं गंगाकेशव एष वै । मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्ग द्वारमिदं विदुः

ਅਸ਼ੋਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਹੀ ਗੰਗਾ-ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ‘ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦੁਆਰ’ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਵਰਗ ਦਾ ਦੁਆਰ’ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।