Adhyaya 35

Verse 1

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम्

ਕੁੰਭਯੋਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅਵਿਮੁਕਤ ਮਹਾ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਯ।’

Verse 2

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम्

‘ਸਭ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਸਭ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਪੀਠ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਊਸਰ ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾ-ਊਸਰ ਹੈ।’

Verse 3

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थ प्रकाशकम्

ਧਰਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਮਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁੰਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਰਥੀ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਿਖਿਰਥ, ਇਹ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम्

ਕਾਮੀ ਜਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 5

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येहं गौरीहृदयनंदन

ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਗਿਆਨ-ਵਾਪੀ’ ਦੀ ਇਹ ਪਰਮ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

Verse 6

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित्

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਣੂ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ, ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਉਹ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 7

कियंति संति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्र तुलासाम्यं क्व तेष्वपि

ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤਲ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹਨ! ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਜੋ ਤਰਾਜੂ ਉੱਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਇਕ ਕਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ?

Verse 8

कियंत्यो न स्रवंत्योत्र रत्नाकर मुदावहाः । परं स्वर्गतरंगिण्याः काश्यां का साम्यमुद्वहेत्

ਇੱਥੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਆਨੰਦ-ਦਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਤਨਾਕਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸੁਰਗ-ਤਰੰਗੀਣੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 9

कियंति संति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख । परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोपि न तेष्वहो

ਹੇ ਸ਼ਣਮੁਖ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਖੇਤਰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੇ ਕੋਟਿ-ਅੰਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ—ਹਾਏ।

Verse 10

गंगा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः । तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते चित्रमत्र किम्

ਜਿਥੇ ਗੰਗਾ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਯੀ ਸਦਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੈ?

Verse 11

कथमेषा त्रयी स्कंद प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चंचलेंद्रियैः

ਹੇ ਸਕੰਦ! ਇਹ ਤ੍ਰਿਯੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਸ਼੍ਯ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹਨ?

Verse 12

तपस्तादृक्क्व वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः

ਤਿਸ਼੍ਯ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਤਪ ਕਿੱਥੇ? ਤਿਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਯੋਗ ਕਿੱਥੇ? ਐਸੇ ਵਰਤ ਕਿੱਥੇ, ਐਸਾ ਦਾਨ ਕਿੱਥੇ? ਤਿਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?

Verse 13

विनापि तपसा स्कंद विनायोगेन षण्मुख । विना व्रतैर्विना दानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः

ਹੇ ਸਕੰਦ, ਹੇ ਛਣਮੁਖ! ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ—ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

किं किमाचरता स्कंद काशी प्राप्येत तद्वद । मन्ये विना सदाचारं न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः

ਹੇ ਸਕੰਦ, ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜਾ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 15

आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः

ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख । देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथा वद

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਛਣਮੁਖ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਸਮਝਾਓ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ।

Verse 17

स्कंद उवाच । मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम् । यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਦਾਚਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਪਣਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਉਚਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते ह्येतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

ਅਚਲ ਸਥਾਵਰ, ਕੀੜੇ, ਜਲਜ ਜੀਵ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਧਰਮ-ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਧਰਮ-ਸਾਮਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਉੱਚੇ ਹਨ।

Verse 19

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति समाश्रयाः

ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਦਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪਦਰ-ਪਦਰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

ਚਾਰਾਂ ਭੂਤ-ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।

Verse 21

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕ੍ਰਿਤ-ਸਿੱਧ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ।

Verse 22

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज

ਕ੍ਰਿਤਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਹਨ; ਕਰਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਤਪਰ ਹਨ। ਹੇ ਕੁੰਭਜ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 23

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਹਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁ-ਸਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः । तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना

ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਰਣ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਸਭ ਸਨਮਾਨਾਂ ਯੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਫਿਰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਚਾਰ-ਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 25

विद्वेष रागरहिता अनुतिष्ठंति यं मुने । विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 26

लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः । श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम

ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਆ-ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਤਾਂ ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 27

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु । सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतंद्रितः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਅਲਸਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਸੇਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् । व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਲਪ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 29

त्याज्यं कर्म पराधीनं कायमात्मवशं सदा । दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी

ਜੋ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਾਧੀਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਾਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮਵਸ਼ ਹੈ ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖੀ।

Verse 30

यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति । तदेव कर्म कर्तव्यं विपरीतं न च क्वचित्

ਜਿਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 31

प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः । अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ—ਧਰਮ ਦਾ ਸਰਵਸਵ—ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् । दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश

ਸਤ੍ਯ, ਖ਼ਿਮਾ, ਆਰਜਵ, ਧਿਆਨ, ਅਨૃਸ਼ੰਸ੍ਯ (ਕਰੁਣਾ), ਅਹਿੰਸਾ, ਦਮ, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ—ਇਹ ਦਸ ਯਮ ਹਨ।

Verse 33

शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् । उपोषणोपस्थ दंडौ दशैते नियमाः स्मृताः

ਸ਼ੌਚ, ਸਨਾਨ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਮੌਨ, ਪੂਜਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਿਐਨ, ਵਰਤ-ਨਿਯਮ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ—ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ।

Verse 34

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । अमून्षड्वै रिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत्

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਦ (ਅਹੰਕਾਰ-ਮੱਤ), ਮੋਹ, ਮਾਤਸਰਯ ਅਤੇ ਲੋਭ—ਇਹ ਛੇ ਵੈਰੀ ਜਿੱਤ ਲਏ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਜੇਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਜਾ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 35

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीक शृंगवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्

ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਲਮੀਕ ਦਾਣਾ ਦਾਣਾ ਕਰਕੇ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਨਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਉਹੋ ਧਰਮ ਬਣਾਵੇ ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 36

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । पितृ मातृ सुत भ्रातृ योषिद्बंधुजनादिकः

ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਧਨ-ਸਾਮਾਨ; ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਮਾਤਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਦਿ ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 37

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः

ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫਲ ਚੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 38

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

ਜਦ ਦੇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੰਧੂ ਮੁਖ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਹੀ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

कृती संचिनुयाद्धर्मं ततोऽमुत्र सहायिनम् । धर्मं सहायिनं लब्द्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः

ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਚੈ ਕਰੇ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਅਗਮ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

संबंधानाचरेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः । अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत्

ਸੁਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਤਿਨੀਚ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਤਕਰਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 41

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवाये न शूद्रताम्

ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਤਿਉੱਤਮ ਜਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਹੀਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਲਟ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ—ਉਹ ਅਧੋਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰੇ, ਆਲਸੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ/ਅਨੁਚਿਤ ਅੰਨ ਤੇ ਜੀਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਿਉ (ਅੰਤਕ) ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 43

ततोऽभ्यसेत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਤੀਰਥ-ਧਾਮ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰੀ ਜਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

रजनीप्रांतयामार्धं बाह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सवर्दा

ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 45

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम्

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਜਾਸ੍ਯ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਸਮੇਤ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 46

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान्गिरीन्

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ; ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਭ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਆਦਿ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰੇ।

Verse 47

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः

ਖੀਰੋਦ (ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ) ਆਦਿ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ, ਮਾਨਸ ਆਦਿ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ; ਨੰਦਨ ਆਦਿ ਵਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਆਦਿ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਨ ਧੇਨੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰੇ।

Verse 48

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः

ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਚਨ (ਸੋਨਾ) ਆਦਿ ਨੂੰ; ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਰਵਸ਼ੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਤੱਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 49

नागाश्च शेषप्रमुखान्गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान्कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान्

ਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ, ਐਰਾਵਤ ਆਦਿ ਗਜਾਂ ਨੂੰ; ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਮਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

स्मरेदरुंधतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः

ਅਰੁੰਧਤੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰੇ; ਨੈਮਿਸ਼ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਪੁਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਵਨ ਨਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 51

विश्वेशादीनि लिंगानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान्मंत्रान्योगिनः सनकादिकान्

ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਲਿੰਗਾਂ ਨੂੰ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੂੰ; ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन्प्रह्लादादीन्दृढव्रतान्

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਆਦਿ ਮਹਾਬੀਜ ਨੂੰ, ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ; ਬਾਣ ਆਦਿ ਸ਼ਿਵਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चंद्रादि भूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ

ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤਿਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਅਤੇ ਦਧੀਚੀ ਆਦਿ ਮਹਾਦਾਨੀਆਂ ਤੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਰਾਜਧਰਮੀ ਭੂਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 54

पितरं च गुरूंश्चापि हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैरृतीं दिशमाश्रयेत्

ਪ੍ਰਸੰਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜਰੂਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।

Verse 55

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुणम् । तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा

ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸੌ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ) ਦੂਰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਚੌਗੁਣਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢਾਂਪ ਕੇ, ਯਥਾਵਿਧੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 56

कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि । विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः

ਦਿਨ ਵੇਲੇ—ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਪਵੀਤ ਨੂੰ ਕਾਨ ਉੱਤੇ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ; ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ।

Verse 57

न तिष्ठन्नाप्सु नो विप्र गो वह्न्यनिल संमुखः । न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਗਾਂ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਹਵਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਖ ਕਰਕੇ। ਨਾ ਹਾਲ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਜੋਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਰਸਤੇ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਰੇ।

Verse 58

नालोकयेद्दिशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् । वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान्

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਜੋਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰੇ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨੀ ਪੂਰਵਕ ਉੱਠੇ।

Verse 59

अथो मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम् । विहाय मूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टां च नाकुलाम्

ਫਿਰ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਕੜਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਿੱਟੀ ਲਏ। ਚੂਹਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਵਰਤੀ ਮਿੱਟੀ, ਅਤੇ ਨੇਵਲੇ ਦੇ ਬਿੱਲ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 60

गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां पायौ पंचांबुसां तराः । दश वामकरे चापि सप्त पाणिद्वये मृदः

ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਮਾਤਰਾਂ। ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਦਸ ਮਾਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ।

Verse 61

एकैकां पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा । इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि

ਹਰ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਗੰਧ ਅਤੇ ਲੇਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 62

क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्माद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु । दिवाविहित शौचस्य रात्रावर्धं समाचरेत्

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੋਗੁਣੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਦਿਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 63

रुज्यर्धं च तदर्धं च पथि चौरादि बाधिते । तदर्धं योषितां चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत्

ਜੇ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਵੀ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੀੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਯਮ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਕਰੇ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅੱਧਾ ਅਨੁਮਤ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 64

अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चापि गोमयैः । आपादमाचरच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक्

ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੌਚ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 65

अर्चितः सविता सूते सुतान्पशु वसूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ ਦੇਵ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਆਯੁ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः

ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤਾਜ਼ੇ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਇਹੀ ਮਾਪ ਸਭ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਾਸਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਚਮਨ/ਉਪਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ; ਜੇ (ਉਚਿਤ ਮਿੱਟੀ/ਜਲ) ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਤੂੜੀ, ਕੋਇਲਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖ ਜਾਂ ਰਾਖ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 67

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਕੀਤੇ, ਠੰਢੇ (ਗਰਮ ਨਾ ਹੋਣ), ਝੱਗ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮ-ਤੀਰਥ (ਹੱਥ ਦੀ ਵਿਧੀ) ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 68

कंठगाभिर्नृपः शुद्ध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः । स्त्रीशूद्रावास्य संस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः

ਰਾਜਾ ਕੰਠ ਤੱਕ ਲਿਆ ਪਾਣੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੰਘ/ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਦੇ ਰੋਗੀ ਤਾਲੂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਮਾਤ੍ਰ (ਅਤਿ ਲਘੁ ਆਚਮਨ) ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 69

शिरः प्रावृत्य कंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वंद्व आचांतोप्यशुचिर्मतः

ਸਿਰ ਜਾਂ ਕੰਠ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਲਏ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਖੁੱਲੀ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ—ਜੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾ ਧੋਈ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत् । अंगुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्

ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੰਧ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਠਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਵਾਰ ਛੂਹੇ।

Verse 71

अंगुलीभिस्त्रिभिः पश्चात्पुनरास्यं स्पृशेत्सुधीः । तर्जन्यंगुष्ठकोट्या च घ्राणरंध्रे पुनः पुनः

ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਛੂਹੇ; ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 72

अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिरंध्रमुपस्पृशेत्

ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਛੂਹੇ। ਅਤੇ ਕਨਿੱਠੀ ਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਦੇ ਰੰਧ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ੁੱਧਿਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 73

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत्

ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਸਭ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ। ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਅਗਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹੇ; ਅਤੇ ਜਲ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ।

Verse 74

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਹਦਾਰੀ/ਸੜਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत्

ਸੋ ਕੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ; ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਅਸ਼ੁਚੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤੇ—ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

ਫਿਰ ਮੁਖ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ (ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ) ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਛੱਠ, ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਠ ਦੀ ਦਾਤਨ ਵਰਤਣਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕੁਲ ਨੂੰ ਦਗਧ (ਨਾਸ) ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 78

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

ਜੇ ਦੰਦਨ ਕਾਠੀਆਂ (ਦੰਤਕਾਸ਼ਠ) ਨਾ ਮਿਲਣ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਵਰਤਣਾ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਗੰਡੂਸ਼ (ਕੁੱਲਾ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 79

कनिष्ठाग्र परीमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशांगुलमानं च सार्धं स्याद्दंतधावनम्

ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਟਾਹਣੀ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਜਿੰਨੀ ਮੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਛਾਲ ਸਮੇਤ, ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਾਢੇ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ।

Verse 80

एकैकांगुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातक धात्रीणां कंकोल खदिरोद्भवम्

ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਘਟਾ ਕੇ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੋਗ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਮ, ਅਮਰਾਤਕ (ਹੋਗ-ਪਲਮ), ਧਾਤ੍ਰੀ/ਆਮਲਕੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕਂਕੋਲ ਤੇ ਖਦਿਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 81

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारंगं कषायकटुकंटकम्

ਸ਼ਮੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਖਜੂਰ, ਸ਼ੇਲੁ, ਸ਼੍ਰੀਪਰਨੀ ਅਤੇ ਪੀਲੁ ਤੋਂ ਵੀ ਟਾਹਣੀਆਂ ਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਜਾਦਨ ਤੇ ਨਾਰੰਗ (ਸੰਤਰਾ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਕਸੈਲੀ, ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਕੰਟੇਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 82

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दंतधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्चापाकृतिं शुभाम्

ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ (ਖੀਰਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਦੰਦ-ਧਾਵਨ ਟਾਹਣੀ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੀਭ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹਵੋਲਲੇਖਨੀ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਘੜੇ।

Verse 83

अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाय मा गमत् । समे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च

ਅੰਨ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਵਿਧੀਬੱਧ ਰਚੋ; ਸੋਮ-ਰਾਜ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਭਟਕੋ ਨਾ। ਜਦ ਮੁਖ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशु वसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते

ਸਾਨੂੰ ਆਯੁ, ਬਲ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ; ਪ੍ਰਜਾ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਵੀ। ਹੇ ਵਨਸਪਤੀ-ਨਾਥ! ਸਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਬੋਧ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 85

मंत्रावेतौ समुच्चार्य यः कुर्याद्दंतधावनम् । वनस्पतिगतः सोमस्तस्य नित्यं प्रसीदति

ਇਹ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਚਾਰ ਕੇ ਜੋ ਦੰਤਧਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੋਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

मुखे पर्युषिते यस्माद्भवेदशुचिभाग्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेन शुद्ध्यर्थं दंतधावनम्

ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਤ ਭਰ ਪਿਆ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮੁਖ ਬਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੰਤਧਾਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 87

उपवासेपि नो दुष्येद्दंतधावनमंजनम् । गंधालंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम्

ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੰਤਧਾਵਨ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਲਗਾਉਣਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਨਾਹ ਹੀ ਸੁਗੰਧ, ਅਲੰਕਾਰ, ਸਾਫ਼ ਵਸਤ੍ਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ (ਲੇਪ) ਦੋਸ਼ ਹਨ।

Verse 88

प्रातःसंध्यां ततः कुर्याद्दंतधावनपूर्विकाम् । प्रातःस्नानं चरित्वा च शुद्धे तीर्थे विशेषतः

ਫਿਰ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤਹ ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਤੇ।

Verse 89

प्रातःस्नानाद्यतःशुद्ध्येत्कायोयं मलिनः सदा । छिद्रितो नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

ਪ੍ਰਾਤਹ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਮਲੀਨ ਹੈ, ਨੌਂ ਛਿਦਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦ੍ਰਿਤ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਿਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 90

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप संपत्प्रवर्तकम् । मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते

ਪ੍ਰਾਤਹ ਸਨਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਮੇਧਾ, ਸੁਭਾਗ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

Verse 91

प्रस्वेद लालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । प्रातःस्नानात्ततोर्हः स्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिषु

ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਲਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਤਹ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਤੋਤ੍ਰ, ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 92

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत्

ਪਰ ਜੋ ਸਨਾਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

प्रातःस्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਪਾਪ, ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਦੁੱਸੁਪਨੇ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ (ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 94

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजन क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

ਜੋ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਤਹਸਨਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਅਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 95

प्रसंगतः स्नानविधिं वक्ष्यामि कलशोद्भव । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्

ਹੁਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮ, ਹੇ ਕਲਸ਼ੋਦਭਵ, ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ, ਅਵਿਧੀ ਸਨਾਨ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 96

विशुद्धां मृदमादाय बर्हींषि तिल गोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत्

ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਵੀ ਲਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 97

उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत् । उरुं हीति मंत्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः

ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਜਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। “ਉਰੁੰ ਹੀਤਿ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ (ਆਵਰਤਿਤ ਕਰਕੇ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰੇ।

Verse 98

ये ते शतं ततो जप्त्वा तोयस्यामंत्रणाय च । सुमित्रिया नो मंत्रेण पूर्वं कृत्वा जलांजलिम् । क्षिपेद्द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन्दुर्मित्रिया इति

‘ਯੇ ਤੇ ਸ਼ਤੰ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਕੇ ਜਲ ਦੇ ਆਮੰਤ੍ਰਣ/ਅਭਿਮੰਤਰਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸੁਮਿਤ੍ਰਿਆ ਨੋ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਾਂਜਲੀ ਬਣਾਵੇ। ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ‘ਦੁਰਮਿਤ੍ਰਿਆ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜਲ ਛਿਟਕ ਦੇਵੇ।

Verse 99

इदं विष्णुरिमं जप्त्वा लिंपेदंगानि मृत्स्नया । मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि

‘ਇਦੰ ਵਿਸ਼্ণੁḥ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੇਪੇ। ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਧੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰਲਾ ਭਾਗ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 100

नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत् । मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन्

ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਛੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ‘ਆਪੋ ਅਸਮਾਨ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਵੇ।

Verse 110

प्रणवं त्रिर्जपेद्वापि विष्णुं वा संस्मरेत्सुधीः । स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्विताम् । यो न संध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਜਪੇ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼్ణੁ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਕਪੜਾ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਧੋਏ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਕਰੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਤਵ ਤੋਂ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।

Verse 120

एकं संभोज्य विधिवद्ब्राह्मणं यत्फलं लभेत् । प्राणायामैर्द्वादशभिस्तत्फलं श्रद्धयाप्यते

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

गृहाद्बहुगुणा यस्मात्संध्या बहिरुपासिता । गायत्र्यभ्यासमात्रोपि वरं विप्रो जितेंद्रियः

ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲੋਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 140

नक्तं दिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः । शतशोपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिता

ਜੇ ਮੱਛੇਰੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀਆਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ? ਸੌ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਏ ਤਾਂ ਵੀ, ਜੇ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਮਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 150

इमं मंत्रं ततश्चोक्त्वा कुर्यादाचमनं द्विजः । आचार्याः केचिदिच्छंति शाखाभेदेन चापरे

ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 160

सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः । दशकृत्वोथ देव्यैव कुर्यात्सौरीमुपस्थितिम्

ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ—ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਸ ਵਾਰੀ—ਜਪ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸੂਰਯ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ (ਉਪਾਸਨਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 170

अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत्षड्विनायकान् । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

ਸਵ੍ਯੋਪਵੀਤ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ (ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ) ਛੇ ਵਿਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 180

उदीरतामगिंरस आयंतुन इतीष्यते । ऊर्जं वहंती पितृभ्यः स्वधायिभ्यस्ततः पठेत्

ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਉਦੀਰਤਾਮ …’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰੇ; ਤਦ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ—ਜੋ ਸ੍ਵਧਾ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ—‘ਊਰਜੰ ਵਹੰਤੀ …’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 190

अध्यापयेच्छुचीञ्शिष्यान्हितान्मेधासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चैव योगक्षेमादि सिद्धये

ਸ਼ੁੱਧ, ਹਿਤਕਾਮੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਪੰਨ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਯੋਗ, ਰੱਖਿਆ-ਸੰਭਾਲ (ਕ੍ਸ਼ੇਮ) ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 200

ओंभूर्भुवःस्वःस्वाहेति विप्रो दद्यात्तथाहुतिम् । तथा देवकृतस्याद्या जुहुयाच्च षडाहुतीः

‘ਓਂ ਭੂਰ ਭੁਵಃ ਸ੍ਵಃ ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪੇ; ਅਤੇ ‘ਦੇਵਕ੍ਰਿਤ’ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਛੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ।

Verse 210

प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम् । द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਾਂ ਕਬੂਲ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਕੁਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋ ਕੁੱਤੇ—ਇੱਕ ਕਾਲਾ, ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ-ਚਿੱਟਾ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ।

Verse 220

विधायान्नमनग्नं तदुपरिष्टादधस्तथा । आपोशनविधानेन कृत्वाश्नीयात्सुधीर्द्विजः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਅਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਸਜਾ ਕੇ, ਸੁਧੀ ਦ੍ਵਿਜ ਆਪੋਸ਼ਨ ਦੀ ਰੀਤ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 230

अंगुष्ठमात्रः पुरुषस्त्वंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्

ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮਾਪ ਜਿਹਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਈਸ਼, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਕ੍ਤ—ਇਸ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 240

अग्निश्चेति च मंत्रेण विधायाचमने सुधीः । पश्चिमास्यो जपेत्तावद्यावन्नक्षत्रदर्शनम्

‘ਅਗ્નਿਸ਼੍ ਚ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਧੀ ਜਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਤਾਰੇ ਦਿਸਣ ਨਾ ਲੱਗਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।

Verse 243

उद्देशतः समाख्यातो ह्येष नित्यतमो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੱਤ ਦਾ ਅਤਿ-ਸਥਿਰ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖ-ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।