Adhyaya 6
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਸੂਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਅਗਸਤ੍ਯ–ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ ਸੰਵਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਖਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਹੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਾਤਰਾ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਉਹ ‘ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਤ੍ਯ, ਖ਼ਮਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਦਇਆ, ਆਰਜਵ (ਸਿੱਧਾਪਣ), ਦਾਨ, ਦਮ, ਸੰਤੋਖ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲੀ, ਗਿਆਨ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਤਪ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਭ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ, ਨਿੰਦਾ, ਕਪਟ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਜਲ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਸਲ ਤੀਰਥ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪੂਰਵ ਉਪਵਾਸ, ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ, ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ/ਤਰਪਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਭਾਵ ਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇ ‘ਹਿੱਸੇ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਵਿਮੁਕਤ ਕਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਮਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
पाराशर्य उवाच । शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् । यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्
ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ ਸੂਤ, ਵੇਦ-ਸਮਾਨ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः । अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः
ਤਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਵਰਗੀ ਉਸ ਨਦੀ-ਸਰਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 3
वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस । शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्
ਹੇ ਸੂਤ, ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 4
परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् । नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਪਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਸੰਪੱਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 5
तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् । तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते
ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਨਾਹ ਬਹੁਤ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜੋ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 6
परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः । एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः
ਪਰਉਪਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਜਿਆ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਪਜਿਆ ਧਰਮ—ਜਦੋਂ ਵਿਧਾਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਤੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਗੁਰੂ, ਅਰਥਾਤ ਉੱਚਾ ਮਾਰਗ, ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि । नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्
ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਇਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਪਰਉਪਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਪਕਾਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪਤਨ ਨਹੀਂ।
Verse 8
उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् । क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्
ਉਪਕਾਰਕ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ: ਕਿੱਥੇ ਐਸਾ ਕਾਸ਼ੀ-ਜਨਮਿਆ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ!
Verse 9
करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु । तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता
ਜੀਵਨ ਹਾਥੀ ਦੇ ਕੰਨ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਚਪਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਨ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਲਈ ਇਕੋ ਕਰਤਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ—ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨਾ।
Verse 10
यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् । साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः
ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 11
गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत । यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः
ਫਿਰ ਯਾਦ੍ਰਿਚ੍ਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਬੈਠਾ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः । इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्
ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਮਨੋਹਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ।”
Verse 13
श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् । पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਦਾ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ਿਖਰ—ਇਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਭਵ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਉੱਠਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 14
गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः । सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्
ਇਹ ਪਹਾੜ ਚੌਰਾਸੀ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ—ਇਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ ਲਿੰਗਮਯ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 15
लोपामुद्रोवाच । किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्
ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਤੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਬਿਨਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਭਾਗੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
Verse 16
अगस्त्य उवाच । किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता । न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਤੱਤ੍ਵ ਸੱਚ ਬੋਲ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਕਦੇ ਪਤੀ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।”
Verse 17
ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता । सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये
ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ।
Verse 18
लोपामुद्रोवाच । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते
ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਣ ਨਾਲ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਇਹੀ ਇਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?”
Verse 19
अगस्तिरुवाच । आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले । निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਟਿ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲ ਨਾਰੀ; ਤੂੰ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ੍ਵ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਿਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 20
मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः । तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्
ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਥਾਨ ਹਨ; ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਭੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਚਿੱਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਦੇ।
Verse 21
प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् । कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्
ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका । अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती
ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ; ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ) ਅਤੇ ਅਵੰਤਿਕਾ (ਉੱਜਯਿਨੀ); ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹਨ।
Verse 23
सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः । कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्
ਸਰਸਵਤੀ; ਸਿੰਧੂ ਨਾਲ ਸੰਗਮ; ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ; ਕਾਂਤੀ; ਤ੍ਰਯੰਬਕ; ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤਟ—ਇਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।
Verse 24
कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः । महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्
ਕਾਲੰਜਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ; ਮਹਾਲਯ; ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ; ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ੋੱਤਮ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 25
गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् । श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च
ਗੋਕਰਣ, ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ, ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ, ਪੁਸ਼ਕਰ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਆਦਿ ਤੀਰਥ, ਤਥਾ ਧਾਰਾਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये । एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ‘ਮਾਨਸਿਕ’ ਤੀਰਥ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 27
गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् । पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि
ਅਤੇ ਗਯਾ-ਤੀਰਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਰਿਣ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 28
सधर्मिण्युवाच । मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते । कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि
ਸਧਰਮিণੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਤੁਸੀਂ ‘ਮਾਨਸਿਕ’ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋਵੋ।”
Verse 29
अगस्त्य उवाच । शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे । येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ, ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 30
सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च
ਸਤ੍ਯ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਖ਼ਿਮਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਜਵ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿੱਧਾਪਣ—ਭੀ ਤੀਰਥ ਹੈ।
Verse 31
दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते । ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता
ਦਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਦਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਤੀਰਥ ਹੈ, ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਤਾ—ਮਿੱਠੀ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਾਣੀ—ਭੀ ਤੀਰਥ ਹੈ।
Verse 32
ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् । तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा
ਗਿਆਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਧੀਰਜ/ਧ੍ਰਿਤੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਮਨ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ।
Verse 33
न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः
ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਲੈਣਾ ‘ਸਨਾਨ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਹੀ ਸਨਾਤਾ ਹੈ ਜੋ ਦਮ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਪਵਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ-ਮੈਲ ਧੁਲ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।
Verse 34
यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः । सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः
ਜੋ ਲੋਭੀ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਕ੍ਰੂਰ, ਦੰਭੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਪੀ ਤੇ ਮੈਲਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः । मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः
ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਾਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः । न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः
ਜਲ-ਵਾਸੀ ਜੀਵ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ-ਮੈਲ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ।
Verse 37
विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 38
चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति । शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि
ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਚਿੱਤ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा । सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः
ਦਾਨ, ਪੂਜਾ-ਯਜ੍ਞ, ਤਪ, ਸ਼ੌਚ, ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ—ਜੇ ਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚੇ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
Verse 40
निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः । तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 41
ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्
ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ, ਗਿਆਨ-ਜਲ ਵਿੱਚ—ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਮਲ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ—ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् । भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ ਕਿ ਭੌਮਿਕ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪੁਣ੍ਯਤਾ ਕਿਉਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 43
यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः । तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗ-ਸਥਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता
ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ, ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇਜ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਜਨਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਤੋਂ—ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪੁਣ੍ਯਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 45
तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः । उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਨਿੱਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
ਜੋ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ‘ਦਰਿਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ।
Verse 47
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्
ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯੱਗ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਗਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 49
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् । अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
ਜੋ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
ਜੋ ਪਖੰਡ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਉੱਦਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਯਾਤਰਾ-ਫਲ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 52
अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः । कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्
ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਮਨੋਂ ਨਿਰਮਲ, ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧੀਰ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
Verse 53
तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते । न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति
ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਸਵਰਗ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः
ਸ਼ਰਧਾ-ਹੀਨ, ਪਾਪੀ-ਚਿੱਤ, ਨਾਸਤਿਕ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੇ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 55
तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः
ਜੋ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧੀਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे । गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च
ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 57
कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः । आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्
ਉਪਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਣਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਮ-ਧਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਚਲੇ; ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च । सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च
ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਸਤੂ (ਜੌਂ ਦਾ ਆਟਾ), ਚਰੂ ਅਤੇ ਪਾਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 59
कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ, ਪਿੰਯਾਕ (ਤੇਲ-ਖਲੀ) ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 60
अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ, ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਵੇ।
Verse 61
तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् । स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च
ਜੇ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੁੰਨ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् । यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्
ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਪਾਪ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति । अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति
ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੀਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 64
कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै
ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਯਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਪੁੰਨ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 65
तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा । शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः
ਤੀਰਥ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਮੁੰਡਵਾਉਣਾ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਪਾਪ ਮੁੰਡਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 66
यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे । उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्
ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਤਰਪਣ-ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 67
तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया । स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्
ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਵੀ ਕਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉਪਾਯ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 68
काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि । मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः
ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਮਾਇਆ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ), ਅਯੋਧਿਆ, ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ, ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਅਵੰਤਿਕਾ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਪੁਰੀਆਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
Verse 69
श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹੈ; ਕੇਦਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਤੇ ਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਹੈ—ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ।
Verse 70
प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्
ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਅਗ੍ਰਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 73
अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः । श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्
ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਾਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਯਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः । शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਖੱਤਰੀ, ਸਨਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼੍ਯ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।