Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱମୟ କଥା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ବିନତାଙ୍କ ଦାସ୍ୟର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ କଦ୍ରୁ–ବିନତାଙ୍କ ପ୍ରସବ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଅଣ୍ଡା ଆଗରୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବାରୁ ଅର୍ଧଗଠିତ ଅରୁଣଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଶାପ, ତୃତୀୟ ଅଣ୍ଡା ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ନିଷେଧ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ସନ୍ତାନ ବିନତାଙ୍କ ବନ୍ଧନ ମୋଚନ କରିବ ବୋଲି ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଅରୁଣ ବାରାଣସୀରେ ତପସ୍ୟା କରି ‘ଅରୁଣାଦିତ୍ୟ’ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଭୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ପାପ ଓ କିଛି ରୋଗପୀଡା ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ‘ବୃଦ୍ଧାଦିତ୍ୟ’ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଋଷି ହାରୀତଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାସ୍କର ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଯୌବନର ବର ଦିଅନ୍ତି; ଏହି ରୂପ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନିବାରକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ‘କେଶବାଦିତ୍ୟ’ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦିକେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କାଶୀରେ ମହାଦେବ ହିଁ ପରମ ଆରାଧ୍ୟ—ଏହି ଶୈବପ୍ରଧାନ ଉପଦେଶ ଶୁଣନ୍ତି; ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ଫଟିକ ଲିଙ୍ଗ ଆରାଧନାର ବିଧି ଦେଇ ସଂଲଗ୍ନ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଆଦିକେଶବ ନିକଟର ପାଦୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ରଥସପ୍ତମୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧିବିଧାନ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ‘ବିମଳାଦିତ୍ୟ’ କଥା—କୁଷ୍ଠରୋଗପୀଡିତ ବିମଳ ହରିକେଶବ-ବନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାରାଧନା କରି ଆରୋଗ୍ୟ ପାଉଥାଏ ଓ ଭକ୍ତରକ୍ଷାର ବର ଲଭେ; ତେଣୁ ବିମଳାଦିତ୍ୟ ରୋଗ-ପାପହର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ଆଦିତ୍ୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାଦେବଙ୍କ ହୃଦୟରେ କାଶୀ ପ୍ରତି ପୁନର୍ବାର ତୀବ୍ର ଆକୁଳତା ଜାଗେ; କାଶୀ ଏମିତି ଦିବ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଯାହା ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରେ। ଶିବ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି କାଶୀର “ଫେରିନ ଆସିବା” ରହସ୍ୟ ତଦନ୍ତ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, କାରଣ ପୂର୍ବେ ପଠାଯାଇଥିବା ଯୋଗିନୀମାନେ ଓ ସହସ୍ରଗୁ ଫେରିନାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବାରାଣସୀକୁ ଯାଇ ନଗରର ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ରାଜା ଦିବୋଦାସଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେଠାରେ ରାଜଧର୍ମ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସଂବାଦ ହୁଏ—ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ଓ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ସୁରକ୍ଷାକୁ ରାଜତ୍ୱର ଧର୍ମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସହାୟତା ଚାହାନ୍ତି। ଦିବୋଦାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା କାଶୀରେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପରେ ପୂର୍ବରୁ ରୁଦ୍ରସର ନାମରେ ପରିଚିତ ତୀର୍ଥ “ଦଶାଶ୍ୱମେଧ” ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ—ଦଶାଶ୍ୱମେଧରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଦେବତାର୍ଚ୍ଚନା, ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ବିଶେଷକରି ଦଶହରା ଦିନର ସ୍ନାନ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ନାଶ କରେ; ଦଶାଶ୍ୱମେଧେଶ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ଶୁଦ୍ଧି ଦେଏ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଶେଷରେ କାଶୀର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, କାଶୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅନୁଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କାଶୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଶିବ କ’ଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ‘ଅପୂର୍ବ’ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କ’ଣ। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—କାଶୀର ଅତୁଳ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସେଠି ରହିବାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟତ କର୍ମ-ବିଭାଗ ବିଘ୍ନିତ ହେବ ବୋଲି ମହାଦେବ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ବାରାଣସୀକୁ ପଠାନ୍ତି—ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା, ଭାନୁମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ। ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ, ମହାକାଳ ଆଦି ଗଣ କାଶୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର ‘ମୋହିନୀ’ ପ୍ରଭାବରେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲିଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର ଓ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେଠି ରହିଯାନ୍ତି। ପରେ ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହୋଦର, ତା’ପରେ ପାଞ୍ଚ ଗଣଙ୍କ ଦଳ, ଏବଂ ଆଉ ଚାରିଜଣ—ସମସ୍ତେ କାଶୀକୁ ଆସି ନିଜ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ-ହ୍ରଦ ଓ ସେଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଫଳର ମହିମା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜାକୁ ମହାଦାନ ଓ ମହାଯଜ୍ଞଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ଲିଙ୍ଗସ୍ନାନର ବିଧି ଓ ତାହାର ପବିତ୍ରକାରୀ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କାଶୀକୁ ମୋକ୍ଷଭୂମି ଭାବେ ଦେଖାଇ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ‘କାଶୀ’ ନାମସ୍ମରଣର ମହିମା ଗାଇଯାଏ। ଶେଷରେ ତାରେଶ/ତାରକେଶ ଆଦି ଗଣ-ନାମ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଚାଲିଥାଏ ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଦୈବ ସାମ୍ନାରେ ମଧ୍ୟ ଅବିରତ ଉଦ୍ୟମର ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
ସ୍କନ୍ଦ ମୁନି କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)ଙ୍କୁ କପର୍ଦୀଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ପିତୃଈଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ସେଠାରେ ‘ବିମଲୋଦକ’ ନାମକ ଏକ କୁଣ୍ଡ ଖୋଦାଯାଇଛି; ତାହାର ଜଳସ୍ପର୍ଶରେ ମନୁଷ୍ୟ ‘ବିମଳ’ (ଶୁଦ୍ଧ) ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗର କଥା—ପାଶୁପତ ତପସ୍ବୀ ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଜପ, ଧ୍ୟାନ-ସ୍ମରଣ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି; ଘୋଷ, ଗୀତ, ତାଳ ଓ ହସ୍ତାଭିନୟ ସହ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତ/ରାକ୍ଷସସଦୃଶ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖନ୍ତି; ତାହାର ଦେହବର୍ଣ୍ଣନା ବିସ୍ତାରରେ ଆସି ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ତପୋନିୟମର ବିରୋଧକୁ ବୋଧ କରାଏ। ସେ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମଫଳ କହେ—ଗୋଦାବରୀତଟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ‘ତୀର୍ଥ-ପ୍ରତିଗ୍ରହ’ (ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ ଗ୍ରହଣ) କରିଥିବାରୁ କଠୋର ନିର୍ଜନ ଭୂମିରେ ପ୍ରେତଦଶା ପାଇଲି। ଶିବାଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେତ ଓ ମହାପାପୀ କାଶୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସୀମାରେ ଶିବଗଣଙ୍କ ଭୟରେ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପଥିକଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶିବନାମ ଶୁଣି ପାପକ୍ଷୟ ହେଲା ଓ ସୀମିତ ପ୍ରବେଶ ସମ୍ଭବ ହେଲା। ବାଲ୍ମୀକି କରୁଣାରେ ଉପାୟ ଦେଉଛନ୍ତି—ଲଲାଟରେ ବିଭୂତିକୁ କବଚ ପରି ଧାରଣ କର, ପରେ ବିମଲୋଦକରେ ସ୍ନାନ କରି କପର୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କର। ଭସ୍ମଚିହ୍ନିତକୁ ଜଳଦେବତା ଅଟକାନ୍ତି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ ଓ ପାନରେ ପ୍ରେତଭାବ ନଶି ଦିବ୍ୟଦେହ ମିଳେ। ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ତୀର୍ଥର ନାମ ‘ପିଶାଚମୋଚନ’ ଘୋଷଣା କରି, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ, ପିଣ୍ଡ-ତର୍ପଣ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ନଦାନ କରିବାକୁ କହେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ/ପାଠ କଲେ ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ପିଶାଚ, ଚୋର ଓ ବନ୍ୟପଶୁଠାରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ; ଗ୍ରହପୀଡିତ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକଥା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପାଠ୍ୟ।
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧାର୍ମିକ ସଂବାଦର ମଧ୍ୟରେ କାଶୀର ଲିଙ୍ଗ-ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଏକ ସୂଚୀସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସ୍କନ୍ଦ ବିଭିନ୍ନ ଗଣମାନେ କାଶୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଅନେକ ଲିଙ୍ଗକୁ—ବିଶ୍ୱେଶରଙ୍କ ଉତ୍ତରେ, କେଦାରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ, କୁବେରଙ୍କ ସମୀପରେ, ଅନ୍ତର୍ଗୃହର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ—ଗଣନା କରି ଦର୍ଶନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନାର ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି। ପିଙ୍ଗଳାଖେଶ, ବୀରଭଦ୍ରେଶ୍ୱର (ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ଷା ଓ ‘ବୀର-ସିଦ୍ଧି’), କିରାତେଶ (ଅଭୟଦାନ), ଚତୁର୍ମୁଖେଶ୍ୱର (ଦେବଲୋକୀୟ ସମ୍ମାନ), ନିକୁମ୍ଭେଶ୍ୱର (କାର୍ଯ୍ୟସଫଳତା ଓ ଉନ୍ନତି), ପଞ୍ଚାକ୍ଷେଶ (ପୂର୍ବଜନ୍ମ-ସ୍ମୃତି), ଭାରଭୂତେଶ୍ୱର (ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରେରଣା), ତ୍ର୍ୟକ୍ଷେଶ୍ୱର (ଭକ୍ତ ‘ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ’ ହୁଅନ୍ତି), କ୍ଷେମକ/ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର-ପୂଜା (ବିଘ୍ନନାଶ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ), ଲାଙ୍ଗଳୀଶ୍ୱର (ରୋଗମୁକ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି), ବିରାଧେଶ୍ୱର (ଅପରାଧ-ଶମନ), ସୁମୁଖେଶ (ପାପମୋଚନ ଓ ଶୁଭଦର୍ଶନ), ଆଷାଢ଼ୀଶ୍ୱର (ପାପହରଣ ଓ କାଳବିଶେଷ ଯାତ୍ରା-ଟୀକା) ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଶିବଙ୍କ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନମୟ ବାଣୀ—କାଶୀ ସଂସାରଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଶରଣ, ପଞ୍ଚକ୍ରୋଶୀ ପରିମିତ ‘ନଗର-ଦେହ’ ଏବଂ ରୁଦ୍ରାବାସ। ‘ବାରାଣସୀ/କାଶୀ/ରୁଦ୍ରାବାସ’ ନାମ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ମାତ୍ରେ ଯମଭୟ ନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ମହାଦେବ ଗଣେଶଙ୍କୁ ଗଣସହ କାଶୀକୁ ପଠାନ୍ତି, ଯେପରି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସିଦ୍ଧି ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନତା ସ୍ଥିର ରହେ; ଏହାଦ୍ୱାରା କାଶୀର ଶାଶ୍ୱତ ଧାର୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶିବାଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଘ୍ନଜିତ୍/ବିଘ୍ନେଶ କାଶୀର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାଧନ କରିବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ବାରାଣସୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମାୟାବଳରେ ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ବୃଦ୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର-ପାଠକ/ଜ୍ୟୋତିଷୀ ରୂପେ ନଗରେ ଘୁରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଶକୁନ-ନିମିତ୍ତର ଅର୍ଥ କହି ଲୋକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅর্জନ କରନ୍ତି। ଗ୍ରହଣ, କ୍ରୁର ଗ୍ରହଯୋଗ, ଧୂମକେତୁ, ଭୂକମ୍ପ, ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ଓ ବୃକ୍ଷର ଅପଶକୁନ, ନଗରବିନାଶ ସୂଚକ ପ୍ରତୀକ ଦୃଶ୍ୟ—ଏମିତି ଅନେକ ଅମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଇ ସେ ଆସନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ବିପଦର ପରିବେଶ ଗଢ଼ନ୍ତି; ଫଳରେ ଅନେକ ନିବାସୀ ନଗର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। ପରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ସେଇ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାଣୀ ଲୀଳାବତୀ ତାଙ୍କୁ ରାଜା ଦିବୋଦାସଙ୍କ ପାଖକୁ ସୁପାରିଶ କରନ୍ତି। ରାଜା ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଏକାନ୍ତରେ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ଛଦ୍ମବେଶୀ ବିଘ୍ନେଶ ରାଜସ୍ତୁତି କରି, “ଅଠର ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରଦିଗରୁ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିବେ; ତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶକୁ ନିର୍ଦ୍ୱିଧାୟ ମାନିବା” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ମାୟାପ୍ରଭାବରେ ନଗର ବିଘ୍ନେଶଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ କାଶୀରେ ସେ କେଉଁ କେଉଁ ନାମ-ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବ, ରୁଦ୍ର, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନର ଆଦି ଦିବ୍ୟ ସମାବେଶ ମଧ୍ୟରେ ମହାଦେବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ବାରାଣସୀ ପ୍ରବେଶର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ପରେ ଶିବ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠରୂପେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ବିନାୟକଙ୍କୁ କାରଣାତୀତ ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଘ୍ନର ନିୟନ୍ତା ଓ ନିବାରକ, ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିଦାତା ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ତାପରେ ଧୂଣ୍ଢି-ବିନାୟକଙ୍କ ବିଶେଷ ଭୂମିକା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—କାଶୀରେ ପ୍ରବେଶ ସଫଳ କରିବାରେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଆବଶ୍ୟକ। ମଣିକର୍ଣିକାରେ ସ୍ନାନ, ମୋଦକ, ଧୂପ, ଦୀପ, ମାଳା ଆଦି ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତ—ବିଶେଷତଃ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀ—ର ବିଧାନ ଅଛି; ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରାରେ ତିଳ ଅର୍ପଣ ସହ ହୋମ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଧୂଣ୍ଢି ସମୀପରେ ପାଠ-ଜପର ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ବିଘ୍ନନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ କାଶୀକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ‘ଆବରଣ’କ୍ରମରେ ଦିଆଯାଏ—ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଅନେକ ବିନାୟକଙ୍କ ନାମ ଓ ସ୍ଥାନ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଭୟନିବାରଣ, ରକ୍ଷା, ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି, ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ଶକ୍ତି ଦମନ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇ କାଶୀକୁ ପରତପରତ ରକ୍ଷାବଳୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଗଣେଶ-ମଣ୍ଡଳ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
ଅଧ୍ୟାୟ ୮ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ମନ୍ଦରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବଙ୍କ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ସ୍କନ୍ଦ କାଶୀକେନ୍ଦ୍ରିକ ଏକ ମଳନାଶକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ରହିଛି—କର୍ମରେ ପ୍ରୟାସ ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ଫଳସିଦ୍ଧି ଦେବସାକ୍ଷୀ ଓ ପ୍ରେରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ଶିବସ୍ମରଣ ସହ କରା କର୍ମ ସଫଳ, ଶିବସ୍ମରଣ ବିନା ବିଧିପୂର୍ବକ କରା କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦରରୁ ବାରାଣସୀକୁ ଯାଇ, ଗଙ୍ଗାର ସୀମା/ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ପାଦୋଦକ-ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାପନା/ପରିଚୟ କରାଯାଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପରେ ଆଦିକେଶବ ଆଦି କେଶବ-ସ୍ଥାନ ଓ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ନାରଦ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଅମ୍ବରୀଷ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ତୀର୍ଥର ଘନ ପରିକ୍ରମା ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ପାଦୋଦକପାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତର୍ପଣ, ଦାନ ଓ ତାହାର ଫଳ—ଶୁଦ୍ଧି, ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ, ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଲାଭ—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ‘ସୌଗତ’ ତପସ୍ବୀ/ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆସି, ଅହିଂସାକୁ ପରମ ଧର୍ମ ଓ କରୁଣାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୀତି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି କଥା ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାମନାପୂରଣ ଓ ଶିବଙ୍କ ‘ଚିନ୍ତାସାଧକ’ ଶକ୍ତି ସହ ତୁଳନା କରି ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରି କାଶୀର ‘ପଞ୍ଚନଦ’ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଏହି ନାମ କାହିଁକି, ଏହା କାହିଁକି ପରମ ପାବନ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ପରାତ୍ପର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ କିପରି ସନ୍ନିଧାନ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଉତ୍ତରରେ ସ୍ଥାନାଧାରିତ ଉପଦେଶ ଦେଇ—ଭଗବାନ ନିରାକାର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସାକାର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ସର୍ବାଧାର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ—ବୋଲି ଦିବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି। କଥାରେ ବେଦଶିରା ଋଷି, ଶୁଚି ନାମ୍ନୀ ଅପ୍ସରା ଓ ଧୂତପାପା ନାମକ କନ୍ୟାର ଜନ୍ମ ଆସେ। ଧୂତପାପାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ହିଁ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ; ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେଇ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବାସ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି କରନ୍ତି, ଯାହାରୁ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ। ପରେ ଧର୍ମ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ପରସ୍ପର ଶାପ ହୁଏ—ଧର୍ମ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାଧର୍ମନଦୀ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଧୂତପାପା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତମଣି ସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ନଦୀ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ କ୍ରିୟାନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ପଞ୍ଚନଦରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃତର୍ପଣ, ବିନ୍ଦୁମାଧବ ପୂଜା, ପଞ୍ଚନଦଜଳ ପାନ/ପ୍ରୟୋଗ ପାବନ; ବିନ୍ଦୁତୀର୍ଥରେ ଦାନ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶକ ବୋଲି କାଶୀର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ।
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ‘ମାଧବ-ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ’ ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ମନ୍ଦର ପର୍ବତରୁ କେଶବ କାଶୀକୁ ଆସି ତାହାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପାବନତା ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ପଞ୍ଚନଦ-ହ୍ରଦକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଏହା ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ରତାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ତପସ୍ବୀ ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ ଆସି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଭଗବାନ ପରାତ୍ପର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ସାକାର ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେ ଏକ ବର ମାଗନ୍ତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ବିଶେଷକରି ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଭଗବାନ ପଞ୍ଚନଦରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ। ବିଷ୍ଣୁ ବର ଦେଇ କାଶୀକୁ ‘ତନୂ-ବ୍ୟୟ’ (ଦେହତ୍ୟାଗ) ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ବିଶେଷ ଭୂମି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଆଉ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ବିନ୍ଦୁ-ତୀର୍ଥ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଭକ୍ତି କଲେ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରେ ଦେହାନ୍ତରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ବୋଲି ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଶେଷଭାଗରେ କାର୍ତ୍ତିକ/ଊର୍ଜା ବ୍ରତର ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି—ଆହାର ସଂଯମ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ଦୀପଦାନ, ଏକାଦଶୀ ଜାଗରଣ, ସତ୍ୟ, ବାକ୍-ସଂଯମ, ଶୌଚ ନିୟମ ଏବଂ ଉପବାସର କ୍ରମିକ ବିକଳ୍ପ। ଏହି ନୀତିମାନେ ଧର୍ମକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ଚତୁର୍ବର୍ଗ ସାଧନକୁ ସହାୟ କରେ ଏବଂ ପରମଦେବ ପ୍ରତି ଅଦ୍ୱେଷ ଓ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ପବିତ୍ରକାରୀ ମାଧବକଥା ଓ ପଞ୍ଚନଦର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ପୁନଃ ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ବିନ୍ଦୁ-ମାଧବଙ୍କ ବାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ ଋଷିଙ୍କୁ ଭଗବାନ ମାଧବଙ୍କ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି। ପରେ ଏକ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ-ରୂପରେ ନିଜକୁ ପରିଚୟ ଦିଅନ୍ତି—କେଶବ/ମାଧବ/ନୃସିଂହ ଆଦି—ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ଫଳ କହନ୍ତି: ଜ୍ଞାନ-ସ୍ଥିରତା (ଜ୍ଞାନ-କେଶବ), ମାୟାରୁ ରକ୍ଷା (ଗୋପୀ-ଗୋବିନ୍ଦ), ସମୃଦ୍ଧି (ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନୃସିଂହ), ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି (ଶେଷ-ମାଧବ), ଉଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି (ହୟଗ୍ରୀବ-କେଶବ) ଇତ୍ୟାଦି। ତାପରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ କାଶୀର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭାବ ଘୋଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ ‘ରହସ୍ୟ’ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ବିଧିପୂର୍ବକ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତା, ଋଷି, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟାହ୍ନ-ଆଚାରଚକ୍ରରେ ଭାଗ ନେଉଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ମହିମା ଏପରି ଯେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଗୋଟିଏ ଗାୟତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଆହୁତି ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ସୀମା ପଚାରିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପରିସର, ବିନାୟକ ଆଦି ଚିହ୍ନ ଧରି ଏହାର ସ୍ଥୂଳ ସୀମା କହନ୍ତି ଏବଂ ସମୀପ ତୀର୍ଥ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଦେବୀରୂପେ ଧ୍ୟାନ, ମନ୍ତ୍ରବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଜପ-ହୋମ ପ୍ରମାଣ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ନିକଟସ୍ଥ ଶିବଲିଙ୍ଗ, ତୀର୍ଥ ଓ ରକ୍ଷକ ରୂପମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ସହ, ବିନ୍ଦୁ-ମାଧବକଥା ଭକ୍ତିରେ ପଢ଼ିଲେ/ଶୁଣିଲେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କାଶୀରେ ଘଟିଥିବା ଦିବ୍ୟ ସମାଗମର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି—ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କ ଆଗମନ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ରବି, ଗଣ ଓ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ ଶିବ-ସମ୍ମାନର ନୀତି। ସ୍କନ୍ଦ ସଭା-ଶିଷ୍ଟାଚାର—ପ୍ରଣାମ, ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା, ଆଶୀର୍ବାଦ ଇତ୍ୟାଦି—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଚରଣବିଷୟରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣାପରାଧର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପାବନ ଫଳ କହନ୍ତି। ଦିବୋଦାସଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ନିୟମାନୁସାରେ କାଶୀର ବାହାରେ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା କଥା ରବି କହନ୍ତି; ଶିବ ଏହାକୁ ଦୈବୀ ପ୍ରଶାସନର ଅଂଶ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ତୀର୍ଥୋତ୍ପତ୍ତି—ଗୋଲୋକରୁ ପାଞ୍ଚ ଦିବ୍ୟ କପିଲା ଗାଈ ଆସି ଦୁଧ ଝରାନ୍ତି; ସେହି ଦୁଧରୁ ହ୍ରଦ ଗଠିତ ହୋଇ, ଶିବ ତାହାକୁ ‘କପିଲାହ୍ରଦ’ ନାମ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଚାହିଲେ; ଶିବ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ତର୍ପଣର ନିୟମ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, କୁହୂ/ସୋମ-ସଂଯୋଗ ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତିର ବିଶେଷ ଫଳ କହନ୍ତି। ମଧୁସ୍ରବା, କ୍ଷୀରନୀରଧି, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ-ତୀର୍ଥ, ଗଦାଧର, ପିତୃ-ତୀର୍ଥ, କପିଲଧାରା, ଶିବଗୟା ଇତ୍ୟାଦି ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧିକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ଲାଭ ଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ମହାପାପନାଶ ଓ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟର ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଇ, କଥାକୁ ‘କାଶୀ-ପ୍ରବେଶ’ ଜପାଖ୍ୟାନ ପରମ୍ପରା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କାଶୀର ବୈଭବ ଓ ତାରକାରେ (କାଶୀ) ରେ ଶିବଙ୍କ ଲୀଳା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଜୟଗୀଷବ୍ୟ ନାମକ ଯୋଗୀ-ମୁନିଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ତ୍ରିନେତ୍ର ମହାଦେବଙ୍କ ‘ବିଷମ-ଇକ୍ଷଣ’ କମଳଚରଣ ପୁନଃ ଦର୍ଶନ ନହେଉଅବଧି ସେ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ; ଦର୍ଶନ ବିନା ଭୋଜନକୁ ସେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ମନେ କରନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ଶିବ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି; ସେ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି। ନନ୍ଦୀ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗୁହାକୁ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଦିବ୍ୟ ‘ଲୀଳା-କମଳ’ ସ୍ପର୍ଶରେ ସଞ୍ଜୀବିତ ଓ ସବଳ କରି ଶିବ-ଗୌରୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଜୟଗୀଷବ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଶିବସ୍ତୋତ୍ରରେ ନାନା ନାମ-ବିଶେଷଣରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଏକାନ୍ତ ଶରଣାଗତି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଜୟଗୀଷବ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗରେ ନିତ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଏବଂ ଯୋଗୋପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ମହାପାପନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟ-ଭକ୍ତିବର୍ଧକ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଶୀର ତୀର୍ଥଭୂଗୋଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠବାପୀ ନିକଟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଗୌରୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ସୋମବାର, ଅନୁରାଧା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମହାଯାତ୍ରା ବିଧାନ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଉତ୍ସବ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଶେଷ ଫଳ; ଏବଂ ପରେ ନିବାସେଶ (ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱ-ସ୍ଥାପିତ ନିବାସ-ଲିଙ୍ଗ) ନାମକରଣ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଲେଶରୁ ରକ୍ଷା କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ‘ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-ସ୍ଥାନ’ରେ କ’ଣ ଘଟିଲା? ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି: ଶିବ ମନ୍ଦରକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ କାଶୀର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷେତ୍ର-ତ୍ୟାଗୀ ସାଧକମାନେ ମହାକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଅର୍ଥାଧାରରେ ‘ଦଣ୍ଡଖାତା’ ନାମକ ସୁନ୍ଦର ପୋଖରୀ ଖୋଦାଇ, ତାହାର ଚାରିପାଖେ ଅନେକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେମାନେ ବିଭୂତିଧାରଣ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧାରଣ, ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ—ଏହି ଶୈବ ଆଚାର ନିତ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଶିବଙ୍କ ପୁନରାଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମନ୍ଦାକିନୀ, ହଂସତୀର୍ଥ, କପାଳମୋଚନ, ଋଣମୋଚନ, ବୈତରଣୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀତୀର୍ଥ, ପିଶାଚମୋଚନ ଆଦି ବହୁ ତୀର୍ଥ/କୁଣ୍ଡରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ଆସି ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଉପହାର ଓ ମଙ୍ଗଳସ୍ତୁତି ସହିତ ସମବେତ ହେଲେ। ଶିବ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—କାଶୀ ‘କ୍ଷେମମୂର୍ତ୍ତି’ ଓ ‘ନିର୍ବାଣନଗରୀ’; ‘କାଶୀ’ ନାମର ମନ୍ତ୍ରସ୍ମରଣ ରକ୍ଷକ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତକ। କାଶୀଭକ୍ତଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଘୋଷଣା କରି, ଭକ୍ତି ବିନା କାଶୀରେ ବସିବାର ଦୋଷ ସତର୍କ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବର ଦିଅନ୍ତି—ପ୍ରଭୁ କାଶୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଭକ୍ତି ଅଚଳ ଓ କାଶୀନିବାସ ନିରନ୍ତର ହେବ, ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥିର ରହିବ। ପରେ କାଶୀବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୀତିନିୟମ—ସେବା, ପୂଜା, ସଂଯମ, ଦାନ, ଦୟା, ଅହିଂସା ଓ ଅହିତକର ବାକ୍ୟ ପରିହାର—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। କାଶୀରେ ଦୁରାଚାରର କର୍ମଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ମଧ୍ୟରେ ‘ରୁଦ୍ର-ପିଶାଚ’ ପରି କଠୋର ଅନ୍ତରାବସ୍ଥା ଓ ଶୋଧନଦୁଃଖ ଭୋଗି ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଅବିମୁକ୍ତର ବିଶେଷ ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ନରକପତନ ନାହିଁ; ପ୍ରସ୍ଥାନକାଳେ ଶିବ ତାରକ-ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ଏହି ‘ଗୁହ୍ୟ ଆଖ୍ୟାନ’ର ପାଠ-ଶ୍ରବଣ-ଉପଦେଶ ପାପକ୍ଷୟ କରି ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ କୁମ୍ଭଜଙ୍କୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ଗଣନା କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଓ ପାପ-କଲୁଷ ନାଶକ ପବିତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବିଶେଷ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ପରାଶରେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ‘ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ’ ମିଳେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟେଶ୍ୱର ବୁଦ୍ଧିଭ୍ରମ ହରେ; ଜାବାଳୀଶ୍ୱର ଦୁର୍ଗତି ରୋକେ; ସୁମନ୍ତୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ କୁଷ୍ଠ/ଚର୍ମରୋଗ ଶମେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପୂଜା, ନମସ୍କାର ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ କଲୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—ଏହା ସାଧାରଣ ଫଳଶ୍ରୁତି। ତାପରେ ପ୍ରଥମ କାରଣକଥା: ଜ୍ୟେଷ୍ଠସ୍ଥାନ ନିକଟେ ଶିବା/ଦେବୀ କଣ୍ଡୁକ (ଗେଣ୍ଡା) ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ ଦୁଇ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ସର୍ବଜ୍ଞ ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ସେଇ ଗେଣ୍ଡାରେ ନିହତ କରନ୍ତି; ସେଇ କଣ୍ଡୁକ ଲିଙ୍ଗରୂପ ହୋଇ ‘କଣ୍ଡୁକେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଦୁଃଖନିବାରକ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟଦାୟକ। ପରେ ଦଣ୍ଡଖାତ ତୀର୍ଥର ଦ୍ୱିତୀୟ କଥା: ବେଦଯଜ୍ଞରେ ଦେବବଳ ବଢ଼େ ବୋଲି ଜାଣି ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରେ, ଛଦ୍ମବେଶରେ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଶିବରାତ୍ରିରେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ପୂଜକ ରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ଶିବ ବ୍ୟାଘ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ‘ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଏହାର ସ୍ମରଣରେ ସଙ୍କଟରେ ଜୟ, ଚୋର-ପଶୁ ଆଦି ଭୟରୁ ରକ୍ଷା ଓ ଉପାସକଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ମିଳେ; ଶେଷରେ ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମେ ‘ଉଟଜେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତରକ୍ଷାର୍ଥେ ଉଦ୍ଭବିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଜ୍ୟେଷ୍ଠେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରିସରରେ ଦିଗନୁସାରେ ଥିବା ଉପଲିଙ୍ଗ, କୁଣ୍ଡ ଓ ବାପୀମାନଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଗଣନା କରି ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା‑ପଥ ଦେଖାନ୍ତି। ଅପ୍ସରସେଶ୍ୱର ଓ ଅପ୍ସରସ‑କୂପ (ସୌଭାଗ୍ୟ‑ଉଦକ)ରେ ସ୍ନାନ‑ଦର୍ଶନ କଲେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବାପୀ ନିକଟର କୁକ୍କୁଟେଶ ଗୃହବୃଦ୍ଧି ଫଳଦାୟୀ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ‑ବାପୀ ତଟରେ ପିତାମହେଶ୍ୱରକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପିତୃତୃପ୍ତି ପାଇଁ, ଏବଂ ଗଦାଧରେଶ୍ୱରକୁ ପିତୃସନ୍ତୋଷଦାୟୀ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ନାଗ‑ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତୀର୍ଥ—ବାସୁକୀଶ୍ୱର ଓ ବାସୁକୀ‑କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ‑ଦାନ ବିଧି, ନାଗପଞ୍ଚମୀକୁ ବିଶେଷ ଦିନ ଭାବେ ଧରି ସର୍ପଭୟ ଓ ବିଷରୁ ରକ୍ଷା ଫଳ। ତକ୍ଷକେଶ୍ୱର ଓ ତକ୍ଷକ‑କୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଏହି ରକ୍ଷା‑ଭାବକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାନ୍ତି। ଭୈରବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କପାଳୀ ଭୈରବ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭୟ ହରନ୍ତି ଏବଂ ଛଅ ମାସରେ ବିଦ୍ୟାସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କଥା; ଚଣ୍ଡୀ ମହାମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ବଳି‑ନୈବେଦ୍ୟରେ ପୂଜା କରିବା, ମହାଷ୍ଟମୀ ଯାତ୍ରାରେ ଯଶ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ। ପୁନଃ ଚତୁଃସାଗର‑ବାପିକା ଓ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଚାରି ଲିଙ୍ଗ; ହରଙ୍କ ବୃଷଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୃଷଭେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ଛଅ ମାସରେ ମୋକ୍ଷ। ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱର‑କୁଣ୍ଡରେ ଅର୍ପଣ‑ପୂଜାର ଫଳ “ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଗ”, ଏବଂ କର୍କୋଟେଶ୍ୱର‑କର୍କୋଟ‑ବାପୀରେ ନାଗଲୋକ ସମ୍ମାନ ଓ ବିଷଭୟମୁକ୍ତି। ଧୁଂଧୁମାରୀଶ୍ୱର ଶତ୍ରୁଜନ୍ୟ ଭୟ ନାଶ କରନ୍ତି, ପୁରୂରବେଶ୍ୱର ଚତୁର୍ବର୍ଗ ଦେନ୍ତି, ସୁପ୍ରତୀକେଶ୍ୱର କୀର୍ତ୍ତି‑ବଳ ଦେନ୍ତି ଓ ବଡ଼ ସରୋବର ସହ ଯୁକ୍ତ। ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରରେ ବିଜୟଭୈରବୀ ରକ୍ଷାକାରିଣୀ, ହୁଣ୍ଡନ‑ମୁଣ୍ଡନ ଗଣ ବିଘ୍ନନାଶକ—ଦର୍ଶନରେ କଲ୍ୟାଣ। ଶେଷରେ ବରଣା ତଟରେ ମେନା‑ହିମବାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଭବ୍ୟ ନିର୍ମାଣ, ଏବଂ ଏହି ମହିମା ଶୁଣିଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କାଶୀରେ ସ୍ଥିତ ରତ୍ନେଶ୍ୱର ମହାଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରକଟତା କଥା କହନ୍ତି—ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣଭାବରେ ହିମବାନ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିବା ରତ୍ନରାଶିରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନମୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ‘ଜ୍ଞାନ-ରତ୍ନ’ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିବ-ପାର୍ବତୀ ସେଠାକୁ ଆସି, ଲିଙ୍ଗର ଗଭୀର ମୂଳତ୍ୱ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜ ବିଷୟରେ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ଶିବ ତାହାର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ‘ରତ୍ନେଶ୍ୱର’ ନାମ ଦେଇ ବାରାଣସୀରେ ଏହାର ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକତା ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଗଣମାନେ (ସୋମନନ୍ଦିନ ଆଦି) ଶୀଘ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିର-ନିର୍ମାଣ ଓ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଗ୍ରନ୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କାଶୀର ତୀବ୍ର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପରେ ଏକ ଇତିହାସ: ଶିବରାତ୍ରିରେ ଭକ୍ତିସହ ନୃତ୍ୟସେବା କରିଥିବା କଳାବତୀ ନାମକ ନର୍ତ୍ତକୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜକନ୍ୟା ରତ୍ନାବଳୀ ହୁଏ। ସେ ନିତ୍ୟ ରତ୍ନେଶ୍ୱର-ଦର୍ଶନବ୍ରତ ରଖି, ଭବିଷ୍ୟତ ସ୍ୱାମୀ ଦେବତା ସୂଚିତ ନାମ ସହ ସମାନ ହେବେ ବୋଲି ବର ପାଏ। ଆଗକୁ ସଙ୍କଟରେ ରତ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚରଣୋଦକ/ଅଭିଷେକଜଳକୁ ସର୍ବ ଉପଚାର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି କଥାଶ୍ରବଣ ବିରହଶୋକ ଆଦି ଦୁଃଖ ଶମାଏ ଓ ରକ୍ଷା-ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରାଯାଏ।
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅବିମୁକ୍ତ-କ୍ଷେତ୍ରର କାରଣକଥାର ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍କନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ “ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ମହାପାପନାଶକ” ଘଟଣା କହନ୍ତି—ମହିଷାସୁରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗଜାସୁର ମହାକାୟ ହୋଇ କାଶୀରେ ଉପଦ୍ରବ କରେ। ଶିବ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ପରେ ସଂବାଦରେ ଗଜାସୁର ଶିବଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ମାନି ବର ମାଗେ। ଗଜାସୁର ନିଜ ଚର୍ମ (କୃତ୍ତି) ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟବସ୍ତ୍ର ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ; ତେଣୁ “କୃତ୍ତିବାସ” ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶିବ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଅବିମୁକ୍ତରେ ଯେଉଁଠି ତାହାର ଦେହ ପତିତ, ସେଠାରେ “କୃତ୍ତିବାସେଶ୍ୱର” ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି—କାଶୀର ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହାପାତକହର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ପୂଜା, ସ୍ତୋତ୍ର, ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଜାଗରଣ-ଉପବାସ, ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଉତ୍ସବ ଆଦି ମହାଫଳଦାୟକ। ତ୍ରିଶୂଳ ଉତ୍ତୋଳନରୁ ଗଢ଼ା କୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ ହୋଇ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣରେ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସବରେ ଝଗଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ କୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—କାଉମାନେ ହଂସସଦୃଶ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହିପରି “ହଂସତୀର୍ଥ” ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ହଂସତୀର୍ଥ/କୃତ୍ତିବାସ ପରିସରରେ ଲିଙ୍ଗ, ଭୈରବ, ଦେବୀ, ବେତାଳ, ନାଗ ଓ ଆରୋଗ୍ୟକୁଣ୍ଡ ଆଦିର ପରିକ୍ରମା ଓ ଫଳ କୁହି, ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଶ୍ରବଣରେ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନସମ ଶୁଭଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
ସ୍କନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କାଶୀରେ ଥିବା ସେହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସଂଯମୀ ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ “ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ” ସେବନ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ତାଲିକା-ଶୈଳୀରେ ଚାଲେ—ନନ୍ଦୀ ଶିବଙ୍କୁ କାଶୀର ଭବ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନାନ୍ତର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥ-ଶକ୍ତି କାଶୀରେ ସଂକେନ୍ଦ୍ରିତ ହେବାର କଥା ଜଣାନ୍ତି। ଦିଗ-ଚିହ୍ନ ଓ ନିକଟ ପରିଚୟ (ବିନାୟକ ସ୍ଥାନ, କୁଣ୍ଡ, ବିଶେଷ ପଡ଼ା) ସହ ଅନେକ ସ୍ଥାନନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନ ସହ ଫଳଶ୍ରୁତି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ପାପନାଶ, ସିଦ୍ଧି, ବିଜୟ, କଳିକାଳରେ ନିର୍ଭୟତା, ଦୁର୍ଜନ୍ମ ପରିହାର, ଏବଂ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି। “ପବିତ୍ର ସଂକ୍ଷେପ” ଧାରଣା ମୁଖ୍ୟ: କାଶୀର ସ୍ଥାନୀୟ ସମତୀର୍ଥରେ କୃତ କର୍ମ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନୈମିଷ, ପ୍ରଭାସ, ଉଜ୍ଜୟିନୀ ପରି ଦୂର କ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ବହୁଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଅବିମୁକ୍ତ ଓ ମହାଦେବ-ଲିଙ୍ଗକୁ କାଶୀର ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ର ପରିଚୟର ଆଧାର ଭାବେ ଉତ୍ତୋଳନ କରି, ରକ୍ଷକ ଦେବତା ଓ କଳ୍ପକଳ୍ପାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଗରର ଅକ୍ଷୟ ପାବନତା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କାତ୍ୟାୟନେୟ/ନନ୍ଦିନ ପରମ୍ପରାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ କେଉଁ କେଉଁ ଦେବୀ କେଉଁଠି ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ କେଉଁ ଦିବ୍ୟ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ସ୍କନ୍ଦ ଵାରାଣସୀରେ ଦେବୀ-ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନକ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଗଙ୍ଗାତଟରେ ବିଶାଳତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ବିଶାଳାକ୍ଷୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି; କାଶୀ-ନିବାସ ପୁଣ୍ୟ ସହ ଜଡିତ ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ଚୌଦ୍ଦ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଲଲିତାତୀର୍ଥ ଓ ଲଲିତା ଦେବୀ, ପରେ ବିଶ୍ୱଭୁଜା (ବିଶେଷତଃ ନବରାତ୍ରି ଯାତ୍ରାର ଗୁରୁତ୍ୱ ସହ) ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷକ ଶକ୍ତିରୂପ—ବାରାହୀ, ଶିବଦୂତୀ, ଐନ୍ଦ୍ରୀ, କୌମାରୀ, ମାହେଶ୍ୱରୀ, ନାରସିଂହୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ନାରାୟଣୀ, ଗୌରୀ/ଶୈଲେଶ୍ୱରୀ—କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚିତ୍ରଘଣ୍ଟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉତ୍ସବାଚାର, ନିଗଦଭଞ୍ଜନୀର ବନ୍ଧନମୋଚନ ଭାବ, ଅମୃତେଶ୍ୱରୀର ଅମରତ୍ୱ-ପ୍ରତୀକ, ସିଦ୍ଧଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ-ପୀଠର ସିଦ୍ଧି-ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଉଗ୍ର ରକ୍ଷାତ୍ରୟ—ଚର୍ମମୁଣ୍ଡା, ମହାରୁଣ୍ଡା, ଚାମୁଣ୍ଡା—ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦକ୍ଷିଣଦିଗର ରକ୍ଷିକା ସ୍ୱପ୍ନେଶ୍ୱରୀ/ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଦେବୀପୂଜା କେବଳ ଫଳଦାୟକ କର୍ମ ନୁହେଁ; ଜୀବନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଓ କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା ନୈତିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଦେବୀ କିପରି “ଦୁର୍ଗା” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ କାଶୀରେ ତାଙ୍କ ପୂଜା କିପରି କରିବା ଉଚିତ। ସ୍କନ୍ଦ ଏକ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି—“ଦୁର୍ଗ” ନାମକ ଅସୁର ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ବଶ କରି, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞାଚାର ଓ ସାମାଜିକ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ। ତାହାର ଫଳରେ ଜଗତ ଓ ନଗରରେ ଭୟ, କଳହ, ଅନାଚାର, ଧର୍ମଭ୍ରଷ୍ଟତା ବଢ଼େ—ଏହିଁ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ। ମଧ୍ୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ନୀତି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅତିହର୍ଷ-ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ବିପଦରେ ବିଷାଦରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବା ନୁହେଁ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶମ, ସତ୍ୟ ଧର୍ମର ଆଧାର। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଥିବା ଦେବମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବୀ ଅସୁରମର୍ଦନ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ କାଳରାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୂତୀ ଭାବେ ପଠାନ୍ତି। କାଳରାତ୍ରୀ ଅସୁର ଦୁର୍ଗକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଅନ୍ତିମ ଚେତାବନୀ ଦିଅନ୍ତି—ତ୍ରିଲୋକକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେ, ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ପ୍ରଚଳିତ କର, ଲୋକଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କର; ନଚେତ୍ ଦଣ୍ଡ ଅନିବାର୍ୟ। ସେ ବାକ୍ଚାତୁର୍ଯ୍ୟରେ ତାହାର ଲୋଭ ଓ ଅତିମଦକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଅସୁର ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, କାଳରାତ୍ରୀ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ସେନାକୁ ଦହନ କରନ୍ତି ଓ ଆକ୍ରମଣକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବୀ ଅନେକ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରି ଅସୁରସେନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି—ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଦେବୀର ରକ୍ଷା ମାନେ କେବଳ ବିଜୟ ନୁହେଁ, ଯଜ୍ଞ-ଧର୍ମ ଓ ନୈତିକ ସମତୋଳର ପୁନଃସ୍ଥାପନ।
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଉମାଙ୍କ ସାକାର ଶକ୍ତିସମୂହ ସହ ଯୁକ୍ତ ପରମ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କ’ଣ? ସ୍କନ୍ଦ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିନାମର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଶାକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱମାନଚିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ-ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଘଟଣା: ‘ଦୁର୍ଗ’ ନାମକ ପ୍ରବଳ ଅସୁର ବାତ୍ୟାସଦୃଶ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ ଏବଂ ହାତୀ, ମହିଷ, ବହୁଭୁଜ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦେବୀ ସଠିକ୍ ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗରେ ପ୍ରତିହତ କରି ଶେଷରେ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାକୁ ଦମନ କରି ବିଶ୍ୱସ୍ଥିତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ସର୍ବଦେବମୟୀ’ ବୋଲି କହି ଦିଗ୍ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଭେଦର ଅନେକ ରୂପକୁ ଏକ ପରମ ଏକତାରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ‘ବଜ୍ରପଞ୍ଜର’ ନାମରେ କବଚରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୟ ଓ ଉପଦ୍ରବ ନାଶକ ବୋଲି ଫଳ ଦିଆଯାଏ; ଦେବୀ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ଘଟଣାରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ‘ଦୁର୍ଗା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ଶେଷରେ କାଶୀରେ ବିଶେଷ ବିଧାନ—ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ବିଶେଷତଃ ମଙ୍ଗଳବାର) ପୂଜା, ନବରାତ୍ର ଭକ୍ତି, ବାର୍ଷିକ ତୀର୍ଥାଚରଣ, ଦୁର୍ଗା-କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା; ସହିତ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷକ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଭୈରବ ଓ ବେତାଳଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂଳାପ ଧୀରେଧୀରେ ପରତ ପରତ ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଷଡାନନ ତ୍ରିଲୋଚନ ମହାଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ କିପରି ଗଲେ, ବିରଜା-ପୀଠର ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ, ଏବଂ କାଶୀର ଲିଙ୍ଗ-ତୀର୍ଥ ଭୂଗୋଳ କିପରି ବୁଝିବା। ସ୍କନ୍ଦ ବିରଜା ଆସନକୁ ପରିଚୟ କରାଇ ତ୍ରିଲୋଚନ ମହାଲିଙ୍ଗ ଓ ପିଲିପିଲା ତୀର୍ଥକୁ ଏକ ସମଗ୍ର ତୀର୍ଥ-ସଙ୍କୁଳ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବୀ ଶିବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—କାଶୀର ଯେଉଁ ଅନାଦି-ସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ବାଣର କାରଣ ଏବଂ କାଶୀକୁ ମୋକ୍ଷପୁରୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ତାଲିକା ଦିଅନ୍ତୁ। ଶିବ ଓଂକାର ଓ ତ୍ରିଲୋଚନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚୌଦ୍ଦଟି ପ୍ରଧାନ ଲିଙ୍ଗର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଏମାନଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭାବରେ ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକର ରହେ ବୋଲି କହନ୍ତି; ନିୟମିତ ଯାତ୍ରା ଓ ପୂଜାର ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ କିଛି ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରକାଶିତ ଲିଙ୍ଗ ଭକ୍ତ-ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସୁଲଭ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଦେବୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଓଂକାରଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ—ଆନନ୍ଦକାନନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଆଦ୍ୟ ଅକ୍ଷର (ଅ-ଉ-ମ) ର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ, ନାଦ-ବିନ୍ଦୁ ତତ୍ତ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ବରଦାନ ଓ ଦର୍ଶନ-ଜପରେ ମୋକ୍ଷାଶ୍ୱାସ। ଏଭଳି ତୀର୍ଥ-ମାନଚିତ୍ର, ଯାତ୍ରା-ବିଧି ଓ ପ୍ରଣବକୁ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ସବୁ ଏକ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଧାର୍ମିକ ଉପଦେଶରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର (କାଶୀ)ର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଓଂକାର-ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପଦ୍ମକଲ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦମନ ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖମୂଳତା ବୁଝି ଆଶ୍ରମ, ନଗର, ବନ, ନଦୀ, ତୀର୍ଥ ଆଦିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ତପସ୍ୟା କରେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ହୋମ, ଗୁରୁସେବା, ଶ୍ମଶାନବାସ, ଔଷଧ-ରସାୟନ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଘୋର ତପ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମନସ୍ଥିରତା ଓ ‘ସିଦ୍ଧିର ବୀଜ’ ମିଳେନି; ତେଣୁ “ଏହି ଦେହରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି” ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉପଦେଶ ମାଗେ। ଦୈବଯୋଗେ ଦମନ ରେବାତଟରେ ଓଂକାରଧାମକୁ ପହଞ୍ଚି ପାଶୁପତ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମୁନି ଗର୍ଗଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ। ଗର୍ଗ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ସଂସାରସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାରକାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ସୀମାରକ୍ଷକ ଓ ମଣିକର୍ଣିକା-ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସାଧନାକୁ ଓଂକାର-ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେ ପାଶୁପତ ଆଦର୍ଶମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧିଲାଭ କଥା କହି ଏକ ସତର୍କତାମୂଳକ କାହାଣୀ ଦିଅନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିବା ଏକ ବେଙ୍ଗ ଦୋଷବଶତଃ କ୍ଷେତ୍ରବାହାରେ ମରି ମିଶ୍ର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ସହ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଏ; ଏହା ଶିବଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନର ନିୟମ ଦର୍ଶାଏ। ପରେ ସେହି ବେଙ୍ଗରୁ ପୁନର୍ଜାତ ମାଧବୀ ଓଂକାର ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି—ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ, ସେବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଲିଙ୍ଗଏକପରାୟଣତା—ଦ୍ୱାରା ବୈଶାଖ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ଉପବାସ-ଜାଗରଣରେ ଲିଙ୍ଗରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଦିବ୍ୟ ତେଜ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ସବ ପରମ୍ପରାର ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାବନତା ଓ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ନିତ୍ୟ ରକ୍ଷା କଥା କହେ।
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବ ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶୁଣି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି “ତ୍ରିବିଷ୍ଟପୀ” କଥା ଜାଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ କାଶୀର ଆନନ୍ଦକାନନରେ ଅବସ୍ଥିତ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଲୋଚନ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି, ସମୀପସ୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଭୂଗୋଳ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀ, କାଲିନ୍ଦୀ/ଯମୁନା ଓ ନର୍ମଦା—ଏହି ତ୍ରିନଦୀ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନରୂପେ ଲିଙ୍ଗସେବା କରନ୍ତି ବୋଲି ତ୍ରିନଦୀ-ପ୍ରତୀକ ଦିଆଯାଇଛି; ନଦୀନାମଧାରୀ ଉପଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ-ଅର୍ଚ୍ଚନାର ବିଶେଷ ଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପିଲିପିଲା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପିଣ୍ଡାଦି କର୍ମ, ଏବଂ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ/ତ୍ରିଲୋଚନ ପୂଜା—ଏସବୁକୁ ବହୁ ପାପ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଶିବନିନ୍ଦା ଓ ଶୈବଭକ୍ତ-ନିନ୍ଦାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଷେଧ ଅଛି। ପଞ୍ଚାମୃତ, ଗନ୍ଧ-ମାଳ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ-ଧ୍ୱଜ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ନମସ୍କାର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠ ଭଳି ଭକ୍ତିବିଧି, ମାସିକ ଶୁଭ ଦିନ, ଏବଂ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପର ସଦା ମଙ୍ଗଳତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶାନ୍ତନବ, ଭୀଷ୍ମେଶ, ଦ୍ରୋଣେଶ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମେଶ୍ୱର, ବାଲଖିଲ୍ୟେଶ୍ୱର, ବାଲ୍ମୀକେଶ୍ୱର ଆଦି ସମୀପ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତାଙ୍କର ଫଳପ୍ରଦାନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ମୈତ୍ରାବରୁଣଙ୍କୁ ବିରଜା-ନାମକ ପୀଠରେ ତ୍ରିଲୋଚନଙ୍କ ରତ୍ନନିର୍ମିତ ପ୍ରାସାଦର ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ପାରାବତ-ଦମ୍ପତି ନିତ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବାଦ୍ୟନାଦ ଓ ଆରତିଦୀପ ଆଦିର ଅବିରତ ଭକ୍ତିମୟ ଧ୍ୱନିମଧ୍ୟରେ ବସବାସ କରେ। ଗୋଟିଏ ବାଜ ତାଙ୍କ ଗତିବିଧି ଦେଖି ପଥ ଅଟକାଇ ଦେଇ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମାଦା ପାରାବତୀ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରି ନୀତି କହେ—ପ୍ରାଣ ରହିଲେ ପରିବାର, ଧନ, ଘର ସବୁ ପୁଣି ମିଳିପାରେ; ସ୍ଥାନାସକ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ। ତଥାପି ସେ କାଶୀ, ଓଁକାରଲିଙ୍ଗ ଓ ତ୍ରିଲୋଚନକୁ ପରମ ପବିତ୍ର କହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ମଧ୍ୟର ଧର୍ମସଙ୍କଟକୁ ତୀବ୍ର କରେ। ପୁରୁଷ ପାରାବତ ପ୍ରଥମେ ମାନେ ନାହିଁ; ବିବାଦ ହୁଏ ଏବଂ ବାଜ ଦୁହେଁକୁ ଧରିନେଇଥାଏ। ସେତେବେଳେ ସ୍ତ୍ରୀ ଉପାୟ ଦେଖାଏ—ବାଜ ଉଡୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ପାଦକୁ ଠୁଣ୍ଟରେ କାମୁଡ଼; ଉପାୟ ସଫଳ ହୋଇ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପତି ମଧ୍ୟ ପଡ଼ି ରକ୍ଷା ପାଏ। ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଅବିରତ ଉଦ୍ୟମ ଭାଗ୍ୟ ସହ ମିଶିଲେ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଉଦ୍ଧାର ମିଳେ। ପରେ କର୍ମଫଳ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଦମ୍ପତି ଅନ୍ୟତ୍ର ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଏ। ସହିତ ପରିମାଳାଳୟ ନାମକ ବିଦ୍ୟାଧର କାଶୀରେ ତ୍ରିଲୋଚନପୂଜା ବିନା ଭୋଜନ ନ କରିବା କଠୋର ବ୍ରତ ନେଇଥାଏ; ନାଗକନ୍ୟା ରତ୍ନାବଳୀ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ପୁଷ୍ପ, ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟରେ ତ୍ରିଲୋଚନଙ୍କୁ ପୂଜି ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ ପାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ତ୍ରିଲୋଚନକଥା ଶ୍ରବଣ ପାପଭାରାକ୍ରାନ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରି ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ପାର୍ବତୀ କରୁଣାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କେଦାରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—କେଦାରକୁ ଯିବାର ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଘରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ପଥରେ ଅଗ୍ରସରତା, ନାମସ୍ମରଣ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦର୍ଶନ ଓ ତୀର୍ଥଜଳ ଗ୍ରହଣ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ରମରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଫଳ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ବଢ଼େ। ତାପରେ ହରପାପ-ହ୍ରଦ (କେଦାର-କୁଣ୍ଡ)ରେ ସ୍ନାନ, ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥାରେ ପାଶୁପତ ଶାସନାନୁଗତ ଯୁବ ତପସ୍ବୀ (ଏଠାରେ ବଶିଷ୍ଠ) କେଦାରଯାତ୍ରା କରେ; ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଦିବ୍ୟଗତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କଳିଯୁଗର ସାଧକମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ତୀର୍ଥରେ ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ କେଦାର ଆସପାସର ଲିଙ୍ଗ—ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦେଶ୍ୱର, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଅମ୍ବାରୀଷେଶ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନେଶ୍ୱର, କାଳଞ୍ଜରେଶ୍ୱର, କ୍ଷେମେଶ୍ୱର ଆଦି—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, କାଶୀରେ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରାପଥ ରୂପାୟିତ ହୁଏ।
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂଲାପ-ପରମ୍ପରାରେ ଗଠିତ। ପାର୍ବତୀ ଆନନ୍ଦକାନନରେ ଏକ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ଯାହାର ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ, ପ୍ରଣାମ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ-ଅଭିଷେକ ମହାପାପକ୍ଷୟ କରେ ଏବଂ ଦାନ-ଜପ-ଅର୍ପଣର ଫଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରେ। ଶିବ ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦବନର ‘ପରମ ରହସ୍ୟ’ ବୋଲି କହି, ପରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ମୁଖରେ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଏଠାରେ ଧର୍ମତୀର୍ଥ ଓ ଧର୍ମପୀଠର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ପାପମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିବସ୍ୱତ୍ପୁତ୍ର ଯମ ଶିବଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି—ଋତୁନିୟମ, ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅଳ୍ପ ଜଳସେବନ ଇତ୍ୟାଦି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଇ, ଯମଙ୍କୁ ଧର୍ମରାଜ ଓ କର୍ମସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, କର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଗତି-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ତଦନନ୍ତରେ ‘ଧର୍ମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଲିଙ୍ଗର ଉପାସନା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି; ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ପୁରୁଷାର୍ଥସାଧନ; ସରଳ ଅର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଧର୍ମରକ୍ଷାକାରୀ। ଶେଷରେ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀର ଯାତ୍ରା, ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଓ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭଗତିଦାୟକ ଫଳଶ୍ରୁତି ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ କଥନରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସମ୍ବାଦରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅମୃତ-ସାଗର ସମ କରୁଣାମୟ ଶିବ ନିଜ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ତପୋବଳ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଧର୍ମରାଜ ଅନାଥ ହୋଇଥିବା ମଧୁରଭାଷୀ, ତପସ୍ୟାର ସାକ୍ଷୀ କୀର (ଟିଆ) ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଶିବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଓ କୃପା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବସମ୍ମୁଖକୁ ଡାକାଯାଇଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ସଂସାରର ଅନୁଭବ କହନ୍ତି—ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମ, ଦେବ-ମାନବ-ତିର୍ୟକ୍ ରୂପରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜୟ-ପରାଜୟ, ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିରତା ନାହିଁ। ତପସ୍ୟାଜନିତ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ଦର୍ଶନ ଓ ଶିବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନକୁ ସେମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼ ମାନି, ଲୋକବନ୍ଧନ ଛେଦକ ଜ୍ଞାନ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପଦ ତ୍ୟାଗ କରି, କାଶୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ଅପୁନର୍ଭବ ଫଳ ଚାହାନ୍ତି। ତାହାପରେ ଶିବ କାଶୀର ମୋକ୍ଷସ୍ଥଳମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ପବିତ୍ର-ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନିଜ ‘ରାଜନିବାସ’, ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ମୀବିଲାସ ପ୍ରାସାଦ, ନିର୍ବାଣମଣ୍ଡପ ଓ ମୁକ୍ତି-ଦକ୍ଷିଣା-ଜ୍ଞାନ ମଣ୍ଡପ; ଜପ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଜାଗରଣ ଆଦିର ବୃଦ୍ଧିତ ଫଳ; ଜ୍ଞାନବାପୀର ମହିମା; ଏବଂ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା, ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ପରି ପରମ କେନ୍ଦ୍ର। ଶେଷରେ ଶିବ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଦେଇ ସ୍ୱଧାମଗମନ ଦାନ କରନ୍ତି, କାଶୀ-ନିଷ୍ଠ କୃପା ଓ ଜ୍ଞାନର ତାରକ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ମନୋରଥ-ତୃତୀୟା’ ବ୍ରତର ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜଗଦମ୍ବିକା ଗୌରୀ ଧର୍ମପୀଠ ସମୀପରେ ନିବାସ କରି ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ଶିବ ‘ବିଶ୍ୱଭୁଜା’ ରୂପେ ଦେବୀପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି, ଏହି ବ୍ରତ ମନୋକାମନା ପୂରଣ କରି ଶେଷେ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ବିଧି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଶିବ ପୁଲୋମାଙ୍କ କନ୍ୟା ପୌଲୋମୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି। ସେ ଭକ୍ତିଗୀତ, ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ଆରାଧନା କରି ଶୁଭ ବିବାହ ଓ ଭକ୍ତିସମ୍ପଦ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ପରେ ଶିବ ବ୍ରତର କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ (ବିଶେଷତଃ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା), ଶୁଚିତା-ନିୟମ, ରାତ୍ରି-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ‘ନକ୍ତ’ ଉପବାସ, ଓ ପୂଜାକ୍ରମ—ପ୍ରଥମେ ଆଶା-ବିନାୟକ, ପରେ ବିଶ୍ୱଭୁଜା ଗୌରୀ; ପୁଷ୍ପ, ଗନ୍ଧ, ଅନୁଲେପନ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ମାସେମାସେ ଏକ ବର୍ଷ ପାଳନ, ଶେଷରେ ହୋମ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନଲାଭ, ବିଦ୍ୟା, ଅମଙ୍ଗଳନାଶ ଓ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ବାରାଣସୀ ବାହାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିମା-ନିର୍ମାଣ ଓ ଦାନ ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରତକୁ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ କରିପାରିବେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଧର୍ମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶମ୍ଭୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ଦୋଷରେ ପୀଡିତ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଖୋଜି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର-ରକ୍ଷିତ କାଶୀକୁ ଆସନ୍ତି; ଆନନ୍ଦବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ମହାମଲିନତା ପଳାଇଯାଏ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଧାରା ସମୀପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଶିବପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିବାଜ୍ଞା “ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କର, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର” ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ସ୍ନାନରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୋଷ ଶମିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ପିତୃକର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି—ଧର୍ମପୀଠରେ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତର୍ପଣ ଓ ଦାନ ପିତୃତୃପ୍ତିକର; ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଏ। ଯତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାକୁ ବେଦିକ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାରକେଶର ପଶ୍ଚିମେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଧର୍ମେଶଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଶଚୀଶ, ରମ୍ଭେଶ, ଲୋକପାଳେଶ୍ୱର, ଧରଣୀଶ, ତତ୍ତ୍ୱେଶ, ବୈରାଗ୍ୟେଶ, ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର, ଐଶ୍ୱର୍ୟେଶ ଆଦି ଦେବାଳୟ ଦିଗନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରୂପ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ନାମକ ନୀତିଭ୍ରଷ୍ଟ ରାଜା ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଭାବେ ଆନନ୍ଦବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଧର୍ମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ଅନ୍ତର୍ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇ ଧର୍ମରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ପୁଣି କାଶୀକୁ ଆସି ଉପାସନା କରି ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଅନ୍ତ ପାଆନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହି ଧର୍ମେଶ୍ୱରାଖ୍ୟାନ ଶ୍ରବଣ, ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ, ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ କରେ, ପିତୃସନ୍ତୋଷ ଦେଏ ଏବଂ ଶିବଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଭକ୍ତିପ୍ରଗତି ଦିଏ।
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
ପାର୍ବତୀ କାଶୀରେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀରେଶଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ଲିଙ୍ଗ କିପରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲା। ମହେଶ୍ୱର ପୁଣ୍ୟପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ କଥା ଆରମ୍ଭ କରି ରାଜା ଅମିତ୍ରଜିତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜ୍ୟପାଳନରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଅଟଳ। ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ହରିନାମ, ହରିମୂର୍ତ୍ତି ଓ ହରିକଥା ସବୁଠି ପ୍ରସାରିତ; ସାଧାରଣ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିନିୟମରେ ଗଢ଼ା, ଅହିଂସା ଓ ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ପାଳନରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। ନାରଦ ଆସି ରାଜାଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁକେନ୍ଦ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ସଙ୍କଟ କହନ୍ତି—ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କ କନ୍ୟା ମଲୟଗନ୍ଧିନୀକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ କଙ୍କାଳକେତୁ ଅପହରଣ କରିଛି; ସେ କେବଳ ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରେ ହିଁ ବଧ ହେବ। ନାରଦ ସମୁଦ୍ରମାର୍ଗେ ପାତାଳର ଚମ୍ପକାବତୀ ନଗରୀକୁ ଯିବା ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି। ରାଜା ପାତାଳକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖିତ କନ୍ୟାକୁ ଭେଟନ୍ତି ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ ଶୋଇଥିବାବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟ ଧନଗର୍ବ ଓ ବଳବିବାହର ଦମ୍ଭ କରି ଆସି ତ୍ରିଶୂଳ ସହ ଶୋଇପଡ଼େ; ରାଜା ତ୍ରିଶୂଳ ନେଇ ଧର୍ମଯୋଦ୍ଧା ଭଳି ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ସେହି ତ୍ରିଶୂଳରେ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି କନ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ କଥା କାଶୀର ତାରକ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ—କାଶୀସ୍ମରଣେ ପାପମଲିନତା ଲାଗେ ନାହିଁ—ଏବଂ ପରେ ବୀରେଶଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରତବିଧି ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୩ ଉପଦେଶମୟ କଥାକୁ ତିନି ସ୍ତରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ପ୍ରଥମେ ରାଣୀ ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରତବିଧାନ କହନ୍ତି—ନାରଦ ପୂର୍ବେ ଯାହା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନଲକୂବର ଜନ୍ମ ପରି ସଫଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଯାହା ସିଦ୍ଧ। ବିଧିରେ ଗୌରୀଙ୍କ ସହ ଷ୍ଟନ୍ୟପାନ କରୁଥିବା ଶିଶୁ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା, କଳଶ ବିନ୍ୟାସ, ବସ୍ତ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉପଚାର, ସୁଗନ୍ଧ, ନୈବେଦ୍ୟ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଏବଂ ବେଦୀୟ ଋଚା ସହ ଲଘୁ ହୋମ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ଗୁରୁପୂଜା, ନବପ୍ରସୂତା କପିଳା ଗାଈ ସହ ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ବଂଶଧାରକ ପୁତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନାମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଣ ହୁଏ। ତାପରେ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ଓ ଶିଶୁର ଅଦ୍ଭୁତ ଭାଗ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଶୁଭ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଭୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶିଶୁକୁ ଦେବୀ ବିକଟା ଓ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାଧୀନ ପଞ୍ଚମୁଦ୍ରା ମହାପୀଠକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ମାତୃକାଗଣ ତାକୁ ରାଜଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ସୁରକ୍ଷିତ ଫେରାଇଦିଅନ୍ତି। ପରେ ରାଜକୁମାର ଆନନ୍ଦକାନନରେ ଘୋର ତପ କରେ; ଶିବ ତେଜୋମୟ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। କୁମାର ଅନୁରୋଧ କରେ—ସେହି ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହୁ, ଏବଂ କଠିନ ପୂର୍ବକର୍ମ ବିନା କେବଳ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶ-ଭକ୍ତିରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧ ହେଉ; ଶିବ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଏହାକୁ ‘ବୀରବୀରେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶିବ କାଶୀରେ ଗଙ୍ଗାତଟର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ କ୍ରମ ଓ ମହିମା କହନ୍ତି—ହୟଗ୍ରୀବ, ଗଜ, କୋକାବରାହ, ଦିଲୀପେଶ୍ୱର/ଦିଲୀପତୀର୍ଥ, ସାଗର-ସପ୍ତସାଗର, ମହୋଦଧି, ଚୌରତୀର୍ଥ, ହଂସତୀର୍ଥ, ତ୍ରିଭୁବନକେଶବ, ଗୋବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର, ମାନ୍ଧାତା, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ପୃଥୁ, ପରଶୁରାମ, ବଳରାମ/କୃଷ୍ଣାଗ୍ରଜ, ଦିବୋଦାସ, ଭାଗୀରଥୀତୀର୍ଥ, ନିଷ୍ପାପେଶ୍ୱରଲିଙ୍ଗ, ଦଶାଶ୍ୱମେଧ, ବନ୍ଦୀତୀର୍ଥ, ପ୍ରୟାଗ ପ୍ରସଙ୍ଗ, କ୍ଷୋଣୀବରାହ, କାଲେଶ୍ୱର, ଅଶୋକ, ଶକ୍ର, ଭବାନୀ, ପ୍ରଭାସ, ଗରୁଡ, ବ୍ରହ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାର୍କ/ବିଧି, ନୃସିଂହ, ଚିତ୍ରରଥ ଇତ୍ୟାଦି। ଅଧ୍ୟାୟାନ୍ତେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥବର୍ଣ୍ଣନ ଚାଲିବ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କାଶୀର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବିଧି-ଫଳ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ସଙ୍ଗମର ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କରି ‘ପାଦୋଦକ’ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଜଳ)କୁ ମୂଳ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଏ; ପରେ କ୍ଷୀରାବ୍ଧି, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗାରୁଡମତ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଅମ୍ବରୀଷ, ଆଦିତ୍ୟକେଶବ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ନାରଦ, ବାମନ, ନର-ନାରାୟଣ, ଯଜ୍ଞବାରାହ, (ବିଦାର)ନରସିଂହ, ଗୋପୀଗୋବିନ୍ଦ, ଲକ୍ଷ୍ମୀନୃସିଂହ, ଶେଷ, ଶଙ୍ଖମାଧବ, ନୀଳଗ୍ରୀବ, ଉଦ୍ଦାଳକ, ସାଂଖ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଲୀନ, ମହୀଷାସୁର, ବାଣ, ଗୋପ୍ରତାର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପ୍ରଣବ, ପିଶଙ୍ଗିଲା, ପିଲିପିଲ, ନାଗେଶ୍ୱର, କର୍ଣ୍ଣାଦିତ୍ୟ, ଭୈରବ, ଖର୍ବନୃସିଂହ, ମୃକଣ୍ଡୁ ଏବଂ ଶେଷରେ ପଞ୍ଚନଦ—ଏମିତି ଅନେକ ତୀର୍ଥର ନାମ ସହ ପାପକ୍ଷୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ, ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି କିମ୍ବା ପୁନର୍ଜନ୍ମହ୍ରାସ ଭଳି ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପଞ୍ଚନଦକୁ ବିଶେଷ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ କୁହାଯାଇଛି, ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଓ କିଛି ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗରେ। ଜ୍ଞାନହ୍ରଦକୁ ଜ୍ଞାନବର୍ଦ୍ଧକ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ତୀର୍ଥକୁ ଶୁଭତା-ଶାନ୍ତିଦାୟକ ପରିହାର ଭାବେ ଦେଖାଇ; ପରେ ମଖା, ବିନ୍ଦୁ, ପିପ୍ପଲାଦ, ତାମ୍ରବରାହ, କାଳଗଙ୍ଗା, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ରାମ, ଐକ୍ଷ୍ୱାକ, ମରୁତ୍ତ, ମୈତ୍ରାବରୁଣ, ଅଗ୍ନି/ଅଙ୍ଗାର, କଳି, ଚନ୍ଦ୍ର, ବୀର, ବିଘ୍ନେଶ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପର୍ବତ, କମ୍ବଲାଶ୍ୱତର, ସାରସ୍ୱତ, ଉମା ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଶେଷରେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ମହିମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ—ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପାପନାଶିନୀ, ମହାୟାଗସମୁଚ୍ଚୟ ସମତୁଲ୍ୟ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେଠାରେ ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାକୁ ‘ଅକ୍ଷୟ ଫଳ’ଦାୟକ ପରମ କର୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଇ ଅଧ୍ୟାୟ ଭକ୍ତିମୟ ଉପସଂହାର ପାଏ।
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
କାଶୀଖଣ୍ଡରେ ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ଦୀର୍ଘ ପରିଭ୍ରମଣ ପରେ ମହର୍ଷି ଦୁର୍ବାସା କାଶୀକୁ ଆସି ଶିବଙ୍କ ଆନନ୍ଦକାନନ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଆଶ୍ରମର ଶୋଭା, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ ଓ କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି ସେ କାଶୀର ଅତୁଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମାନନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ—ଅଧିକ ତପସ୍ୟା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କାଶୀକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ହାସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଏବଂ ସେହି “ହାସ୍ୟ”ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରହସିତେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ/ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାଶୀର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମାକୁ ଶାପ ଅବରୋଧ କରିନ ପାରିବା ପାଇଁ ଶିବ ନିଜେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ବାସା ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି କାଶୀକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାତୃ-ଶରଣ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ କାଶୀକୁ ଶାପ ଦେବା ଚେଷ୍ଟା ଶାପକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଉପରେ ହିଁ ଫେରିଆସେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଶିବ କାଶୀ-ସ୍ତୁତିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିକର୍ମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦିଅନ୍ତି—କାମନାପୂରଣକାରୀ ଲିଙ୍ଗ କାମେଶ୍ୱର/ଦୁର୍ବାସେଶ୍ୱର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ କୁଣ୍ଡର ନାମ କାମକୁଣ୍ଡ ହୁଏ। କାମକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ ଓ ପ୍ରଦୋଷକାଳରେ ବିଶେଷ ତିଥି-ଯୋଗରେ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ କାମଦୋଷ ଶମନ ଓ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ; ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଶିବ କାଶୀରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାତକ-ନାଶିନୀ କଥା କହନ୍ତି। ବିଶ୍ୱକର୍ମା—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୂର୍ବ-ଆବିର୍ଭାବ ରୂପ ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଗୁରୁକୁଳରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ରହେ। ଗୁରୁ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ, ଗୁରୁପୁତ୍ର ଓ ଗୁରୁକନ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ବସ୍ତ୍ର, ପାଦୁକା, ଆଭୂଷଣ, ଗୃହୋପକରଣ ଇତ୍ୟାଦି ଭଳି ଅନେକ କଠିନ କାମ ଦେଇ ଦେଉଥାନ୍ତି। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ ଓ ଗୁରୁସେବା-ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନୀତିଗତ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ। ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଏକ କରୁଣାମୟ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଭେଟେ। ତପସ୍ବୀ ତାକୁ କାଶୀ—ବିଶେଷକରି ବୈଶ୍ୱେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦବନ—କୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶିବକୃପାରେ ଦୁର୍ଲଭ ସାଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। କାଶୀ ପହଞ୍ଚି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବୁଝେ ଯେ ସେ ତପସ୍ବୀ ଶିବଙ୍କ ଦୟାମୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଥିଲେ। ସେ ବନ୍ୟ ଅର୍ପଣରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରେ। ଶେଷରେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପ-କଳାରେ ଅଦ୍ଭୁତ କୌଶଳ ଦାନ କରନ୍ତି, ‘ବିଶ୍ୱକର୍ମା’ ନାମ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି ଓ ସେହି ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ଫଳ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ଦିବୋଦାସ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭବିଷ୍ୟତ ସୂଚନା ଏବଂ ଗୁରୁଭକ୍ତି ସହ ଗ୍ରହୀତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପୁନରୁକ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୭ରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ; ତେଣୁ ଦକ୍ଷେଶ୍ୱରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚୌଦ୍ଦଟି ଲିଙ୍ଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ପରେ କଥା ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଯାଏ—ପୂର୍ବ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧି-ସାଧନା ପାଇଁ ସେ କାଶୀକୁ ଆସନ୍ତି; ଅନ୍ୟପଟେ କୈଲାସର ଦେବସଭାରେ ଶିବ ଜଗତ୍ଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ-ଯଜ୍ଞୀୟ ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ମନରେ ଅହଂକାର ଓ ଦ୍ୱେଷ ବଢ଼ିଯାଏ; ଶିବଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ପରେ ଭାବି ସେ ଅପମାନ ମନେ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ଜାଣିଶୁଣି ବାଦ ଦେଇ ଏକ ମହାକ୍ରତୁ (ମହାଯଜ୍ଞ) ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି। ଦଧୀଚି ମୁନି ତତ୍ତ୍ୱବାଦରେ ସତର୍କ କରନ୍ତି—ଶିବ ବିନା କର୍ମକାଣ୍ଡ ଜଡ; ପ୍ରଭୁ ବିନା ଯଜ୍ଞ ଶ୍ମଶାନ ସଦୃଶ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ। ଦକ୍ଷ ସେଇ ଉପଦେଶ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଯଜ୍ଞକୁ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ବୋଲି ଦାବି କରନ୍ତି, ବିରୋଧ ବଢ଼ାନ୍ତି ଏବଂ ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ହଟାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞର ବାହ୍ୟ ଭବ୍ୟତା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ଓ ନାରଦଙ୍କ କୈଲାସଗମନର ସୂଚନା ମିଳେ—ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ କାଶୀର ଶୈବ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ଥାପନାକୁ ଆଗେଇ ନେବ।
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଲୋକ/କୈଳାସକୁ ପହଞ୍ଚି ନାରଦ କ’ଣ କଲେ? ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି, ନାରଦ ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ‘ଲୀଳା’ ଦେଖିଲେ—ପାଶା/ଦ୍ୟୂତ ଭଳି ବିନ୍ୟାସରେ କାଳମାନ ଓ ଜଗତ୍-ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରତୀକରେ ଅଙ୍କିତ। ନାରଦଙ୍କ ବଚନରେ ଶିବଙ୍କ ମାନ-ଅପମାନରେ ନିର୍ବିକାରତା, ଗୁଣାତୀତତା ଓ ଜଗତର ନିଷ୍ପକ୍ଷ ନିୟନ୍ତା ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ପରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଅସାମାନ୍ୟ ଅପଶକୁନ, ବିଶେଷକରି ଶିବ-ଶକ୍ତି ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଅଭାବ ଦେଖି ନାରଦ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଘଟଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଶୁଣି ସତୀ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ମନେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ପିତା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ‘ଦର୍ଶନ’ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ଶିବ ଅଶୁଭ ଜ୍ୟୋତିଷ-ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇ ଅନାହୂତ ଯାତ୍ରାର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପରିଣାମ କହି ରୋକନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତୀ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ କହନ୍ତି—ସେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ନୁହେଁ, କେବଳ ଦେଖିବାକୁ ଯିବେ। କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଣାମ-ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ବିନା ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶୋକାକୁଳ ଶିବ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଭବ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ସତୀଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପଠାନ୍ତି। ଦକ୍ଷସଭାରେ ଅନାହୂତ ଆଗମନ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଦକ୍ଷ ଶିବଙ୍କ ତପସ୍ବୀ ଓ ସୀମାନ୍ତ-ସ୍ୱଭାବ ଇତ୍ୟାଦି କହି ନିନ୍ଦା କରି ଯଜ୍ଞସମ୍ମାନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ସତୀ ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଶିବ ଯଦି ଅଜ୍ଞେୟ, ତେବେ ନିନ୍ଦା ଅଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ ବିବାହସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗତ। ପତିନିନ୍ଦାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସତୀ ଯୋଗସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦେହକୁ ଆହୁତି କରି ଆତ୍ମଦାହ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ଅପଶକୁନ ଓ ବିଘ୍ନ ଛାଇଯାଏ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ଡଗମଗ କରେ।
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସତୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ନାରଦ ମହାକାଳସ୍ୱରୂପ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସମୀପସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବ ଅନିତ୍ୟତାର ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ଦେହଧାରୀ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ଅଧୀନ; ସ୍ୱଭାବତଃ ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପରେ କଥା ଧର୍ମ-ନୀତିର ପରିଣାମକୁ ଆସେ: ଶିବନିନ୍ଦା ଶୁଣି ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ଶିବଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ। ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବୀର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଆଜ୍ଞା ମାଗେ; ଶିବ ତାଙ୍କୁ ‘ବୀରଭଦ୍ର’ ନାମ ଦେଇ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କରନ୍ତି। ବୀରଭଦ୍ର ବିଶାଳ ଗଣସହ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଉଜାଡ଼ିଦିଏ—ଉପକରଣ ଉଲଟାଏ, ହବି ଛିଟାଏ, ଅନେକ ପ୍ରମୁଖଙ୍କୁ ଆହତ କରେ; ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଯଥାର୍ଥ ଦେବଭାବ ବିନା କର୍ମକାଣ୍ଡ ଅସ୍ଥିର। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଶିବସ୍ମରଣରେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ଏବଂ ଆକାଶବାଣୀ ଅତିହିଂସା ରୋକେ। ଶିବନିନ୍ଦାର ଦୋଷରେ ବୀରଭଦ୍ର ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ମହାଦେବ ପୁନଃସ୍ଥାପନର ସଙ୍କେତ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଦକ୍ଷେଶ୍ୱର-ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପମଳ ନାଶ ହୁଏ ଓ ‘ଅପରାଧ-ସ୍ଥାନ’ ସଂସର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ମିଳେ—ଏମିତି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ପାର୍ବତୀଙ୍କ ହର୍ଷ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ପୂର୍ବେ ସୂଚିତ ପାପନାଶକ ବିଷୟର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ମେନା ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ ପରେ ନିବାସ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ନିଜ ଧାମରେ ନିବାସ ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ହିମାଳୟରୁ ଆନନ୍ଦବନକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି, ଯାହା ପରମାନନ୍ଦର କାରଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେଠାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପାର୍ବତୀ ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଖଣ୍ଡ ଆନନ୍ଦର ମୂଳ କ’ଣ ପଚାରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—ଏହି ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ରର ପଞ୍ଚକ୍ରୋଶ ପରିମାଣରେ ସର୍ବତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ଲିଙ୍ଗ ବିନା କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ତ୍ରିଲୋକର ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ‘ପରମାନନ୍ଦରୂପ’ ଅସଂଖ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସେଠାରେ ଅଛି। ପାର୍ବତୀ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଚାହିଲେ; ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ମହାଦେବଙ୍କ ସମୀପରେ ପାର୍ବତୀଶ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ଘୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଦେହବନ୍ଧନ ଛିନ୍ନ ହୁଏ। କାଶୀରେ ପୂଜା କଲେ ସାଧକ ‘କାଶୀ-ଲିଙ୍ଗ’ ଭାବ ପାଇ ଶେଷରେ ଶିବରେ ଲୀନ ହୁଏ। ବିଶେଷ ଆଚରଣ—ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ପୂଜା କଲେ ଇହଲୋକ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପରଲୋକ ଶୁଭଗତି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ଇହ-ପର ଉଭୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
ସ୍କନ୍ଦ ମୁନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ‘ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର-ସମୁଦ୍ଭବ’ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗରୂପ; ତାଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ଓ ସ୍ମରଣ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମାନ ତୀର୍ଥଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥା ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ-ତୀର୍ଥ ଓ ଆନନ୍ଦକାନନ ପରିବେଶରେ ଥାଇ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ କାଶୀର ଅତୁଳ କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। କାଶୀରେ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ କୁହି, ଗଙ୍ଗା ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। କାଶୀରେ ଏହି ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ; ଦଶହରା ତିଥିରେ ପୂଜା କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କ୍ଷୟ ହୁଏ। କଳିଯୁଗରେ ଲିଙ୍ଗ ‘ଗୁପ୍ତପ୍ରାୟ’ ହେବାରୁ ଦର୍ଶନ ଆହୁରି ଦୁର୍ଲଭ; ତଥାପି ତାହା ପୁଣ୍ୟକାରକ ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଗଙ୍ଗାଦର୍ଶନ ସମାନ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଗଙ୍ଗେଶ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ନରକଗତି ରୋକେ, ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟ ଦେଏ ଓ ଚିନ୍ତିତାର୍ଥ ସିଦ୍ଧ କରେ।
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍କନ୍ଦ ରେବା ନର୍ମଦାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନର୍ମଦାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମହାପାପ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଋଷିସଭାରେ ‘କେଉଁ ନଦୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?’ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ପାବନକାରିଣୀ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି, ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା–ନର୍ମଦା–ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ବେଦସ୍ୱରୂପ (ଋଗ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ, ଅଥର୍ବ) ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ସ୍ୱୀକୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନର୍ମଦା ତପସ୍ୟା କରି ସମତା ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶର୍ତ୍ତସହ କହନ୍ତି—ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ ଶିବ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବିଷ୍ଣୁ, ଗୌରୀ ଓ କାଶୀ ସମାନ ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ଥାଏ, ତେବେ ମାତ୍ର ଗଙ୍ଗାସମ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ସମ୍ଭବ; ଅର୍ଥାତ ଏହି ସମତା ଦୁର୍ଲଭ। ପରେ ନର୍ମଦା ବାରାଣସୀକୁ ଆସି ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଭାବେ ଜାଣି, ତ୍ରିବିଷିଷ୍ଟପ ନିକଟ ପିଲିପିଲା-ତୀର୍ଥରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ନର୍ମଦାତଟର ପଥର ଲିଙ୍ଗରୂପ ହେବ; ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପକ୍ଷୟ ହେବ (ଅନ୍ୟ ନଦୀରେ ଫଳ କାଳାନ୍ତରେ); ଏବଂ ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ନର୍ମଦେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଚିରମୁକ୍ତି ଦେବ, ଭକ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇବେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ନର୍ମଦା ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ‘ପାପାବରଣ’ ନଶି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ।
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ନର୍ମଦାର ପବିତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସତୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ପଚାରନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଘୋର ତପ କଲେ; ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବର ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଚାହିଲେ ଯେ ଶିବ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେବୀ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ। ଶିବ ସମ୍ମତି ଦେଲେ; ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲଲାଟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିଶୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ, ରୋଦନରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ‘ରୁଦ୍ର’ ହେଲା। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି—ସର୍ବଜ୍ଞ ଦେବ କାହିଁକି କାନ୍ଦିଲେ? ସ୍କନ୍ଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଏହା ଦୁଃଖ ନୁହେଁ; ମହାଦେବଙ୍କ ହର୍ଷ-ବିସ୍ମୟର ଭାବପ୍ରକାଶ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଓ ଅପତ୍ୟଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧର ନିକଟତା ଦେଖି, ସନ୍ତାନବିହୀନ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତାରୁ ଭାବପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଦର୍ଶନ-ସାନ୍ନିଧ୍ୟାନନ୍ଦ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପରେ କଥା ସତୀଙ୍କୁ ଫେରେ—ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ସତୀ କାଶୀରେ ତପ କରି ବର ମାଗନ୍ତି; ଶିବ ଅଷ୍ଟମ ଦିନ ବିବାହର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯାହା ‘ସତୀଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସତୀଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି, ଶୁଭ ବିବାହ-ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ, ଏବଂ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ସତ୍ତ୍ୱବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଇଛି। ରତ୍ନେଶଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇ, ଦର୍ଶନରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପକ୍ଷୟ ଓ କ୍ରମେ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
ସ୍କନ୍ଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କାଶୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନନିବଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗପରମ୍ପରାକୁ କ୍ରମେ କଥାହୁଏ। ଆନନ୍ଦକାନନରେ ଅମୃତେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ, ଅତିଥିସତ୍କାର, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠ ଗୃହସ୍ଥ ଋଷି ସାନାରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପଜଂଘନ ବନରେ ସର୍ପଦଂଶରେ ପତିତ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ସମୀପ ମହାଶ୍ମଶାନକୁ ନେଉଥିବା ବେଳେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିରୀକ୍ଷଣରେ ଶ୍ରୀଫଳ ପରିମାଣର ଗୁପ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ମିଳେ; ତାହାର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରାଣପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଓ ‘ଅମୃତତ୍ୱ’ (ମୃତ୍ୟୁରହିତତା) ପ୍ରାପ୍ତିର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦାବି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାର ନିକଟରେ କରୁଣେଶ୍ୱର—ସୋମବାର ଏକଭୁକ୍ତ ବ୍ରତ ଓ କରୁଣା-ପୁଷ୍ପ/ପତ୍ର/ଫଳରେ ପୂଜାର ବିଧି; ଦେବକୃପା କ୍ଷେତ୍ରତ୍ୟାଗ ରୋକେ ଓ ଭୟ ଶମନ କରେ। ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀରେ ଜ୍ୟୋତିରୂପେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜାରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ରୂପଲାଭ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଚଉଦ ଓ ଆଠ ଲିଙ୍ଗସମୂହ ଗଣନା କରି, ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ସଦାଶିବଙ୍କ ଛତ୍ରିଶ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରକାଶରୂପ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇ, କାଶୀକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧି ଓ ସାଧନାର ଫଳ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ।
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୈବପ୍ରବଣ ମୁନିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସହ ଧାର୍ମିକ-ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ୟାସ ବେଦ–ଇତିହାସ–ପୁରାଣରେ ହରିଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ସେବ୍ୟ ବୋଲି ବୈଷ୍ଣବ ଏକାନ୍ତବାଦ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି; ତେବେ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାରାଣସୀକୁ ପଠାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଅଧିକାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ। ବ୍ୟାସ କାଶୀକୁ ଯାଇ ପଞ୍ଚନଦ-ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କରି, ଜ୍ଞାନବାପୀ ସମୀପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପରିସରକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଜୟଘୋଷ ଓ ଦୀର୍ଘ ବିଷ୍ଣୁ-ନାମାବଳୀ ସହ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପୁନର୍ବାର ଉଠାଇଥିବା ଭୁଜା ସହ ନିଜ ମତକୁ ଦୃଢ଼ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାମାତ୍ରେ ତାଙ୍କର ଭୁଜା ଓ ବାକ୍ ‘ସ୍ତମ୍ଭ’ (ଅଚଳତା) ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ଏକାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତ୍ରୁଟି ବୁଝାନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ଏକମାତ୍ର ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶିବ ହିଁ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶିବକୃପାରୁ ମିଳେ, ତେଣୁ ଶିବସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳ ସମାଧାନ ହେବ। ବ୍ୟାସ ‘ବ୍ୟାସାଷ୍ଟକ’ ରୂପ ଶିବସ୍ତୋତ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ସ୍ତମ୍ଭ ମୁକ୍ତ କରି ଏହାର ପାଠଫଳ—ପାପନାଶ ଓ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ—ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବ୍ୟାସ ଶୈବଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ-ହ୍ରଦ ସମୀପରେ ‘ବ୍ୟାସେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦର୍ଶନ କାଶୀସମ୍ବନ୍ଧ ମୋକ୍ଷସ୍ଥିତି ଦେଇ କଳିଯୁଗରେ ପାପଭୟ ଓ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୬ରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଶିବଭକ୍ତ ଓ କ୍ଷେତ୍ରରହସ୍ୟଜ୍ଞ ବ୍ୟାସ କିପରି ଶାପକଥା ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ? ସ୍କନ୍ଦ ଉତ୍ତର ଦେଇ କାଶୀରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ନିୟମିତ ଜୀବନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ, କ୍ଷେତ୍ରମହିମାର ଉପଦେଶ, ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏବଂ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା। ପରେ କାଶୀବାସୀ ଓ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଚାରସଂହିତା—ଦୈନିକ ସ୍ନାନ-ପୂଜା, ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ତ୍ୟାଗ ନ କରିବା, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ପାଳନ, ଗୁପ୍ତ ଦାନ (ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ନଦାନ), ନିନ୍ଦା ଓ ମିଥ୍ୟା ବର୍ଜନ (ପ୍ରାଣରକ୍ଷାର୍ଥେ ସୀମିତ ଅପବାଦ ସହ), ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୁରକ୍ଷାକୁ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଧର୍ମ ଭାବେ ଘୋଷଣା—ଏସବୁ ଦିଆଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ର-ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ କାଶୀରେ ନିବାସୀ ତପସ୍ବୀମାନେ ପୂଜ୍ୟ; ତାଙ୍କ ସନ୍ତୋଷକୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରୀତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ପ୍ରଶଂସିତ, ଆତ୍ମହାନି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁଇଚ୍ଛା ନିଷିଦ୍ଧ; କାଶୀସାଧନାକୁ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କୁହାଯାଇଛି—ଏକ ସ୍ନାନ, ଏକ ପୂଜା, ଅଳ୍ପ ଜପ-ହୋମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟତ୍ର ମହାୟାଗ ସମଫଳ। ଗୃହସ୍ଥବାଣୀ ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର ପୁଣ୍ୟକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ। ଶେଷରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ/ନିୟମବ୍ରତର ବର୍ଗୀକରଣ—କୃଚ୍ଛ୍ରର ଭେଦ, ପରାକ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ସାନ୍ତପନ/ମହାସାନ୍ତପନ, ତପ୍ତ-କୃଚ୍ଛ୍ର; ଏବଂ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୁଦ୍ଧିସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଦେହ ଜଳରେ, ମନ ସତ୍ୟରେ, ବୁଦ୍ଧି ଜ୍ଞାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; କ୍ଷେତ୍ରନିବାସୀଙ୍କ ଗୁଣ—ବିନୟ, ଅହିଂସା, ଅଲୋଭ, ସେବା ଇତ୍ୟାଦି—ସଂଗ୍ରହ କରି ଉପସଂହାର। ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ନାଦେବା ଭଳି ଦିବ୍ୟ ପରୀକ୍ଷାର ସୂଚନା ଦେଇ “ବ୍ୟାସ-ଶାପ-ବିମୋକ୍ଷ” ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗଢ଼ାଯାଏ ଏବଂ ଅଧ୍ୟାୟଶ୍ରବଣର ରକ୍ଷାଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଏ।
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୭ କାଶୀଖଣ୍ଡର ଆନନ୍ଦକାନନରେ ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗର ଏକତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ‘ମୂର୍ତ୍ତି-ପରିଗ୍ରହ’ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଜଳ ତୀର୍ଥ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଶୈବ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି ସେଠି ସ୍ଥାନଟି ନିଜେ ତୀର୍ଥ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆନନ୍ଦକାନନର ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗରୂପର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହିଁଲେ, ସ୍କନ୍ଦ ଦେବୀ–ଶିବଙ୍କ ପୂର୍ବ ସମ୍ବାଦକୁ ଅନୁସରି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ବାରାଣସୀର ଅନେକ ନାମଧାରୀ ଲିଙ୍ଗ, କୁଣ୍ଡ ଓ ହ୍ରଦର ଦୀର୍ଘ ତାଲିକା ଦିଆଯାଏ। ଉତ୍ତର–ଦକ୍ଷିଣ–ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଦିଗସମ୍ବନ୍ଧରେ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଦର୍ଶନ, ପୂଜା, ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି କର୍ମ ସହ ଫଳଶ୍ରୁତି ଯୋଡ଼ାଯାଏ—ଶୁଦ୍ଧି, ବିଘ୍ନନାଶ, ଜ୍ଞାନ, ସମୃଦ୍ଧି, ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ବିଶେଷ ରୋଗ-ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଶିବଲୋକ, ରୁଦ୍ରଲୋକ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ, ଗୋଲୋକ ଆଦି ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି। କିଛି ଶୁଭ ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ‘ସର୍ବ-ଲିଙ୍ଗମୟ’ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ପାଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ନିତ୍ୟ ପାଠ/ଜପରେ ଦଣ୍ଡଦାୟିନୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଭୟ ଶମେ ଓ ଜଣା-ଅଜଣା ପାପଭାର କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଶିବ ଓ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍କନ୍ଦକଥା ଶୁଣାଇବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପକୁ ଭବ୍ୟ ପ୍ରବେଶ (ପ୍ରାବେଶିକୀ-କଥା) ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କାଶୀ ନଗରରେ, ଯେନେ ତ୍ରିଲୋକରେ ଉତ୍ସବ—ବାଦ୍ୟ, ଧ୍ୱଜ, ଦୀପ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ପରିବେଶ ମୁଖରିତ। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହ ବ୍ରହ୍ମା, ଋଷି, ଦେବଗଣ ଓ ମାତୃଦେବୀମାନେ ଅର୍ଘ୍ୟ-ପୂଜା ଓ ନୀରାଜନସଦୃଶ କ୍ରିୟାରେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶିବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ତତ୍ତ୍ୱସଂବାଦ କରି କହନ୍ତି—ଆନନ୍ଦବନ (କାଶୀ) ପ୍ରାପ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭୂମିକା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, ତେଣୁ ସ୍ଥାୟୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାଶୀରେ ଶିବଭକ୍ତି ହିଁ ପୁରୁଷାର୍ଥସିଦ୍ଧିର ପ୍ରଧାନ ପଥ ବୋଲି କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ, ସମୀପ ମଣ୍ଡପମାନେ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ବିଶେଷତଃ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା—ର ମୋକ୍ଷୋପଯୋଗୀ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ସ୍ଥିରଚିତ୍ତରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ରହି ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିମୁଖ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ମିଳେ ଯେ ଦ୍ୱାପରେ ଏହି ମଣ୍ଡପ ‘କୁକ୍କୁଟମଣ୍ଡପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ମହାନନ୍ଦ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ଭ ଓ ଅନୀତିଦାନଗ୍ରହଣରେ ପତିତ ହୋଇ କୁକ୍କୁଟଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; କାଶୀସ୍ମରଣ ଓ ମଣ୍ଡପସମୀପ ନିୟମିତ ଜୀବନରେ ଉନ୍ନତି ପାଇ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ—ଏହି କାରଣରୁ ନାମ ପ୍ରଚଳିତ। ଘଣ୍ଟାଧ୍ୱନି ସଙ୍କେତ, ଶିବଙ୍କ ଅନ୍ୟ ମଣ୍ଡପକୁ ଗମନ ଓ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ-ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂଳାପ-ପରମ୍ପରାରେ କଥା ଖୋଲିଯାଏ—ବ୍ୟାସ ସୂତଙ୍କୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସାସଂପୃକ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦ ଶିବଙ୍କର ମୁକ୍ତି/ନିର୍ବାଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ଥାନରୁ ଶୃଙ୍ଗାର-ମଣ୍ଡପକୁ ଗମନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶିବ ପୂର୍ବାଭିମୁଖ ଉମାସହ ଆସୀନ; ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ; ଇନ୍ଦ୍ର, ଋଷି ଓ ଗଣମାନେ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ଶିବ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ପରମ-ଜ୍ୟୋତି’ ଏବଂ ନିଜର ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ) ରୂପ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ତାହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଶିବ ଆଦର୍ଶ ପାଶୁପତ ସାଧକଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ନିୟମଶୀଳ, ଶୁଚି, ଅପରିଗ୍ରହୀ, ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନାରେ ପରାୟଣ, କଠୋର ନୀତି-ନିୟମ ପାଳନକାରୀ। ପରେ ପୁଣ୍ୟଫଳର ବିସ୍ତୃତ କ୍ରମ ଦିଆଯାଏ: ଲିଙ୍ଗମହିମା ଶୁଣିବା, ସ୍ମରଣ, ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅତି ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣ—ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଓ ମଙ୍ଗଳଫଳ; ଅଶ୍ୱମେଧ-ରାଜସୂୟ ଫଳ ସହ ତୁଳନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଶେଷରେ ରକ୍ଷା ଓ ନିର୍ବାଣମୁଖୀ କୃପାର ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳେ। ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଓ କାଶୀକୁ ତ୍ରିଲୋକରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଏ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ସଦା ସନ୍ନିହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସ୍କନ୍ଦ କହନ୍ତି—କ୍ଷେତ୍ରଶକ୍ତିର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର କୁହାଗଲା; ବ୍ୟାସ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଧ୍ୟାନମୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି।
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
ଏହି ୫୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସଦେବ ସୂତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କାଶୀଖଣ୍ଡର କଥାବସ୍ତୁକୁ ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଭଳି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସମ୍ବାଦ, ତୀର୍ଥ-ପ୍ରଶଂସା, ମନ୍ଦିର-ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା, ଦେବତା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ଗଣାଇ ଗ୍ରନ୍ଥର ଭିତରିଣୀ ବିଷୟସୂଚୀ ପରି ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ସୂତଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବ୍ୟାସ କାଶୀ-ଯାତ୍ରାର ବିଧି କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନ, ଦେବ ଓ ପିତୃଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ-ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସତ୍କାର ଓ ଦାନ। ପରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିକ୍ରମା: ନିତ୍ୟ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥିକା (ଜ୍ଞାନବାପୀ, ନନ୍ଦିକେଶ, ତାରକେଶ, ମହାକାଳ, ଦଣ୍ଡପାଣି ଆଦି), ବିସ୍ତୃତ ବୈଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ ଓ ବହୁ-ଆୟତନ ମାର୍ଗ, ଅଷ୍ଟାୟତନ ଯାତ୍ରା, ଏକାଦଶଲିଙ୍ଗ ଯାତ୍ରା, ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି ଅନୁସାରେ ଗୌରୀ-ଯାତ୍ରା। ଅନ୍ତର୍ଗୃହ (ଭିତର ପରିସର)ର ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାକ୍ରମରେ ଅନେକ ଦେଉଳ-ଦର୍ଶନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଅଧିକ ଫଳ ପାଇଁ ମୌନର ପ୍ରଶଂସା ଅଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ମହାଲାଭ, ଲିଖିତ ପ୍ରତିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ମଙ୍ଗଳକର, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯାତ୍ରା କଲେ ବିଘ୍ନନାଶ, ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଫଳ ମିଳେ।
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.