Adhyaya 11

Verse 1

अगस्त्य उवाच । षडास्य माधवाख्यानं श्रुतं मे पापनाशनम् । महिमापि श्रुतः श्रेयान्सम्यक्पंचनदस्य वै

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ଷଡାସ୍ୟ ଓ ମାଧବଙ୍କ ପାପନାଶକ ଆଖ୍ୟାନ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ପଞ୍ଚନଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଶୁଣିଛି।

Verse 2

यदग्निबिंदुना पृच्छि माधवो दैत्यसूदनः । तस्योत्तरं समाख्याहि यथाख्यातं मधुद्विषा

ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ମାଧବଙ୍କୁ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ମଧୁଦ୍ୱିଷ ଯେପରି ଉତ୍ତର କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କର।

Verse 3

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महर्षे त्वं कथ्यमानं मयाधुना । माधवेन यथाचक्षि मुनये चाग्निबिंदवे

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ମୁଁ ଏବେ ଯାହା କହୁଛି ଶୁଣ; ମାଧବ ମୁନି ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି।

Verse 4

बिंदुमाधव उवाच । आदौ पादोदके तीर्थे विद्धि मामादिकेशवम् । अग्निबिंदो महाप्राज्ञ भक्तानां मुक्तिदायकम्

ବିନ୍ଦୁମାଧବ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ, ପ୍ରଥମେ ପାଦୋଦକ-ତୀର୍ଥରେ ମୋତେ ଆଦିକେଶବ ଭାବେ ଜାଣ; ମୁଁ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିଦାତା।

Verse 5

अविमुक्तेऽमृते क्षेत्रे येर्चयंत्यादिकेशवम् । तेऽमृतत्वं भजंत्येव सर्वदुःखविवर्जिताः

ଅବିମୁକ୍ତ ନାମକ ଅମୃତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେମାନେ ଆଦିକେଶବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 6

संगमेशं महालिंगं प्रतिष्ठाप्यादिकेशवः । दर्शनादघहं नृणां भुक्तिं मुक्तिं दिशेत्सदा

ସଙ୍ଗମେଶ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଆଦିକେଶବ ସଦା କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପ ନାଶ କରି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 7

याम्यां पादोदकाच्छ्वेतद्वीपतीर्थं महत्तरम् । तत्राहं ज्ञानदो नृणां ज्ञानकेशवसंज्ञकः

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପାଦୋଦକରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଅତି ମହତ୍ତର ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ-ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ମୁଁ ‘ଜ୍ଞାନକେଶବ’ ନାମରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି।

Verse 8

श्वेतद्वीपे नरः स्नात्वा ज्ञानकेशवसन्निधौ । न ज्ञानाद्भ्रश्यते क्वापि ज्ञानकेशवपूजनात्

ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ଜ୍ଞାନକେଶବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ, ଜ୍ଞାନକେଶବ ପୂଜାବଳରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 9

तार्क्ष्यकेशवनामाहं तार्क्ष्यतीर्थे नरोत्तमैः । पूजनीयः सदा भक्त्या तार्क्ष्य वत्ते प्रिया मम

ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ-ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ‘ତାର୍କ୍ଷ୍ୟକେଶବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ନରୋତ୍ତମମାନେ ସେଠାରେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ମୋର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେଇ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟଧାମ ମୋତେ ପ୍ରିୟ।

Verse 10

तत्रैव नारदे तीर्थेस्म्यहं नारदकेशवः । ब्रह्मविद्योपदेष्टा च तत्तीर्थाप्लुत वर्ष्मणाम्

ସେଠାରେଇ ନାରଦ-ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ‘ନାରଦକେଶବ’। ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଷ୍ଟା ହୁଏ।

Verse 11

प्रह्लादतीर्थं तत्रैव नाम्ना प्रह्लादकेशवः । भक्तैः समर्चनीयोहं महाभक्ति समृद्धये

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ-ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ମୁଁ ‘ପ୍ରହ୍ଲାଦକେଶବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମହାଭକ୍ତିର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ମୋତେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 12

तीर्थेंऽबरीषे तत्राहं नाम्नैवादित्यकेशवः । पातकध्वांतनिचयं ध्वंसयामीक्षणादपि

ଅମ୍ବରୀଷ-ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ‘ଆଦିତ୍ୟକେଶବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ପାପର ଅନ୍ଧକାରର ସଞ୍ଚିତ ରାଶିକୁ ମୁଁ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରେ।

Verse 13

दत्तात्रेयेश्वराद्याम्यामहमादिगदाधरः । हरामि तत्र भक्तानां संसारगदसंचयम्

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ମୁଁ ‘ଆଦି-ଗଦାଧର’। ସେଠାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସଂସାର-ରୋଗର ସଞ୍ଚିତ ଭାରକୁ ମୁଁ ହରିନେଉଛି।

Verse 14

तत्रैव भार्गवे तीर्थे भृगुकेशव नामतः । काशीनिवासिनः पुंसो बिभर्मि च मनोरथैः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଭାର୍ଗବ-ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ‘ଭୃଗୁକେଶବ’ ନାମରେ ବିରାଜିତ। କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ତାହାର ମନୋରଥ ପୂରଣ କରି ସମର୍ଥନ କରେ।

Verse 15

वामनाख्येमहातीर्थे मनःप्रार्थितदे शुभे । पूज्योहं शुभमिच्छद्भिर्नाम्ना वामनकेशवः

‘ବାମନ’ ନାମକ ମହାତୀର୍ଥରେ—ଯାହା ଶୁଭ ଓ ମନର ପ୍ରାର୍ଥିତ ଫଳ ଦେଉଛି—ଶୁଭ ଇଚ୍ଛୁକ ଭକ୍ତମାନେ ମୋତେ ‘ବାମନକେଶବ’ ନାମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 16

नरनारायणे तीर्थे नरनारायणात्मकम् । भक्ताः समर्च्य मां स्युर्वै नरनारायणात्मकाः

ନର-ନାରାୟଣ ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ନର-ନାରାୟଣ-ସ୍ୱରୂପେ ନିବାସ କରେ। ସେଠାରେ ଭକ୍ତିସହ ମୋତେ ପୂଜିଲେ ଭକ୍ତମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନର-ନାରାୟଣ-ଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 17

तीर्थे यज्ञवराहाख्ये यज्ञवाराहसंज्ञकः । नरैः समर्चनीयोहं सर्वयज्ञफलेप्सुभिः

ଯଜ୍ଞ-ବରାହ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ‘ଯଜ୍ଞ-ବାରାହ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ମୋତେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 18

विदारनरसिंहोहं काशीविघ्नविदारणः । तन्नाम्नि तीर्थे संसेव्यस्तीर्थोपद्रवशांतये

ମୁଁ ବିଦାରଣ-ନରସିଂହ, କାଶୀର ବିଘ୍ନବିଦାରକ। ଏହି ନାମଧାରୀ ତୀର୍ଥରେ ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଦ୍ରବ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୋର ସେବା-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

गोपीगोविंदतीर्थे तु गोपीगोविंदसंज्ञकम् । समर्च्य मां नरो भक्त्या मम मायां न संस्पृशेत्

ଗୋପୀ-ଗୋବିନ୍ଦ ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ‘ଗୋପୀ-ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ଭକ୍ତିସହ ମୋତେ ପୂଜେ, ସେ ମୋର ମାୟାର ସ୍ପର୍ଶରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।

Verse 20

मुने लक्ष्मीनृसिंहोस्मि तीर्थे तन्नाम्नि पावने । दिशामि भक्तियुक्तेभ्यः सदानैः श्रेयसीं श्रियम्

ହେ ମୁନେ! ସେହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାବନ ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନରସିଂହ। ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ଦାନସହିତ ଶ୍ରେୟସ୍କର ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 21

शेषमाधवनामाहं शेषतीर्थेऽघहारिणि । विश्राणयाम्यशेषाश्च विशेषान्भक्तचिंतितान्

ଅଘହାରିଣୀ ଶେଷତୀର୍ଥରେ ମୋର ନାମ ଶେଷ-ମାଧବ; ସେଠାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହୃଦୟେ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ବିଶେଷ ବରଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଅଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 22

शंखमाधवतीर्थे च स्नात्वा मां शंखमाधवम् । शंखोदकेन संस्नाप्य भवेच्छंखनिधेः पतिः

ଶଙ୍ଖ-ମାଧବ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶଙ୍ଖୋଦକରେ ମୋତେ—ଶଙ୍ଖ-ମାଧବଙ୍କୁ—ଅଭିଷେକ କଲେ, ସେ ଶଙ୍ଖନିଧି ସମ ଧନନିଧିର ଅଧିପତି ହୁଏ।

Verse 23

हयग्रीवे महातीर्थे मां हयग्रीवकेशवम् । प्रणम्य प्राप्नुयान्नूनं तद्विष्णोः परमंपदम्

ହୟଗ୍ରୀବ ମହାତୀର୍ଥରେ ମୋତେ ହୟଗ୍ରୀବ-କେଶବ ରୂପେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 24

भीष्मकेशवनामाहं वृद्धकालेशपश्चिमे । उपसर्गान्हरे भीष्मान्सेवितो भक्तियुक्तितः

ବୃଦ୍ଧ-କାଲେଶଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ମୋର ନାମ ଭୀଷ୍ମ-କେଶବ; ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ନିୟମରେ ସେବା କଲେ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଉପସର୍ଗ ଓ ବିପଦକୁ ହରି ଦେଉଛି।

Verse 25

निर्वाणकेशवश्चाहं भक्तनिर्वाणसूचकः । लोलार्कादुत्तरेभागे लोलत्वं चेतसो हरे

ମୁଁ ନିର୍ବାଣ-କେଶବ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା; ଲୋଲାର୍କର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ମୁଁ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ହରି ଦେଉଛି।

Verse 26

वंद्यस्त्रिलोकसुंदर्या याम्यां यो मां समर्चयेत् । काश्यां ख्यातं त्रिभुवनकेशवं न स गर्भभाक्

ଯେ କାଶୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତ୍ରିଭୁବନ-କେଶବ ଧାମରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ—ତ୍ରିଲୋକସୁନ୍ଦରୀ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି—ମୋତେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜେ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ପାଉନାହିଁ।

Verse 27

ज्ञानवाप्याः पुरोभागे विद्धि मां ज्ञानमाधवम् । तत्र मां भक्तितोभ्यर्च्य ज्ञानं प्राप्नोति शाश्वतम्

ଜ୍ଞାନବାପୀର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମୋତେ ‘ଜ୍ଞାନ-ମାଧବ’ ବୋଲି ଜାଣ। ସେଠାରେ ଭକ୍ତିରେ ମୋ ପୂଜା କଲେ ଶାଶ୍ୱତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 28

श्वेतमाधवसंज्ञोहं विशालाक्ष्याः समीपतः । श्वेतद्वीपेश्वरं रूपं कुर्यां भक्त्या समर्चितः

ବିଶାଳାକ୍ଷୀଙ୍କ ସମୀପରେ ମୁଁ ‘ଶ୍ୱେତ-ମାଧବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭକ୍ତିରେ ସମର୍ଚ୍ଚିତ ହେଲେ ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପେଶ୍ୱରଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।

Verse 29

उदग्दशाश्वमेधान्मां प्रयागाख्यं च माधवम् । प्रयागतीर्थे सुस्नातो दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते

ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦଶାଶ୍ୱମେଧର ପରେ ମୋତେ ‘ପ୍ରୟାଗ’ ନାମକ ମାଧବ ବୋଲି ଜାଣ। ପ୍ରୟାଗତୀର୍ଥରେ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି ମୋ ଦର୍ଶନ କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 30

प्रयागगमने पुंसां यत्फलं तपसि श्रुतम् । तत्फलं स्याद्दशगुणमत्र स्नात्वा ममाग्रतः

ପ୍ରୟାଗକୁ ଯିବାରେ ଲୋକମାନେ ଯେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ତପସ୍-ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଣାଯାଇଛି, ସେଇ ଫଳ ଏଠାରେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦଶଗୁଣ ହୁଏ।

Verse 31

गंगायमुनयोः संगे यत्पुण्यं स्नानकारिणाम् । काश्यां मत्सन्निधावत्र तत्पुण्यं स्याद्दशोत्तरम्

ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ କାଶୀରେ ମୋ ସନ୍ନିଧିରେ ଏଠାରେ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ।

Verse 32

दानानि राहुग्रस्तेर्के ददतां यत्फलं भवेत् । कुरुक्षेत्रे हि तत्काश्यामत्रैव स्याद्दशाधिकम्

ରାହୁଗ୍ରସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଗ୍ରହଣ) ସମୟରେ ଦାନ କରିଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ—କାଶୀରେ ଏଠାରେ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ।

Verse 33

गंगोत्तरवहा यत्र यमुना पूर्ववाहिनी । तत्संभेदं नरः प्राप्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଓ ଯମୁନା ପୂର୍ବବାହିନୀ ଭାବେ ବହେ, ସେହି ସଙ୍ଗମସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଣିଷ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 34

वपनं तत्र कर्तव्यं पिंडदानं च भावतः । देयानि तत्र दानानि महाफलमभीप्सुना

ସେଠାରେ ମୁଣ୍ଡନ (ବପନ) କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ ମହାଫଳ ଚାହେ, ସେ ସେଠାରେ ଦାନ ଦେଉ।

Verse 35

गुणाः प्रजापतिक्षेत्रे ये सर्वे समुदीरिताः । अविमुक्ते महाक्षेत्रेऽसंख्याताश्च भवंति हि

ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଘୋଷିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅବିମୁକ୍ତ ମହାକ୍ଷେତ୍ର (କାଶୀ) ରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅସଂଖ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 36

प्रयागेशं महालिंगं तत्र तिष्ठति कामदम् । तत्सान्निध्याच्च तत्तीर्थं कामदं परिकीर्तितम्

ସେଠାରେ ପ୍ରୟାଗେଶ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥିତ, ଯେ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦାନ କରେ। ତାହାର ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ସେଇ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ‘କାମଦ’ (ଇଚ୍ଛାପୂରକ) ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 37

काश्यां माघः प्रयागे यैर्न स्नातो मकरार्कगः । अरुणोदयमासाद्य तेषां निःश्रेयसं कुतः

ମାଘମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରାଶିଗତ ଥିବାବେଳେ, ଯେମାନେ ପ୍ରୟାଗରେ ଅରୁଣୋଦୟ ସମୟର ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରିନାହାନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରେୟସ କେଉଁଠୁ ହେବ?

Verse 38

काश्युद्भवे प्रयागे ये तपसि स्नांति संयताः । दशाश्वमेधजनितं फलं तेषां भवेद्ध्रुवम्

କାଶୀରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପ୍ରୟାଗର ତପସ-ତୀର୍ଥରେ ଯେ ସଂଯମୀ ଲୋକେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଜନିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।

Verse 39

प्रयागमाधवं भक्त्या प्रयागेशं च कामदम् । प्रयागे तपसि स्नात्वा येर्चयंत्यन्वहं सदा

ପ୍ରୟାଗର ତପସ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରୟାଗ-ମାଧବ ଓ ଇଚ୍ଛାଦାତା ପ୍ରୟାଗେଶ—ଉଭୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ନିତ୍ୟ ଆରାଧନା କରନ୍ତି,

Verse 40

धनधान्यसुतर्द्धीस्ते लब्ध्वा भोगान्मनोरमान् । भुक्त्वेह परमानंदं परं मोक्षमवाप्नुयुः

ସେମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ମନୋହର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ପରମାନନ୍ଦ ଓ ପରମ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 41

माघे सर्वाणि तीर्थानि प्रयागमवियांति हि । प्राच्युदीची प्रतीचीतो दक्षिणाधस्तथोर्ध्वतः

ମାଘ ମାସରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୟାଗକୁ ଆସନ୍ତି—ପୂର୍ବ, ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଦକ୍ଷିଣ, ତଳୁ ଓ ଉପରୁ।

Verse 42

काशीस्थितानि तीर्थानि मुने यांति न कुत्रचित् । यदि यांति तदा यांति तीर्थत्रयमनुत्तमम्

ହେ ମୁନେ! କାଶୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠିକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି କେବେ ଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ତୀର୍ଥତ୍ରୟକୁ ମାତ୍ର ଯାଆନ୍ତି।

Verse 43

आयांत्यूर्जे पंचनदे प्रातःप्रातर्ममांतिकम् । महाघौघप्रशमने महाश्रेयोविधायिनि

ଊର୍ଜ (କାର୍ତ୍ତିକ) ମାସରେ ପଞ୍ଚନଦରେ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଭାତେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି—ଯେ ସ୍ଥାନ ମହାପାପର ପ୍ରବାହକୁ ଶମନ କରେ ଓ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଦାନ କରେ।

Verse 44

प्राप्य माघमघारिं च प्रयागेश समीपतः । प्रातःप्रयागे संस्नांति सर्वतीर्थानि मामनु

ମାଘ—ପାପର ଶତ୍ରୁ—ଆସିଲେ, ପ୍ରୟାଗେଶଙ୍କ ସମୀପରେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମୋତେ ଅନୁସରି ପ୍ରଭାତେ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।

Verse 45

समासाद्य च मध्याह्नमभियांति च नित्यशः । संस्नातुं सर्वतीर्थानि मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ନିତ୍ୟ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 46

काश्यां रहस्यं परममेतत्ते कथितं मुने । यथा तीर्थत्रयीश्रेष्ठा स्वस्वकाले विशेषतः

ହେ ମୁନି! କାଶୀର ଏହି ପରମ ରହସ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି—ତୀର୍ଥତ୍ରୟୀରେ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ନିଜ ନିଜ ନିୟତ କାଳରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ।

Verse 47

अन्यद्रहस्यं वक्ष्यामि न वाच्यं यत्रकुत्रचित् । अभक्तेषु सदा गोप्यं न गोप्यं भक्तिमज्जने

ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ରହସ୍ୟ କହିବି—ଯାହା ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସଦା ଗୋପନୀୟ; ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ ଜନଙ୍କ ପାଖରେ ଗୋପନୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 48

काश्यां सर्वाणि तीर्थानि एकैकादुत्तरोत्तरम् । महैनांसि प्रहंत्येव प्रसह्य निज तेजसा

କାଶୀରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ—ଏକେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ନିଜ ତେଜରେ ବଳପୂର୍ବକ ମହାପାପମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Verse 49

एतदेव रहस्यं ते वाराणस्या उदीर्यते । उत्क्षिप्यैकांगुलिं तथ्यं श्रेष्ठैका मणिकर्णिका

ବାରାଣସୀର ଏହି ରହସ୍ୟ ତୁମକୁ ଘୋଷିତ ହେଉଛି—ଯେନେ ଗୋଟିଏ ଆଙ୍ଗୁଠି ଉଠାଇ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ: ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଏକାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 50

गर्जंति सर्वतीर्थानि स्वस्वधिष्ण्यगतान्यहो । केवलं बलमासाद्य सुमहन्माणिकर्णिकम्

ନିଜ ନିଜ ଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ କେବଳ ଅତିମହାନ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାଠାରୁ ହିଁ ବଳ ପାଆନ୍ତି।

Verse 51

पापानि पापिनां हत्वा महांत्यपि बहून्यपि । काशीतीर्थानि मध्याह्ने प्रायश्चित्तचिकीर्षया

ପାପୀମାନଙ୍କର ଅନେକ ଓ ମହାପାପ ନାଶ କରି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ କାଶୀର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ।

Verse 52

पर्वस्वपर्वस्वपि वा नित्यं नियमवं त्यहो । निर्मलानि भवंत्येव विगाह्य मणिकर्णिकाम्

ପର୍ବଦିନ ହେଉ କି ସାଧାରଣ ଦିନ—ଯେ ନିତ୍ୟ ନିୟମବାନ, ସେ ମଣିକର୍ଣିକାରେ ଅବଗାହନ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।

Verse 53

विश्वेशो विश्वया सार्धं सदोपमणिकर्णिकम् । मध्यंदिनं समासाद्य संस्नाति प्रतिवासरम्

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାଙ୍କ ସହିତ ସଦା ମଣିକର୍ଣିକା ସମୀପକୁ ଆସନ୍ତି; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପ୍ରତିଦିନ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।

Verse 54

वैकुंठादप्यहं नित्यं मध्याह्ने मणिकर्णिकाम् । विगाहे पद्मया सार्धं मुदा परमया मुने

ହେ ମୁନେ! ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ଆସି, ପଦ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାରେ ଅବଗାହନ କରେ।

Verse 55

सकृन्ममाख्यां गृणतां निर्हरन्यदघान्यहम् । हरिनामसमापन्नस्तद्बलान्माणिकर्णिकात्

ଯେ ମୋ ନାମ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ତାହାର ଅନ୍ୟ ପାପମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ହରଣ କରେ; ହରିନାମବଳରେ ଯୁକ୍ତ ଏହି କୃପା ମଣିକର୍ଣିକାର ମହିମାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ।

Verse 56

सत्यलोकात्प्रतिदिनं हं सयानः पितामहः । माध्याह्निक विधानाय समायान्मणिकर्णिकाम्

ସତ୍ୟଲୋକରୁ ପ୍ରତିଦିନ ହଂସବାହନ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ମାଧ୍ୟାହ୍ନିକ ବିଧାନ କରିବାକୁ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 57

इंद्राद्या लोकपालाश्च मरीच्याद्या महर्षयः । माध्याह्निकीं क्रियां कर्तुं समीयुर्मणिकर्णिकाम्

ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଲୋକପାଳମାନେ ଓ ମରୀଚି ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ, ମାଧ୍ୟାହ୍ନିକ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 58

शेषवासुकिमुख्याश्च नागा वै नागलोकतः । समायांतीह मध्याह्ने संस्नातुं मणिकर्णिकाम्

ନାଗଲୋକରୁ ଶେଷ-ବାସୁକିମୁଖ୍ୟ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି।

Verse 59

चराचरेषु सर्वेषु यावंतश्च सचेतनाः । तावंतः स्नांति मध्याह्ने मणिकर्णी जलेमले

ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ସଚେତନ ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣୀର ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।

Verse 60

के माणिकर्णिकेयानां गुणानां सुगरीयसाम् । शक्ता वर्णयितुं विप्राऽसंख्येयानां मदादिभिः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ମହିମା ଆଦିଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅତିଗମ୍ଭୀର ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ?

Verse 61

चीर्णान्युग्राण्यरण्येषु तैस्तपांसि तपोधनैः । यैरियं हि समासादि मुक्तिभूर्मणिकर्णिका

ତପୋଧନମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୁକ୍ତିଭୂମି ମଣିକର୍ଣିକା ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହୋଇଛି।

Verse 62

विश्राणितमहादानास्त एव नरपुंगवाः । चरमे वयसि प्राप्ता यैरेषा मणिकर्णिका

ଯେମାନେ ମହାଦାନ ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜୀବନର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 63

चीर्णसर्वव्रतास्ते तु यथोक्तविधिना ध्रुवम् । यैः स्वतल्पीकृता माणिकर्णिकेयी स्थली मृदुः

ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିବା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ—ଯେମାନେ ମଣିକର୍ଣିକାର ମୃଦୁ ଭୂମିକୁ ନିଜ ବିନୟ ଶୟ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।

Verse 64

त एव धन्या मर्त्येस्मिन्सर्वक्रतुषु दीक्षिताः । त्यक्त्वा पुण्यार्जितां लक्ष्मीमैक्षियैर्मणिकर्णिका

ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ସେମାନେ ହିଁ ଧନ୍ୟ—ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟାର୍ଜିତ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ପରମାଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 65

कृता नानाविधा धर्मा इष्टापूर्तास्तु तैर्नृभिः । वार्धकं समनुप्राप्य प्रापि यैर्मणिकर्णिका

ଯେମାନେ ନାନାବିଧ ଧର୍ମ, ବିଶେଷକରି ଇଷ୍ଟ ଓ ପୂର୍ତ କର୍ମ, ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ବାର୍ଧକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ଲଭନ୍ତି।

Verse 66

रत्नानि सदुकूलानि कांचनं गजवाजिनः । देयाः प्राज्ञेन यत्नेन सदोपमणिकर्णिकम्

ଅତୁଳ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଲୋକ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ରତ୍ନ, ସୁବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 67

पुण्येनोपार्जितं द्रव्यमत्यल्पमपि यैर्नरैः । दत्तं तदक्षयं नित्यं मुनेधिमणिकणिंकम्

ହେ ମୁନି! ପୁଣ୍ୟରେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ଅତି ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଦାନ କଲେ ତାହା ନିତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 68

कुर्याद्यथोक्तमप्येकं प्राणायामं नरोत्तमः । यस्तेन विहितो नूनं षडंगो योग उत्तमः

ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣାୟାମ କଲେ, ସେହିଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 69

जप्त्वैकामपि गायत्रीं संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । लभेदयुतगायत्रीजपनस्य फलं स्फुटम्

ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କଲେ, ଦଶହଜାର ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପର ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 70

एकामप्याहुतिं प्राज्ञो दत्त्वोपमणिकर्णिकम् । यावज्जीवाग्निहोत्रस्य लभेदविकलं फलम्

ଅତୁଳ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଲୋକ ଏକ ଆହୁତି ମଧ୍ୟ ଦେଲେ, ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାର ଅବିକଳ ଫଳ ପାଏ।

Verse 71

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यमग्निबिंदुर्महातपाः । प्रणिपत्य महाभक्त्या पुनः पप्रच्छ माधवम्

ହରିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହାତପସ୍ବୀ ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ପୁନର୍ବାର ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 72

अग्निबिंदुरुवाच । विष्णो कियत्परीमाणा पुण्यैषा मणिकर्णिका । ब्रूहि मे पुंङरीकाक्ष नत्वत्तस्तत्त्ववित्परः

ଅଗ୍ନିବିନ୍ଦୁ କହିଲେ— ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାର ପରିମାଣ କେତେ? ହେ ପଦ୍ମନୟନ, ମୋତେ କହ; ତୁମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ କେହି ନାହିଁ।

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । आगंगा केशवादा च हरिश्चंद्रस्य मंडपात् । आमध्याद्देवसरितः स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका

ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଆଗଙ୍ଗା ଓ କେଶବଠାରୁ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଣ୍ଡପଠାରୁ, ଦେବସରିତାର ମଧ୍ୟଭାଗଠାରୁ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରଠାରୁ ବିସ୍ତାରିତ।

Verse 74

स्थूलमेतत्परीमाणं सूक्ष्मं च प्रवदामि ते । हरिश्चंद्रस्य तीर्थाग्रे हरिश्चंद्रविनायकः

ଏହା ତାହାର ସ୍ଥୂଳ (ବାହ୍ୟ) ପରିମାଣ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ (ଅନ୍ତର) ମାପ ମଧ୍ୟ କହୁଛି। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିନାୟକ ବିରାଜିତ।

Verse 75

सीमाविनायकश्चात्र मणिकर्णी ह्रदोत्तरे । सीमाविनायकं भक्त्या पूजयित्वा नरोत्तमः

ଏଠାରେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣୀ ହ୍ରଦର ଉତ୍ତରେ ସୀମା-ବିନାୟକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସୀମା-ବିନାୟକଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି, ହେ ନରୋତ୍ତମ…

Verse 76

मोदकैः सोपचारैश्च प्राप्नुयान्मणिकर्णिकाम् । हरिश्चंद्रे महातीर्थे तर्पयेयुः पितामहान्

ମୋଦକ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପଚାର ସହିତ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମହାତୀର୍ଥରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 77

शतं समाःसु तृप्ताः स्युः प्रयच्छंति च वांच्छितम् । हरिश्चंद्रे महातीर्थे स्नात्वा श्रद्धान्वितो नरः

ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମହାତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନରଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 78

हरिश्चंद्रेश्वरं नत्वा न सत्यात्परिहीयते । ततः पर्वततीर्थं च पर्वतेश्वर संनिधौ

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତାପରେ ପର୍ବତେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପର୍ବତ-ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 79

अधिष्ठानं महामेरोर्महापातकनाशनम् । तत्र स्नात्वार्चयित्वेशं किंचिद्दत्त्वा स्वशक्तितः

ଏହା ମହାମେରୁର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଏବଂ ମହାପାତକନାଶକ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ କିଛି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 80

अध्यास्य मेरुशिखरं दिव्यान्भोगान्समश्नुते । कंबलाश्वतरं तीर्थं पर्वतेश्वर दक्षिणे

ମେରୁଶିଖରରେ ଆସୀନ ହୋଇ ସେ ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ। (ପରେ) ପର୍ବତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ କମ୍ବଲାଶ୍ୱତର ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 81

कंबलाश्वतरेशं च तत्तीर्थात्पश्चिमे शुभम् । तस्मिंस्तीर्थे कृतस्नानस्तल्लिंगं यः समर्चयेत्

ସେହି ତୀର୍ଥର ପଶ୍ଚିମେ ଶୁଭ ‘କମ୍ବଲାଶ୍ୱତରେଶ’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଯେ ଲୋକ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ—

Verse 82

अपि तस्य कुले जाता गीतज्ञाः स्युः श्रियान्विताः । चक्रपुष्करिणी तत्र योनिचक्र निवारिणी

ତାହାର ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ‘ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଯୋନିଚକ୍ର (ଜନ୍ମଚକ୍ର) ନିବାରଣ କରେ।

Verse 83

संसारचक्रे गहने यत्र स्नातो विशेन्नना । चक्रपुष्करिणी तीर्थ ममाधिष्ठानमुत्तमम्

ସଂସାରଚକ୍ରର ଘନ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ, ଯେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ (ଉଦ୍ଧାରପଥରେ) ପ୍ରବେଶ କରେ। ‘ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ’ ତୀର୍ଥ ମୋର ପରମ ଅଧିଷ୍ଠାନ।

Verse 84

समाः परार्धसंख्यातास्तत्र तप्तं महातपः । तत्र प्रत्यक्षतां यातो मम विश्वेश्वरः परः

ପରାର୍ଧସଂଖ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ମହାତପ କରାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ମୋର ପରମ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 85

तत्र लब्धं मयैश्वर्यमविनाशि महत्तरम् । चक्रपुष्करिणी चैव ख्याताभून्मणिकर्णिका

ସେଠାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତର, ଅବିନାଶୀ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲି। ଏବଂ ସେହି ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ ‘ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 86

द्रवरूपं परित्यज्य ललनारूपधारिणी । प्रत्यक्षरूपिणी तत्र मयैक्षि मणिकर्णिका

ଦ୍ରବ (ଜଳ) ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି କନ୍ୟାରୂପ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ୱରୂପିଣୀ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଦେବୀଙ୍କୁ ସେଠାରେ ମୁଁ ଦର୍ଶନ କଲି।

Verse 87

तस्या रूपं प्रवक्ष्यामि भक्तानां शुभदं परम् । यद्रूपध्यानतः पुंभिराषण्मासं त्रिसंध्यतः

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶୁଭଦାୟକ ତାଙ୍କର ରୂପ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଯାହାର ଧ୍ୟାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଛଅ ମାସ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନିଷ୍ଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ପାଏ।

Verse 88

प्रत्यक्षरूपिणी देवी दृश्यते मणिकर्णिका । चतुर्भुजा विशालाक्षी स्फुरद्भालविलोचना

ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ଦେବୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ—ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜା, ବିଶାଳନୟନା, ଲଲାଟରେ ଦୀପ୍ତ ନେତ୍ରଧାରିଣୀ।

Verse 89

पश्चिमाभिमुखी नित्यं प्रबद्धकरसंपुटा । इंदीवरवतीं मालां दधती दक्षिणे करे

ସେ ନିତ୍ୟ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ, ହାତଦୁଇଟି ସଂପୁଟବଦ୍ଧ କରି ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ନୀଳପଦ୍ମମୟ ମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 90

वरोद्यते करे सव्ये मातुलुंग फलं शुभम् । कुमारीरूपिणी नित्यं नित्यं द्वादशवार्षिकी

ବାମ ହାତରେ ସେ ବରମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଶୁଭ ମାତୁଲୁଙ୍ଗ (ବୀଜପୂର) ଫଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ନିତ୍ୟ କୁମାରୀରୂପିଣୀ, ସଦା ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟା।

Verse 91

शुद्धस्फटिककांतिश्च सुनील स्निग्धमूर्द्धजा । जितप्रवालमाणिक्य रमणीय रदच्छदा

ତାଙ୍କର କାନ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ; ତାଙ୍କ କେଶ ଗାଢ଼ ନୀଳ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ। ତାଙ୍କର ରମଣୀୟ ଅଧର ପ୍ରବାଳ ଓ ମାଣିକ୍ୟର ଦ୍ୟୁତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 92

प्रत्यग्रकेतकीपुष्पलसद्धम्मिल्ल मस्तका । सर्वांग मुक्ताभरणा चंद्रकांत्यंशुकावृता

ନବ କେତକୀ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଦୀପ୍ତ ଧମ୍ମିଲ୍ଲ ସହ ତାଙ୍କର ମସ୍ତକ ଅଲଙ୍କୃତ। ସେ ସର୍ବାଙ୍ଗେ ମୁକ୍ତାଭରଣରେ ବିଭୂଷିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ସଦୃଶ ଅଂଶୁକରେ ଆବୃତ।

Verse 93

पुंडरीकमयीं मालां सश्रीकां बिभ्रती हृदि । ध्यातव्यानेन रूपेण मुमुक्षुभिरहर्निशम्

ସେ ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀମୟ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମମୟ ମାଳା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ମୋକ୍ଷାକାଙ୍କ୍ଷୀମାନେ ଦିନରାତି ଏହି ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 94

निर्वाणलक्ष्मीभवनं श्रीमतीमणिकर्णिका । मंत्रं तस्याश्च वक्ष्यामि भक्तकल्पद्रुमाभिधम् । यस्यावर्तनतः सिद्ध्येदपि सिद्ध्यष्टकं नृणाम्

ଶ୍ରୀମତୀ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ନିର୍ବାଣ-ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଭବନ। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ‘ଭକ୍ତ-କଳ୍ପଦ୍ରୁମ’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର କହୁଛି; ଯାହାର ଆବର୍ତ୍ତନରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 95

वाग्भवमायालक्ष्मीमदनप्रणवान्वदेत्पूर्वम् । भांत्यं बिंदूपेतं मणिपदमथ कर्णिके सहृत्प्रणवपुटः

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ସହିତ ବାଗ୍ଭବ, ମାୟା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମଦନ—ଏହି ବୀଜାକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ପରେ ବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ‘ଭାଂ’ କହି, ତାପରେ ‘ମଣି’ ପଦ; ଶେଷରେ ‘କର୍ଣିକେ’—ହୃତ୍-ସହିତ ପ୍ରଣବପୁଟରେ ଆବୃତ—ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 96

मंत्रःसुरद्रुमसमः समस्तसुखसंततिप्रदो जप्यः । तिथिभिः परिमितवर्णः परमपदं दिशति निशितधियाम्

ଏହି ମନ୍ତ୍ର କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସମାନ; ସମସ୍ତ ସୁଖର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଜପ୍ୟ। ତିଥିଅନୁସାରେ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ ପରିମିତ; ନିଶିତଧୀମାନଙ୍କୁ ପରମ ପଦ ଦିଏ।

Verse 97

तारस्तारतृतीयो बिंद्वंतोमणिपदं ततः कर्णिके । प्रणवात्मिपदं केन म इति मनुसंख्यवर्णमनुः

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ‘ତାର’ ଓ ତୃତୀୟ ‘ତାର’ ସହିତ ଗଠିତ; ଶେଷରେ ବିନ୍ଦୁ ଥାଏ, ତାପରେ ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସ୍ଥିତ ‘ମଣି’ ପଦ ଆସେ। ଏହା ପ୍ରଣବାତ୍ମକ; ‘କେନ’ ପଦ ଓ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିୟତ ଗଣନାନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟାବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ।

Verse 98

अयं मंत्रोऽनिशं जप्यः पुंभिर्मुक्तिमभीप्सुभिः । होमो दशांशकः कार्यः श्रद्धाबद्धादरैर्नृभिः

ମୁକ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷୀ ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିରନ୍ତର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଜପସଂଖ୍ୟାର ଦଶାଂଶ ପରିମାଣର ହୋମ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବଦ୍ଧ ଆଦର ସହିତ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 99

परिप्लुतैः पुंडरीकैर्गव्येन हविषास्फुटैः । सशर्करेण मेधावी सक्षौद्रेण सदाशुचिः

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ସହ, ଶୁଦ୍ଧ ଗୋଘୃତକୁ ହବି କରି—ତାହାରେ ଶର୍କରା ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ—ସଦା ଶୁଚି ଥିବା ମେଧାବୀ ସାଧକ ଆହୁତି ଦେଉ।

Verse 100

त्रिलक्षमंत्र जप्येन मृतो देशांतरेष्वपि । अवश्यं मुक्तिमाप्नोति मंत्रस्यास्य प्रभावतः

ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନି ଲକ୍ଷ ଥର ଜପ କରି, କେହି ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 110

पूजयित्वा पशुपतिमुपोषणपरायणाः । पशुपाशैर्न बध्यंते दर्शे विहितपारणाः

ଯେମାନେ ପଶୁପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ଉପବାସପରାୟଣ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ପଶୁପାଶରେ ବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଦିନ ବିଧିମତେ ପାରଣ କଲେ ସେମାନେ ପଶୁପତିଙ୍କ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 120

तत्राभ्याशे स्कंदतीर्थं तत्राप्लुत्य नरोत्तमः । दृष्ट्वा षडाननं चैव जह्यात्षाट्कौशिकीं तनुम्

ସେଠାର ନିକଟରେ ପବିତ୍ର ସ୍କନ୍ଦତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ନରୋତ୍ତମ—ଷଡାନନ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି—ଷାଟ୍କୌଶିକୀ (ଷଡାବରଣ-ନିର୍ମିତ) ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 130

योगक्षेमं सदा कुर्याद्भवानी काशिवासिनाम् । तस्माद्भवानी संसेव्या सततं काशिवासिभिः

ଭବାନୀ କାଶୀବାସୀମାନଙ୍କର ଯୋଗକ୍ଷେମ ସଦା କରନ୍ତି। ତେଣୁ କାଶୀବାସୀମାନେ ଭବାନୀଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସେବା ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 140

ज्ञानतीर्थं च तत्रैव ज्ञानदं सवर्दा नृणाम् । कृताभिषेकस्तत्तीर्थे दृष्ट्वा ज्ञानेश्वरं शिवम्

ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରେ। ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଅଭିଷେକ-ସ୍ନାନ କରି ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଜ୍ଞାନପ୍ରସାଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 150

पितामहेश्वरं लिंगं ब्रह्मनालोपरिस्थितम् । पूजयित्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

ବ୍ରହ୍ମନାଳର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ପିତାମହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 160

तत्र भागीरथे तीर्थे श्राद्धं कृत्वा विधानतः । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु ब्रह्मलोके नयेत्पितॄन्

ସେଠାରେ ଭାଗୀରଥ ତୀର୍ଥରେ ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 170

मार्कंडेयेश्वरात्प्राच्यां वसिष्ठेश्वर पूजनात् । निष्पापो जायते मर्त्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟେଶ୍ୱରର ପୂର୍ବଦିଗରେ ବସିଷ୍ଠେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ମର୍ତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।

Verse 180

दक्षिणेऽगस्त्यतीर्थाच्च तीर्थमस्त्यतिपावनम् । गंगाकेशवसंज्ञं च सर्वपातकनाशनम्

ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଦକ୍ଷିଣେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ତାହା ‘ଗଙ୍ଗାକେଶବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାତକକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 190

प्रचंडनरसिंहोहं चंडभैरवपूर्वतः । प्रचंडमप्यघं कृत्वा निष्पाप्मा स्यात्तदर्चनात्

ମୁଁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ନରସିଂହ, ଚଣ୍ଡ ଭୈରବଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 200

त्रिविक्रमोस्म्यहं काश्यामुदीच्यां च त्रिलोचनात् । ददामि पूजितो लक्ष्मीं हरामि वृजिनान्यपि

ମୁଁ କାଶୀରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ତ୍ରିଲୋଚନଙ୍କ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ପୂଜିତ ହେଲେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେଉଛି ଏବଂ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ସହ ପାପମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରେ।

Verse 210

नारायणस्वरूपेण गणाश्चक्रगदोद्यताः । कुर्वंति रक्षां क्षेत्रस्य परितो नियुतानि षट्

ନାରାୟଣସ୍ୱରୂପେ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା ଉଦ୍ୟତ ଗଣମାନେ ଛଅ ନିୟୁତ ସଂଖ୍ୟାରେ, ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 220

वामनः शंखचक्राब्जगदाभिरुपलक्षितः । लक्ष्मीवंतं जनं कुर्याद्गृहेपि परिधारितः

ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଗଦାରେ ଚିହ୍ନିତ ବାମନଙ୍କୁ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଧାରଣ/ସ୍ଥାପନ କଲେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 230

वासुदेवश्च शंखारि गदाजलजभृत्सदा । शंखांबुज गदाचक्री ध्येयो नारायणो नृभिः

ବାସୁଦେବ ସଦା ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଶଙ୍ଖ-ପଦ୍ମ-ଗଦା-ଚକ୍ରଯୁକ୍ତ ସେଇ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 240

प्रणम्य दूरादपिच संप्रहृष्टतनूरुहः । अभ्युत्थातुं मनश्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି, ହର୍ଷରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ଦେହବାନ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ସ୍ୱାଗତରେ ଉଠିବାକୁ ମନେ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 250

पठितव्यः प्रयत्नेन बिंदुमाधवसंभवः । श्रोतव्यः परया भक्त्या भुक्तिमुक्तिसमृद्धये

ବିନ୍ଦୁମାଧବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଉଭୟର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।

Verse 251

संप्राप्ते वासरे विष्णो रात्रौ जागरणान्वितः । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं वैकुंठे वसतिं लभेत्

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନ ଆସିଲେ, ଯେ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ସେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ନିବାସ ଲଭେ।