Adhyaya 46

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि । यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ସ୍କନ୍ଦ! ଯଦି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତିରେ ପରାୟଣ, ଯଦି ସେ କ୍ଷେତ୍ରରହସ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଯଦି ସେ କ୍ଷେତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ ସ୍ଥାପନକାରୀ—

Verse 2

तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः । पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति

ଏବଂ ଯଦି ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେ ସତ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀ ବାରାଣସୀକୁ ସେ କିପରି ଶାପ ଦେବେ?

Verse 3

स्कंद उवाच । सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु । तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ତୁମେ ପଚାରିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ ଏବଂ ଯଥାଯଥ। ହେ ମୁନି, ଶୁଣ—ମୁଁ କହୁଛି; ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 4

यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् । तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः

ଯେତେବେଳେ ନନ୍ଦୀ ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ଭୁଜକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ସେ ପରମ ଆଦରେ ମହେଶାନଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ତୁତି କରେ।

Verse 5

काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः । तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका

କାଶୀରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, କାଶୀରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତଥାପି ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମଣିକର୍ଣିକାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका । इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते

‘ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ବିଶ୍ୱେଶ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣିକର୍ଣିକା’—ଏପରି କହି ବ୍ୟାସ ସେଇ ଦୁଇଟିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି।

Verse 7

त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने । निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः

ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ବାଦବିବାଦର ବାଗ୍ଜାଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାତଃକାଳେ ସ୍ନାନ କରେ; ଏବଂ ନିର୍ବାଣମଣ୍ଡପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା କଥାଏ।

Verse 8

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् । व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा

ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିଦିନ, ସେଇ ପରମର୍ଷି ବ୍ୟାସ ଆନନ୍ଦରେ କ୍ଷେତ୍ରର ମହାନ୍ ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।

Verse 9

अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा । संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्

ଏହି କାଶୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାହା କରାଯାଏ—ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ—ତାହାର ଫଳ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଶ୍ରେୟସ୍କର ଧର୍ମ୍ୟ କର୍ମ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः । यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରସିଦ୍ଧିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା କୃତୀ ଲୋକମାନେ—ସେହି ସୁଧୀମାନେ ଜୀବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 11

चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् । पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा

ଚକ୍ରପୁଷ୍କରିଣୀ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ସଦା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि । प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्

ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମକୁ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଅତି କମରେ ଏକଥର କ୍ଷେତ୍ରମହିମା ଶୁଣିବା ଉଚିତ।

Verse 13

यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् । अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा

ଏଠାରେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଗୁପ୍ତଭାବେ ଓ ଦେଖାଦେଖି ବିନା; ଏବଂ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ନଦାନ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा । पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः

ଏଠାରେ ସଦା ସୁବୁଦ୍ଧିରେ ପରୋପକାର କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷକରି ପର୍ବଦିନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି କ୍ରିୟା କରିବା ଦରକାର।

Verse 15

सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् । आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्

ଏହେତୁ ଏଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀରୂପେ ବିରାଜିତ; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ନିକେତନ। ସମଗ୍ର ଆନନ୍ଦକାନନ ଧର୍ମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଆଳୟ।

Verse 16

अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् । परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्

ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାହାର ଗୁପ୍ତ କଥା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପରସ୍ତ୍ରୀ, ପରଧନ ଓ ପରହାନି—ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।

Verse 17

परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् । असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि

ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନା ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଇର୍ଷ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଇବା। ପ୍ରାଣ କଣ୍ଠଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 18

अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् । येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा

ଏଠାରେ ଜୀବରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କହିହେବ—ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରେ, ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ, ଯଦି ରକ୍ଷା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 19

अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः । एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः । त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः

ଏଠାରେ କାଶୀରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣୀମାତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। କାଶୀରେ ସତ୍ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଯଦି ଗୋଟିଏ ଜୀବକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ତେବେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ତାହା ତ୍ରିଲୋକ-ରକ୍ଷାର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 20

ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः । त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः

ଯେମାନେ ସଦା କାଶୀରେ ବସି କ୍ଷେତ୍ର-ସନ୍ନ୍ୟାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 21

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः । तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्

ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ସେମାନେ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ ପରିତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 22

काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः । योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे

କାଶୀରେ ବସୁଥିବା ସେହି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କର ଯୋଗ-କ୍ଷେମ ଦୂରେ ଥିବା ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର—ଜଗତ୍ପତି—ଙ୍କ ମୁଦ ପାଇଁ।

Verse 23

प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः । मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः

ଏଠାରେ (କାଶୀରେ) ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟମୁଖୀ ପ୍ରସାରକୁ ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ନିଶ୍ଚୟ, ମନର ଚାଞ୍ଚଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ରୋକିବା ଦରକାର।

Verse 24

मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः । शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि

ମୃତ୍ୟୁକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋଭବଶେ ମୋକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଦେହକୁ ଶୋଷାଇବା କିମ୍ବା ପୀଡ଼ାଦାୟକ ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 25

आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये । अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्

ଏଠାରେ (କାଶୀରେ) ମହାଶ୍ରେୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ (ଆତ୍ମବିନାଶ) ଉପାୟକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 26

गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् । मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः

ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟାର ଗର୍ବ ବଡ଼ ବାଧା; ଏଠାରେ ଧନର ଗର୍ବ ମଧ୍ୟ ମହାନ। ଏବଂ ‘ମୁକ୍ତି’ର ଗର୍ବରୁ ଏଠାର ନିବାସୀମାନେ ଭିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 27

एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते । न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्

କାଶୀରେ ଏକ ଦିନରେ ଯେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ତାହା ଅନ୍ୟତ୍ର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶତବର୍ଷରେ ସୁଦ୍ଧା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 28

अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते । वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते

ଅନ୍ୟତ୍ର ଜୀବନଭରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଯେ ଫଳ ଅର୍ଜିତ ହୁଏ, ସେହି ଫଳ ବାରାଣସୀରେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 29

सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते । तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଜୀବନଭରି ସ୍ନାନ କରି ଯେ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଆନନ୍ଦବନ (କାଶୀ)ରେ ମଣିକର୍ଣିକାରେ ଏକଥର ଡୁବିଲେ ମିଳେ।

Verse 30

सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते

ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ଜୀବନଭରି ଅର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଏକଥର ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 31

गृहिण्युवाच । भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्

ଗୃହିଣୀ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ଆଜି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷୁକମାନେ ଦେଖାଗଲେ ନାହିଁ। ଅତିଥିଙ୍କୁ ସତ୍କାର ନ କଲେ ମୋ ନାଥ କେବେ ମୋ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ।

Verse 32

गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्

କୋଟି ଗାଈକୁ ଯଥାବିଧି ଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 33

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः

ମହର୍ଷିମାନେ ଷୋଡଶ ମହାଦାନରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପଦାନ କଲେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः । पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते

ଅଶ୍ୱମେଧାଦି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ ମିଳେ।

Verse 35

विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम । कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः

ମହୋତ୍ସବ ପୂର୍ବରୁ ବିଶେଷ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସେପରି ଅଧିକ ଯାତ୍ରା କରି, କ୍ଷେତ୍ରଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा । त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे

ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ଶୁଚିମନା ଧର୍ମମୟ କୌଣସି ମୂର୍ତ୍ତି; ତୁମ ଦର୍ଶନରୁ ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପରମ ପ୍ରୀତି ପାଇଛନ୍ତି।

Verse 37

महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि । न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶ୍ୱଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମହାପୂଜାର ଉପକରଣ ଅର୍ପଣ କରେ, ତାକୁ ଏହି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସମ୍ପଦ-ସମୃଦ୍ଧି ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् । तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଋତୁର କୁସୁମରେ ସମୃଦ୍ଧ ପୁଷ୍ପବାଟିକା କରେ, ତାହାର ଆଙ୍ଗଣରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନେ ଶୀତଳ ଛାୟା ଦେଇଥାନ୍ତି।

Verse 39

यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् । क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः

ଯେ କ୍ଷୀରାଭିଷେକ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗାଈ ଅର୍ପଣ କରେ, ତାହାର ପିତୃଗଣ କ୍ଷୀରସାଗର ତଟେ ବାସ କରନ୍ତି।

Verse 40

विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा । कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्

ଯେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ରାଜସଦନେ (ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣେ) ସୁଧାଲେପନ କିମ୍ବା ଚିତ୍ରକର୍ମ କରାଏ, ତାହାର ଗୃହ କୈଲାସ ସଦୃଶ ଶୋଭିତ ହୁଏ।

Verse 41

ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः । भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्

ଯେ କାଶୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯତି ଓ ଶିବଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଏକେକ ଗଣି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲଭେ।

Verse 42

कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः । तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्

ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେ କୋଟି ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ତପ କରିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ହିଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 43

विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः । अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते

ଏଠାରେ କାଶୀରେ ସ୍ନାନ, ହୋମ, ଜପ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟତ୍ର କୋଟି ଜପରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଏଠାରେ କେବଳ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତ (୧୦୮) ଜପରେ ତାହା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 44

कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः । अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने

ଅନ୍ୟତ୍ର ସୂରିମାନେ ଯେ ଫଳକୁ କୋଟି ହୋମରୁ ଜନ୍ମେ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଇ ଫଳ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦକାନନେ କେବଳ ଏକଶେ ଆଠ ଆହୁତିରେ ମିଳେ।

Verse 45

यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ । पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते

ଯେ କେହି କାଶୀରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରେ ରୁଦ୍ରସୂକ୍ତ ଜପ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ବେଦର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରାୟଣଫଳ ପାଏ।

Verse 46

तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे । काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा

ପରମ ଅକ୍ଷରକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଜନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟକୁ ମୁଁ ମାପି ପାରେନି। କାଶୀରେ ନିତ୍ୟ ବସିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସଦା ଉତ୍ତରବାହିନୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ସେବା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् । यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः

ଘୋର ଆପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କାଶୀକୁ କେବେଠି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ବିଶ୍ୱପତି ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଆପଦର ହର୍ତ୍ତା ଓ ସତ୍ୟ ତ୍ରାତା।

Verse 48

अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः । यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते

ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦିନକୁ ସାର୍ଥକ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ କାଶୀରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 49

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्

କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକାର ଓ ଚଞ୍ଚଳତା ଏଠାରେ କେବେ ବାଧା ଦେଉନାହିଁ।

Verse 50

यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् । तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते

ଯଦି ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିକାର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେବେ ଅଭିପ୍ରେତ ସାଧନାର ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ; କାରଣ ତାହା ବିଘ୍ନରେ ଆବୃତ ହୁଏ।

Verse 51

अगस्त्य उवाच । कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै । तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ଯାହାକୁ ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ, ହେ ସ୍କନ୍ଦ! ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ମୋତେ କହ।

Verse 52

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः । यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ! ତୋର ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଦି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ କହୁଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ପରମ ଦେହଶୁଦ୍ଧି ଲଭେ।

Verse 53

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

ଦିନକୁ ଏକବାର ଭୋଜନ, କେବଳ ରାତିରେ ଭୋଜନ, ନ ମାଗି ପାଇଥିବା ଅନ୍ନରେ ନିର୍ବାହ, ଏବଂ ଏକ ଦିନ ଉପବାସ—ଏହାକୁ ‘ପାଦ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 54

वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

ବଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ପଦ୍ମ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଓ କୁଶଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ଜଳକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ଅଲଗାଭାବେ, ପ୍ରତିଦିନ କ୍ରମେ ପାନ କରିବା—ଏହାକୁ ‘ପର୍ଣକୃଚ୍ଛ୍ର’ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 55

पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः

ପ୍ରତିଦିନ କ୍ରମେ ପିଣ୍ୟାକ, ଘୃତ, ତକ୍ର, ଜଳ ଓ ସତ୍ତୁ—ଏମାନଙ୍କୁ ଏକେକଟି କରି ଗ୍ରହଣ କରି, ବିଧିମତ ଉପବାସ ସହିତ ରହିବା—ଏହା ‘ସୌମ୍ୟ କୃଚ୍ଛ୍ର’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 56

हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च । हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्

ପ୍ରଭାତେ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ହିଁ; ତିନି ଦିନ ଭିକ୍ଷାରୁ ଲଭ୍ୟ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ଉପବାସ ସହିତ ତିନି ଦିନ ରହୁ।

Verse 57

एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

ପୂର୍ବବତ୍ ନିୟମାନୁସାରେ ତିନି ଦିନ ପ୍ରତିଦିନ ଏକେକ ଗ୍ରାସମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁ; ଏବଂ ଶେଷରେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରୁ—ଏହା ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ‘ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର’ ଆଚରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 58

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः

‘କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ର’ ଏକୋଇଶ ଦିନ କେବଳ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ଆଚରିତ ହୁଏ; ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନର ଉପବାସରେ ‘ପରାକ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 59

त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः

ଦ୍ୱିଜ ଏହିପରି ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରୁ—ତିନି ଦିନ କେବଳ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଭୋଜନ, ତିନି ଦିନ କେବଳ ସାୟଂକାଳେ; ତିନି ଦିନ ନ ମାଗି ଯାହା ମିଳେ ତାହା ଗ୍ରହଣ; ଶେଷ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରୁ।

Verse 60

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ ଓ କୁଶୋଦକ—ଏହାମାନଙ୍କ ସେବନ ସହ ଏକ ରାତ୍ରି ଉପବାସ—ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ‘ସାଂତପନ କୃଚ୍ଛ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 61

पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः

ସାଂତପନ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଛଅ ଦିନ ଉପବାସସହିତ ସେବନ କଲେ, ଏହି କୃଚ୍ଛ୍ର ଏକ ସପ୍ତାହରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇ ‘ମହାସାଂତପନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 62

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

ତପ୍ତ-କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିନି ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଜଳ, ଉଷ୍ଣ କ୍ଷୀର, ଉଷ୍ଣ ଘୃତ ପାନ କରୁ; ପରେ ତିନି ଦିନ କେବଳ ବାୟୁଭକ୍ଷ ରହୁ। ପ୍ରତିଦିନ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରି ସମାହିତ ରହୁ।

Verse 63

त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्

ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ପାନ କରୁ, ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ କ୍ଷୀର ପାନ କରୁ; ତିନି ଦିନ ଉଷ୍ଣ ଘୃତ ଗ୍ରହଣ କରି, ତିନି ଦିନ କେବଳ ବାୟୁଭକ୍ଷ ରହୁ।

Verse 64

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् । पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

ଏକ ପଳ କ୍ଷୀର ପାନ କରି, ଦୁଇ ପଳ ଘୃତ ଓ ଏକ ପଳ ଜଳ ଗ୍ରହଣ—ଏହି ପରିମାଣକୁ ‘ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 65

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्

ଯେ ଗୋମୂତ୍ର ଯୁକ୍ତ ଯାବକ (ଯବର ମାଣ୍ଡ) ସେବନ କରେ—ତାହାକୁ ଏକଦିନୀୟ କୃଚ୍ଛ୍ର କୁହାଯାଏ; ଏହା ଶରୀର-ବିଶୋଧନ।

Verse 66

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्

ହାତ ଦୁଇଟି ପ୍ରସାରିତ କରି, ଦିନଭରି ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, ରାତିରେ ଜଳରେ ଦାଁଡି ଉଷା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗି ରହିବା—ଏହା ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମାନ କୁହାଯାଏ।

Verse 67

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏକେକ ଗ୍ରାସ କମାଇବ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏକେକ ଗ୍ରାସ ବଢ଼ାଇବ; ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆଚମନ କରିବ—ଏହାକୁ ‘ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ବ୍ରତ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 68

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏକେକ ଗ୍ରାସ ବଢ଼ାଇବା ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏକେକ ଗ୍ରାସ କମାଇବା; ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ କିଛି ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ନ କରିବା—ଏହାହିଁ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣର ବିଧି।

Verse 69

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः । चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

ସମାହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଚାରି ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ କରୁ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଗ୍ରାସ। ଏହି ବ୍ରତ ‘ଶିଶୁ-ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 70

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्

ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ନିୟତାତ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତି ହବିଷ୍ୟାହାରର ଆଠ ଓ ଆଠ ଗ୍ରାସ ଭୋଜନ କରୁ। ଏହା ‘ଯତି-ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 71

यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः । मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्

ଯେ କେହି କିଛିପରି ସମାହିତ ରହି ତ୍ର୍ୟଶୀତି (ତିରାଶି) ଗ୍ରାସର ପ୍ରମାଣ ପାଳନ କରି, ଏକ ମାସ ଯାଏଁ ଏଭଳି ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକବାସ ପାଏ।

Verse 72

अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति

ଜଳଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ବିଦ୍ୟା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଜୀବାତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 73

तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः

ସେହି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କାଶୀର ସମ୍ୟକ୍ ସେବନ—ଭକ୍ତିସହ ବାସ—ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କାଶୀସେବାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ କରୁଣାର ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 74

ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः

ତାହାରୁ ମହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ, ଯାହା କର୍ମକୁ ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ିବାରେ ସମର୍ଥ। ତେଣୁ କାଶୀରେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପ ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् । प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्

ବ୍ରତପାଳନ, ପୁରାଣଶ୍ରବଣ, ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ ପଥର ଅନୁସରଣ, ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ—ପ୍ରତିଦିନ—ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କ ପାଦଚିନ୍ତନ; ଏହିଏ (କାଶୀର) ଜୀବନମାର୍ଗ।

Verse 76

लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः । साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च

ତ୍ରିକାଳ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ, ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ, ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସତ୍ସଂଲାପ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ‘ଶିବ, ଶିବ’ ଉଚ୍ଚାରଣ—(ଏଗୁଡ଼ିକ କାଶୀରେ) ପ୍ରଶଂସିତ ଆଚରଣ।

Verse 77

अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः । आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः

ଅତିଥିଙ୍କ ସତ୍କାର, ତୀର୍ଥନିବାସୀମାନଙ୍କ ସହ ମୈତ୍ରୀ, ଆସ୍ତିକ ବୁଦ୍ଧି, ବିନୟ, ଏବଂ ମାନ-ଅପମାନରେ ସମଦୃଷ୍ଟି—(ଏଗୁଡ଼ିକ କାଶୀରେ) ପ୍ରଶଂସିତ ଗୁଣ।

Verse 78

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् । अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका

ନିଷ୍କାମତା, ଅନୌଦ୍ଧତ୍ୟ (ଅହଂକାରରହିତତା), ବୈରାଗ୍ୟ, ଅହିଂସା, ଅନୁଚିତ ପ୍ରତିଗ୍ରହ ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଜୀବନବୃତ୍ତି, ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହମୟ କରୁଣାଶୀଳ ମନ—(ଏଗୁଡ଼ିକ କାଶୀସେବକଙ୍କ) ପ୍ରଶଂସିତ ଗୁଣ।

Verse 79

अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः । अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता

ଦମ୍ଭହୀନତା, ଈର୍ଷ୍ୟାର ଅଭାବ, ଅନୁରୋଧ ବିନା ଧନାଗମ, ଅଲୋଭ, ଅନାଳସ୍ୟ, ମୃଦୁତା ଓ ଅଦୀନ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ—ଏହି ଗୁଣ କାଶୀକ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 80

इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति

ଏପରି ଓ ଏହାସଦୃଶ ସତ୍ପ୍ରବୃତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେହି ଧର୍ମମୟ ଆଚାର ଉପଦେଶ ଦେବ।

Verse 81

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा

ନିତ୍ୟ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭିକ୍ଷାରେ ଲଭ୍ୟ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରି—ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ୟାସ କାଶୀପୁରେ ବସୁଥିଲେ।

Verse 82

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके

ଏକଦା ତାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ହର ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆଜି ପରମଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାସ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଲେ…।”

Verse 83

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्

“ସୁନ୍ଦରୀ! ସେ ସର୍ବତ୍ର ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭିକ୍ଷା ଦିଅନି।” ଏମିତି କୁହାଯାଉଥିବାରେ ଭବନିବାରିଣୀ ଭବାନୀ “ତଥାସ୍ତୁ” କହି ସମ୍ମତି ଦେଲେ।

Verse 84

नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् । स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ନମସ୍କାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭିକ୍ଷା ନାକାରା ହେଲା। ଶିଷ୍ୟସହିତ ସେ ମୁନି ଅନ୍ନ ନ ପାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

Verse 85

वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् । गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः

ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଛି ଦେଖି ସେ ପୁଣି ସେହି ପୁରୀରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଘରେଘରେ ଭିକ୍ଷା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭିକ୍ଷୁକମାନେ ପାଇଲେ।

Verse 86

तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् । अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः

ସେହି ଦିନ ଶିଷ୍ୟସହିତ ସେ ମୁନି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ପାଇଲେ ନାହିଁ। ପରେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସେ ସାୟଂକାଳୀନ ନିତ୍ୟକର୍ମ କଲେ।

Verse 87

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् । अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्

ଉପବାସରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସେ ଦିନରାତି ସେହିପରି ରହିଲେ। ପରଦିନ ମୁନି ବ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟାହ୍ନିକ ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 88

ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् । सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः

ଶିଷ୍ୟସହିତ ସେ ମୁନି ନଗର ଚାରିପାଖେ ଭିକ୍ଷାଟନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେ ସର୍ବତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରିଲେ—ବାରମ୍ବାର—ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୌଧ ଓ ଘରକୁ ଘରକୁ।

Verse 89

न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा । अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्

ଘୁରିଘୁରି କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଯେପରି ଭାଗ୍ୟହୀନ ଲୋକ ଧନ ପାଉନାହିଁ। ତେବେ ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 90

को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता । अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्

“ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କରି ମାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା କାହିଁକି ମିଳୁନାହିଁ?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ବ୍ୟାସ ଅନ୍ତେବାସୀ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 91

भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते । किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया

“ତୁମମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ପାଇନାହାଁ ବୋଲି ମୋତେ ଲାଗୁଛି। ଏହି ନଗରରେ କ’ଣ ଘଟିଛି? ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇ-ତିନିଜଣ ଯାଇ ଖବର ଆଣ।”

Verse 92

द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः । अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्

“ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟଧିକ ଯତ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱେ ଭିକ୍ଷା ମିଳୁନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିଛି—ମହାଗୁରୁଙ୍କ ପତନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ପରି।”

Verse 93

अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् । राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्

“ହୋଇପାରେ ସମଗ୍ର ନଗରୀରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅନ୍ନକ୍ଷୟ ହୋଇଗଲା; କିମ୍ବା ଏକାସାଥିରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ରାଜଦଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା।”

Verse 94

अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया । पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्

କିମ୍ବା ଆମ ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟାରେ କେହି ଭିକ୍ଷା-ଦାନ ରୋକିଦେଇଛି; ଅଥବା କେହି ଉପସର୍ଗରେ ନଗରବାସୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 95

किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् । द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ । समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्

ଏ ସବୁ କ’ଣ—ତା ନଜାଣି ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସ। ତେବେ ଦୁଇ-ତିନି ଶିଷ୍ୟ ପବିତ୍ରଚରଣ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ ଯାଇ ପୁଣି ଫେରିଲେ; ଫେରି ଆସି ନଗରବାସୀଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ ତାହା କହିଲେ।

Verse 96

शिष्या ऊचुः । शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन । नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्

ଶିଷ୍ୟମାନେ କହିଲେ—ହେ ଆରାଧ୍ୟଚରଣ, ଶୁଣନ୍ତୁ; ଏଠାରେ କୌଣସି ଉପସର୍ଗ ନାହିଁ, ଏହି ସମଗ୍ର ନଗରୀର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନର ଅଭାବ ନାହିଁ।

Verse 97

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् । त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा

ଯେଉଁଠି ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ବିରାଜମାନ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ଅମରଧୁନୀ (ଗଙ୍ଗା) ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କ ପରି ମୁନିମାନେ ବସନ୍ତି—ସେଠାରେ ଉପସର୍ଗଜନ୍ୟ ଭୟ କିପରି ହେବ?

Verse 98

समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि । न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ପୁରୀରେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯେ ସମୃଦ୍ଧି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ସମୃଦ୍ଧି ବୈକୁଣ୍ଠରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତାହା ସମ୍ମୁଖରେ ଅଲକା ଆଦି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଳ୍ପ ମାତ୍ର।

Verse 99

रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने । यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे

ହେ ମହାମୁନେ, ରତ୍ନାକରରେ ଯେତେ ରତ୍ନ ଅଛି ତେତେ ନୁହେଁ; କାଶୀରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିର୍ମାଲ୍ୟ-ପ୍ରସାଦ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଘରେ ଥିବା ଧନ-ନିଧି ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ।

Verse 100

गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः । न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्

ଏଠାରେ ଘରେଘରେ ଯେପରି ଧାନ୍ୟର ରାଶି ଅଛି, ସେପରି କେଉଁଠି ନାହିଁ—ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଦାନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 110

श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् । मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः

ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ; ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ। ତାଙ୍କ ଦେହ ମୋକ୍ଷଶ୍ରୀର ଦୀପ୍ତିରେ ଭୂଷିତ, କାରଣ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ସେମାନେ ତଦାକାର ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 120

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः । योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते

ଏଠାରେ ଦେବଗଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ନିକାୟ, ସମସ୍ତ ମହର୍ଷି ଓ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀ—ସମସ୍ତେ କାଶୀନାଥଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।

Verse 130

अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया । प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः

ତାପରେ ଯାଉଥିବା ଅତିଥିଙ୍କୁ, ଘରଦ୍ୱାରେ ବସିଥିବା ମହାଦେବୀ ସାଧାରଣ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ଭିକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 140

किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् । सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी

ସେ କି କାଶୀନିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରୁଣାର ମୂର୍ତ୍ତି ନୁହେଁ? ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ପ୍ରବାହ ହରି ପରମାନନ୍ଦ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 150

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्

ହେ ମୁନେ, ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନର ଏକ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଗୃହିଣୀ। ପ୍ରତିଦିନ ଶିଷ୍ୟଗଣେ ଘେରି ତୁମେ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଦେଖେ।

Verse 160

यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆର୍ତ୍ତ ଯାଚକ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଆମ ସେବା ଚାଲେ)। ଆମେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମନେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମାଉଥିବା ନାରୀ ନୁହେଁ।

Verse 170

अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् । आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः

ସେଇ ଅନ୍ନ ସେବନ କରି ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ତୃପ୍ତ ହେଲେ; ଆଚମନ କରି ଚନ୍ଦନ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।

Verse 180

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् । गृहस्थ उवाच । एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद

ବିଚାର କରି ସେ ନିତ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ-ଧିଷ୍ଣ୍ୟର ଉଦୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲା। ଗୃହସ୍ଥ କହିଲା—‘ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଏହି ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ତୁମ ଭିତରେ କ’ଣ ଅଛି? ତାହା କହ।’

Verse 190

अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते

ଆଜିଠାରୁ, ହେ କ୍ରୋଧୀ ମୁନି, ଶାପବର୍ଜିତ ମୋ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୁମେ ବାସ କରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଧାମରେ ବାସଯୋଗ୍ୟତା ତୁମର ନାହିଁ।

Verse 200

अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् । प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्

ଏକ ଅହୋରାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିର ଅଦୂରେ ଥିବା ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁ; ଅଷ୍ଟମୀ ଆସିଲେ ସଦା କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ, ହୃଦୟସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରହୁ।

Verse 204

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् । महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्

ବ୍ୟାସଶାପ ବିମୋଚନକାରୀ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ, ମହା ବିପଦ ଓ ଘୋର ଉପସର୍ଗରୁ ତାହାର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭୟ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 285

शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये । आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये

ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ ଆଦିର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶରୀରସୌଷ୍ଠବ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ମହାଫଳ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।