Adhyaya 8

Verse 1

अगस्त्य उवाच । किं चकार हरः स्कंद मंदराद्रिगतस्तदा । विलंबमालंबयति तस्मिन्नपि गजानने

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ହେ ସ୍କନ୍ଦ! ସେତେବେଳେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଇଥିବା ହର (ଶିବ) କ’ଣ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ଗଜାନନ (ଗଣେଶ) ମଧ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଳମ୍ବ କରୁଥିଲେ?

Verse 2

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य कथां पुण्यां कथ्यमानां मयाधुना । वाराणस्येकविषयामशेषाघौघनाशिनीम्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ— ହେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ! ଏବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏହି ପୁଣ୍ୟ କଥାକୁ ଶୁଣ; ଏହା କେବଳ ବାରାଣସୀ-ବିଷୟକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପପ୍ରବାହକୁ ନାଶ କରୁଥିବା।

Verse 3

करींद्रवदने तत्र क्षेत्रवर्येऽविमुक्तके । विलंबभाजित्र्यक्षेण प्रैक्षिक्षिप्रमधोक्षजः

ସେଠାରେ ଅବିମୁକ୍ତ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଗଜାନନ ବିଳମ୍ବରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାବେଳେ, ଅଧୋକ୍ଷଜ (ବିଷ୍ଣୁ) ଶୀଘ୍ର ତ୍ରିନେତ୍ର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 4

प्रोक्तोथ बहुशश्चेति बहुमानपुरःसरम् । तथा त्वमपि माकार्षीर्यथा प्राक्प्रस्थितैः कृतम्

ସେ ଆଦରପୂର୍ବକ କହିଲେ—“ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅନେକଥର କୁହାଯାଇଛି। ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା କରନି; ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବାମାନେ ଯେପରି କରିଛନ୍ତି ସେପରି କର।”

Verse 5

श्रीविष्णुरुवाच । उद्यमः प्राणिभिः कार्यो यथाबुद्धि बलाबलम् । परं फलंति कर्माणि त्वदधीनानि शंकर

ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଅନୁସାରେ ବଳ-ଅବଳ ବିଚାରି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ କର୍ମର ପରମ ଫଳ, ହେ ଶଙ୍କର, ତୁମ ଅଧୀନ।”

Verse 6

अचेतनानि कर्माणि स्वतंत्राः प्राणिनोपि न । त्वं च तत्कर्मणां साक्षी त्वं च प्राणिप्रवर्तकः

“କର୍ମ ଜଡ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହନ୍ତି। ସେହି କର୍ମମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ତୁମେ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଉଥିବା ମଧ୍ୟ ତୁମେ।”

Verse 7

किंतु त्वत्पादभक्तानां तादृशी जायते मतिः । यया त्वमेव कथयेः साध्वनेनत्वनुष्ठितम्

“କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଦଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଏମିତି ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜେ କହ—‘ଏହା ସେ ସଦ୍ଭାବରେ, ଯଥାବିଧି ଭଲଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛି।’”}]}

Verse 8

यत्किंचिदिह वै कर्मस्तोकं वाऽस्तोकमेव वा । तत्सिद्ध्यत्येव गिरिश त्वत्पादस्मृत्यनुष्ठितम्

ଏଠାରେ କରାଯାଉଥିବା ଯେକୌଣସି କର୍ମ—ଛୋଟ ହେଉ କି ବଡ—ହେ ଗିରୀଶ! ତୁମ ପବିତ୍ର ପାଦସ୍ମୃତିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 9

सुसिद्धमपि वै कार्यं सुबुद्ध्यापि स्वनुष्ठितम् । अत्वत्पदस्मृतिकृतं विनश्यत्येव तत्क्षणात्

ସୁବୁଦ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସୁସିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ତୁମ ପାଦସ୍ମରଣ ବିନା କରାଗଲେ—ସେହି କ୍ଷଣେ ନଶିଯାଏ।

Verse 10

शंभुना प्रेषितेनाद्य सूद्यमः क्रियते मया । त्वद्भक्तिसंपत्तिमतां संपन्नप्राय एव नः

ଆଜି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ହୃଦୟପୂର୍ବକ ପ୍ରୟାସ କରୁଛି; ଯେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ତୁମ ଭକ୍ତିର ସମ୍ପଦ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତା ପ୍ରାୟ ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 11

अतीव यदसाध्यं स्यात्स्वबुद्धिबलपौरुषैः । तत्कार्यं हि सुसिद्धं स्यात्त्वदनुध्यानतः शिव

ନିଜ ବୁଦ୍ଧି, ବଳ ଓ ପୌରୁଷରେ ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସାଧ୍ୟ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ହେ ଶିବ!—ତୁମ ଅନୁଧ୍ୟାନରେ ସୁସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।

Verse 12

यांति प्रदक्षिणीकृत्य ये भवंतं भवं विभो । भवंति तेषां कार्याणि पुरोभूतानि ते भयात्

ଭବ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—ହେ ବିଭୋ!—ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଯେମାନେ ଆଗେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ପ୍ରଭାବକୁ ଭୟ କରିଥିବା ପରି ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଯାଏ।

Verse 13

जातं विद्धि महादेव कार्यमेतत्सुनिश्चितम् । काशीप्रावेशिकश्चिंत्य शुभलग्नोदयः परम्

ହେ ମହାଦେବ, ଜାଣ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି। କାଶୀ-ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ପରମ ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଉଦିତ; ସନ୍ଦେହ କରନି।

Verse 14

अथवा काशिसंप्राप्तौ न चिंत्यं हि शुभाशुभम् । तदैव हि शुभः कालो यदैवाप्येत काशिका

କିମ୍ବା କାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଶୁଭାଶୁଭ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଯେ କ୍ଷଣେ କାଶିକା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେଇ କ୍ଷଣ ହିଁ ଶୁଭ କାଳ।

Verse 15

शंभुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च पुनःपुनः । प्रतस्थेऽथ सलक्ष्मीको मंदराद्गरुडध्वजः

ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁ ତେବେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 16

दृशोरतिथितां नीत्वा विष्णुर्वाराणसीं ततः । पुंडरीकाक्ष इत्याख्यां सफलीकृतवान्मुदा

ତତ୍ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବାରାଣସୀକୁ ନିଜ ନୟନର ଅତିଥି କରି (ଦର୍ଶନ କରି) ଆନନ୍ଦରେ ‘ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ’ ନାମକୁ ସାର୍ଥକ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।

Verse 17

गंगावरणयोर्विष्णुः संभेदे स्वच्छमानसः । प्रक्षाल्य पाणिचरणं सचैलः स्नातवानथ

ଗଙ୍ଗା ଓ ବରୁଣାର ସଙ୍ଗମରେ, ସ୍ୱଚ୍ଛମନା ବିଷ୍ଣୁ ହାତପା ଧୋଇ, ପରେ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ।

Verse 18

तदाप्रभृति तत्तीर्थं पादोदकमितीरितम् । पादौ यदादौ शुभदौ क्षालितौ पीतवाससा

ସେହି ଦିନଠାରୁ ସେ ତୀର୍ଥ “ପାଦୋଦକ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; କାରଣ ଆରମ୍ଭରେ ସେଠାରେ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୁଭ ପାଦ ଧୋଇଦିଆଯାଇଥିଲା।

Verse 19

तत्र पादोदके तीर्थे ये स्नास्यंतीह मानवाः । तेषां विनश्यति क्षिप्रं पापं सप्तभवार्जितम्

ଏଠାରେ ପାଦୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସାତ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ।

Verse 20

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा दत्त्वा चैव तिलोदकम् । सप्तसप्त तथा सप्त स्ववंश्यांस्तारयिष्यति

ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ତିଳୋଦକ ଦାନ କରୁଥିବା ନର ନିଜ ବଂଶର ସାତ-ସାତ ଏବଂ ପୁଣି ସାତ—ଏତେ ପିଢ଼ିକୁ ତାରିଦେବ।

Verse 21

गयायां यादृशी तृप्तिर्लभ्यते प्रपितामहैः । तीर्थे पादोदके काश्यां तादृशी लभ्यते ध्रुवम्

ଗୟାରେ ପିତୃମାନେ ଯେପରି ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି, କାଶୀର ପାଦୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସେହିପରି ତୃପ୍ତି ମିଳେ।

Verse 22

कृतपादोदक स्नानं पीतपादोदकोदकम् । दत्तपादोदपानीयं नरं न निरयः स्पृशेत्

ଯେ ପାଦୋଦକରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେହି ପାଦୋଦକ-ଜଳ ପାନ କରି, ଏବଂ ସେହି ପାଦୋଦକକୁ ପବିତ୍ର ପାନୀୟ ଭାବେ ଦାନ କରେ—ନରକ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ।

Verse 23

विष्णुपादोदके तीर्थे प्राश्य पादोदकं सकृत् । जातुचिज्जननीस्तन्यं न पिबेदिति निश्चितम्

ବିଷ୍ଣୁ-ପାଦୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ଏକଥର ମାତ୍ର ପାଦୋଦକ ଆଚମନ କଲେ, ପୁନର୍ବାର କେବେ ମାଆଙ୍କ ସ୍ତନ୍ୟ (ଦୁଧ) ପିଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 24

सचक्र शालग्रामस्य शंखेन स्नापितस्य च । अद्भिः पादोदकस्यांबु पिबन्नमृततां व्रजेत्

ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଶଙ୍ଖଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥିବା ଜଳ ଯେ ପାଦୋଦକ, ସେହି ପାଦୋଦକ-ଜଳ ପାନ କରୁଥିବା ଜନ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 25

विष्णुपादोदके तीर्थे विष्णुपादोदकं पिबेत् । यदि तत्सुधया किं नु बहुकालीनयातया

ବିଷ୍ଣୁ-ପାଦୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦୋଦକ ପିବା ଉଚିତ; ଯଦି ସେହିଟି ନିଜେ ସୁଧା (ଅମୃତ), ତେବେ ବହୁଦିନ ରଖା ‘ଅମୃତ’ର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ?

Verse 26

काश्यां पादोदके तीर्थे यैः कृता नोदकक्रियाः । जन्मैव विफलं तेषां जलबुद्बुद सश्रियाम्

କାଶୀର ପାଦୋଦକ ତୀର୍ଥରେ ଯେମାନେ ଜଳକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ ପରି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଶୋଭା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ନିଜେ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 27

कृतनित्यक्रियो विष्णुः सलक्ष्मीकः सकाश्यपिः । उपसंहृत्य तां मूर्तिं त्रैलोक्यव्यापिनीं तथा

ବିଷ୍ଣୁ ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀସହିତ ଏବଂ କାଶ୍ୟପସହ, ତ୍ରିଲୋକବ୍ୟାପୀ ସେହି ରୂପକୁ ସେତେବେଳେ ଉପସଂହାର କଲେ।

Verse 28

विधाय दार्षदीं मूर्तिं स्वहस्तेनादिकेशवः । स्वयं संपूजयामास सर्वसिद्धिसमृद्धिदाम्

ଆଦିକେଶବ ନିଜ ହସ୍ତେ ପାଷାଣମୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ି, ସ୍ୱୟଂ ତାହାର ସମ୍ପୂଜା କଲେ—ସେ ମୂର୍ତ୍ତି ସର୍ବସିଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ-ସମୃଦ୍ଧି ଦାତ୍ରୀ।

Verse 29

आदिकेशवनाम्नीं तां श्रीमूर्तिं पारमेश्वरीम् । संपूज्य मर्त्यो वैकुंठं मन्यते स्वगृहांगणम्

‘ଆଦିକେଶବ’ ନାମକ ସେ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଶ୍ରୀମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜା କଲେ, ମର୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୃହାଙ୍ଗଣକୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ବୋଲି ମନେ କରେ।

Verse 30

श्वेतद्वीप इति ख्यातं तत्स्थानं काशिसीमनि । श्वेतद्वीपे वसंत्येव नरास्तन्मूर्तिसेवकाः

କାଶୀ ସୀମାଭିତରେ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ମୂର୍ତ୍ତିର ସେବକ ନରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ବସନ୍ତି।

Verse 31

क्षीराब्धिसंज्ञं तत्रान्यत्तीर्थं केशवतोग्रतः । कृतोदकक्रियस्तत्र वसेत्क्षीराब्धिरोधसि

ସେଠାରେ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ‘କ୍ଷୀରାବ୍ଧି’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ଉଦକକ୍ରିୟା କରି କ୍ଷୀରାବ୍ଧିର ତଟରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गां दत्त्वा च पयस्विनीम् । यथोक्तसर्वाभरणां क्षीरोदे वासयेत्पितॄन्

ସେଠାରେ ନର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଯଥୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ପୟସ୍ୱିନୀ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୀରୋଦ-ଲୋକରେ ସନ୍ତୋଷପୂର୍ବକ ବାସ କରାଏ।

Verse 33

एकोत्तरशतं वंश्यान्नवेत्पायस कर्दमम् । क्षीरोदरोधः पुण्यात्मा भक्त्या तत्रैकधेनुदः

କ୍ଷୀରୋଦ ତଟରେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ଭକ୍ତିସହ ଏକ ଗୋଦାନ କଲେ, ତାହାର ବଂଶର ଏକଶେ ଏକ ପିତୃମାନେ ପାୟସ ଓ ମଧୁର ହବି ସମାନ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 34

बह्वीश्च नैचिकीर्दत्त्वा श्रद्धयात्र सदक्षिणाः । शय्योत्तरांश्च प्रत्येकं पितॄंस्तत्र सुवासयेत्

ସେଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଅନେକ ନୈଚିକୀ ଦାନ କରି, ଶୟ୍ୟା ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଦାନ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ପୁଣ୍ୟଲୋକରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିତୃଙ୍କୁ ସୁଖରେ ବସାଇଦିଏ।

Verse 35

क्षीरोदाद्दक्षिणे तत्र शंखतीर्थमनुत्तमम् । तत्रापि संतर्प्यपितॄन्विष्णुलोकेमहीयते

କ୍ଷୀରୋଦର ଦକ୍ଷିଣେ ସେଠାରେ ଅନୁତ୍ତମ ଶଙ୍ଖତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 36

तद्याम्यां चक्रतीर्थं च पितॄणामपि दुर्लभम् । तत्रापि विहितश्राद्धो मुच्यते पैतृकादृणात्

ତାହାର ଦକ୍ଷିଣେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ବିଧିମତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 37

तत्संन्निधौ गदातीर्थं विष्वगाधिनिबर्हणम् । तारणं च पितॄणां वै कारणं चैनसां क्षये

ତାହାର ସନ୍ନିଧାନରେ ଗଦାତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଗଭୀରରେ ଗାଢ଼ ହୋଇଥିବା କ୍ଲେଶକୁ ନାଶ କରେ। ଏହା ସତ୍ୟରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ତାରଣ ଓ ପାପକ୍ଷୟର କାରଣ।

Verse 38

पद्मतीर्थं तदग्रे तु तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । पितॄन्संतर्प्य विधिना पद्मयानेव हीयते

ତାହାର ଆଗରେ ପଦ୍ମତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ନରୋତ୍ତମ ବିଧିମତେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ଯେନ ପଦ୍ମବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।

Verse 39

तत्रैव च महालक्ष्म्यास्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । स्वयं यत्र महालक्ष्मीः स्नाता त्रैलोक्यहर्षदा

ସେଠାରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ନାନ କରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ହର୍ଷ ଦେଇଥିଲେ।

Verse 40

तत्र तीर्थे कृतस्नानो दत्त्वा रत्नानि कांचनम् । पट्टांबराणि विप्रेभ्यो न लक्ष्म्या परिहीयते

ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ରତ୍ନ, ସୁନା ଓ ଉତ୍ତମ ପଟ୍ଟାମ୍ବର ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ତାହାର ଲକ୍ଷ୍ମୀ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ।

Verse 41

यत्रयत्र हि जायेत तत्रतत्र समृद्धिमान् । पितरोपि हि सुश्रीकास्तस्य स्युस्तीर्थगौरवात्

ସେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେବ, ସେଠି ସେଠି ସମୃଦ୍ଧିମାନ୍ ହେବ; ଏବଂ ସେହି ତୀର୍ଥର ଗୌରବରୁ ତାହାର ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ହେବେ।

Verse 42

तत्रास्ति हि महालक्ष्म्या मूर्तिस्त्रैलोक्यवंदिता । तां प्रणम्य नरो भक्त्या न रोगी जायते क्वचित्

ସେଠାରେ ତ୍ରିଲୋକବନ୍ଦିତା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି। ଯେ ନର ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସେ କେବେ ରୋଗୀ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉ ନାହିଁ।

Verse 43

नभस्य बहुलाष्टम्यां कृत्वा जागरणं निशि । समभ्यर्च्य महालक्ष्मीं व्रती व्रतफलं लभेत्

ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ମାସର ବହୁଳାଷ୍ଟମୀରେ ରାତି ଜାଗରଣ କରି ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ବ୍ରତୀ ବ୍ରତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ।

Verse 44

तार्क्ष्य तीर्थं हि तत्रास्ति तार्क्ष्यकेशवसन्निधौ । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या संसाराहिं न पश्यति

ସେଠାରେ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ-କେଶବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ-ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର-ରୂପୀ ସର୍ପକୁ ପୁଣି ଦେଖେ ନାହିଁ।

Verse 45

तदग्रे नारदं तीर्थं महापातकनाशनम् । ब्रह्मविद्योपदेशं च प्राप्तवान्यत्र नारदः

ତାହାର ଆଗରେ ନାରଦ-ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ମହାପାତକ ନାଶକ—ଯେଉଁଠାରେ ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଶ ପାଇଥିଲେ।

Verse 46

तत्र स्नातो नरः सम्यग्ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात् । केशवात्तेन तत्रोक्तः काश्यां नारदकेशवः

ସେଠାରେ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ କାଶୀରେ ସେଠାର କେଶବ ‘ନାରଦ-କେଶବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 47

अर्चयित्वा नरो भक्त्या देवं नारदकेशवम् । जनन्या जठरं पीठमध्यास्ते न कदाचन

ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଦେବ ନାରଦ-କେଶବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣି କେବେ ମାତୃଗର୍ଭରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ନାହିଁ ପ୍ରସବ-ପୀଠରେ ଶୟନ କରେ।

Verse 48

प्रह्लादतीर्थं तस्याग्रे यत्र प्रह्लादकेशवः । तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा विप्णुलोके महीयते

ସେଇ (ମନ୍ଦିର)ର ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ-କେଶବ ବିରାଜମାନ। ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 49

आंबरीषमहातीर्थमघघ्नं तस्य सन्निधौ । तत्रौदकीं क्रियां कुर्वन्निष्कालुष्यं लभेन्नरः

ତାହାର ସନ୍ନିକଟରେ ପାପନାଶକ ଅଘଘ୍ନ ଆମ୍ବରୀଷ ମହାତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଷ୍କଳୁଷତା ଲାଭ କରେ।

Verse 50

आदित्यकेशवः पूज्य आदिकेशव पूर्वतः । तस्य संदर्शनादेव मुच्यते चोच्चपातकैः

ଆଦିକେଶବଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆଦିତ୍ୟକେଶବ ପୂଜ୍ୟ। ତାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ଘୋର ପାତକରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 51

दत्तात्रेयेश्वरं तीर्थं तत्रैवादिगदाधरः । पितॄन्संतर्प्य तत्रैव ज्ञानयोगमवाप्नुयात्

ସେଠାରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେଇ ଆଦିଗଦାଧର ବିରାଜମାନ। ସେଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 52

भृगुकेशवपूर्वेण तीर्थं वै भार्गवं परम् । तत्र स्नातो नरः प्राज्ञो भवेद्भार्गववत्सुधीः

ଭୃଗୁକେଶବଙ୍କ ପୂର୍ବେ ପରମ ଭାର୍ଗବତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ପରି ବିଦ୍ୱାନ ଓ ବିବେକୀ ହୁଏ।

Verse 53

तत्र वामनतीर्थं च प्राच्यां वामनकेशवात् । पूजयित्वा च तं विष्णुं वसेद्वामनसन्निधौ

ସେଠାରେ ବାମନକେଶବଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ବାମନତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ବାମନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଭକ୍ତିରେ ବସିବା ଉଚିତ।

Verse 54

नरनारायणं तीर्थं नरनारायणात्पुरः । तत्र तीर्थे कृतस्नानो नरो नारायणो भवेत्

ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନର-ନାରାୟଣତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନାରାୟଣସଦୃଶ (ଦିବ୍ୟ ମଙ୍ଗଳଗୁଣଯୁକ୍ତ) ହୁଏ।

Verse 55

यज्ञवाराह तीर्थं च तदग्रे पापनाशनम् । प्रतिमज्जनतस्तत्र राजसूय क्रतोः फलम्

ତାହାର ଆଗରେ ପାପନାଶକ ଯଜ୍ଞ-ବରାହତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ନିମଜ୍ଜନ କଲେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।

Verse 56

विदारनारसिंहाख्यं तत्र तीर्थं सुनिर्मलम् । स्नातो विदारयेत्तत्र पापं जन्मशतार्जितम्

ସେଠାରେ ‘ବିଦାର-ନରସିଂହ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଚିରି ନଶିଯାଏ।

Verse 57

गोपिगोविंद तीर्थं च गोपिगोविंदपूर्वतः । स्नात्वा तत्र समभ्यर्च्य विष्णुं विष्णुप्रियो भवेत्

ଗୋପୀ-ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଗୋପୀ-ଗୋବିନ୍ଦତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

Verse 58

तीर्थं लक्ष्मीनृसिंहाख्यं गोपिगोविंद दक्षिणे । न लक्ष्म्या त्यज्यते क्वापि तत्तीर्थं परिमज्जनात्

ଗୋପୀଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନୃସିଂହ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେହି ତୀର୍ଥରେ ପରିମଜ୍ଜନ-ସ୍ନାନ କଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (କୃପା ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ) କେବେ ବି କେଉଁଠି ବି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 59

तदग्रे शेषतीर्थं च शेषमाधवसन्निधौ । तर्पितानां पितॄणां च यत्र तृप्तिर्न शिष्यते

ତାହାର ଆଗରେ ଶେଷମାଧବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଶେଷ-ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦିଆଗଲେ ତାଙ୍କର ତୃପ୍ତି କେବେ ବି କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅଖଣ୍ଡ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ।

Verse 60

शंखमाधवतीर्थं च तदवाच्यां सुनिर्मलम् । कृतोदको नरस्तत्र भवेत्पापोपि निर्मलः

ସେଠାରେ ଶଙ୍ଖ-ମାଧବ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଉଦକକର୍ମ/ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ମଣିଷ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 61

तदग्रे च हयग्रीवं तीर्थं परमपावनम् । तत्र स्नात्वा हयग्रीवं केशवं परिपूज्य च

ତାହାର ପରେ ପରମ ପାବନ ହୟଗ୍ରୀବ-ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ହୟଗ୍ରୀବରୂପ କେଶବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

पिंडं च तत्र निर्वाप्य हयग्रीवस्य सन्निधौ । हायग्रीवीं श्रियं प्राप्य समुच्येत सपूर्वजः

ସେଠାରେ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରି, ହୟଗ୍ରୀବପ୍ରଦତ୍ତ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୃପା) ପାଇ, ମଣିଷ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସହିତ ଉନ୍ନତ/ଉଦ୍ଧୃତ ହୁଏ।

Verse 63

स्कंद उवाच । प्रसंगतो मयैतानि तीर्थानि कथितानि ते । भूमौ तिलांतरायां यत्तत्र तीर्थान्यनेशः

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ କଥା କହିଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀର ‘ତିଲାନ୍ତରାୟା’ ନାମକ ସେ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 64

पातालं गमितः पूर्वं हरिणा विक्रमैस्त्रिभिः । वृत्तवानपि वै वृत्रः सुत्राम्णा विनिसूदितः

ପୂର୍ବେ ହରି ତାଙ୍କ ତ୍ରିବିକ୍ରମ—ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ; ଏବଂ ମହାବଳୀ ବୃତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୁତ୍ରାମଣ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲା।

Verse 65

उद्दिष्टानां तु तीर्थानामेतेषां कलशोद्भव । नाममात्रमपि श्रुत्वा निष्पापो जायते नरः । इदानीं प्रस्तुतं विप्र शृणु वक्ष्यामि तेग्रतः । वैकुंठनाथो यच्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

ହେ କଳଶୋଦ୍ଭବ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ), ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ନାମମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ ହୁଏ। ଏବେ, ହେ ବିପ୍ର, ପ୍ରସ୍ତୁତ ବିଷୟ ଶୁଣ; ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ଯାହା କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବି।

Verse 66

तस्यां मूर्तौ समावेश्य कैशव्यामथ केशवः । शंभोः कार्ये कृतमना अंशांशांशेन निर्गतः

ତେବେ କେଶବ ସେହି କୈଶବୀ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ସମାବେଶ ହୋଇ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନରେ ମନ ଲଗାଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅଂଶର ଅଂଶର ଅଂଶମାତ୍ରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अंशांशांशेन निश्चक्रे कुतो भोश्चक्रपाणिना । क्व निर्गतं च हरिणा प्राप्य काशीं षडानन

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଷଡାନନ, ଚକ୍ରପାଣି (ବିଷ୍ଣୁ) ସେହି ଅଂଶର ଅଂଶର ଅଂଶମାତ୍ରରେ କେଉଁଠାରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ? ଏବଂ କାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ହରି କେଉଁଠି ପ୍ରକଟ ହେଲେ?

Verse 68

स्कंद उवाच । सामस्त्येन यदर्थं न निर्गतं विष्णुना मुने । ब्रुवे तत्कारणमिति क्षणमात्रं निशामय

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ— ହେ ମୁନେ! ବିଷ୍ଣୁ କାହିଁକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଏଠାରୁ ନିର୍ଗତ ହେଲେ ନାହିଁ, ତାହାର କାରଣ କହୁଛି; କ୍ଷଣମାତ୍ର ଶୁଣ।

Verse 69

संप्राप्य पुण्यसंभारैः प्राज्ञो वाराणसीं पुरीम् । न त्यजेत्सर्वभावेन महालाभैरपीरितः

ପୁଣ୍ୟସଂଚୟରେ ବାରାଣସୀ ପୁରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ତାହାକୁ ସର୍ବଭାବେ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମହାଲାଭରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଲୋଭିତ ହୋଇ ଦୂରେ ଯିବା ନୁହେଁ।

Verse 70

अतः प्रतिकृतिः स्वीया तत्र काश्यां मुरारिणा । प्रतितस्थे कलशजस्तोकांशेन च निर्गतम्

ଏହେତୁ କାଶୀରେ ମୁରାରି (ବିଷ୍ଣୁ) ନିଜର ପ୍ରତିନିଧି-ରୂପ ପ୍ରତିକୃତି ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ କଳଶଜ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ) ମଧ୍ୟ କେବଳ ଅଳ୍ପାଂଶରେ ନିର୍ଗତ ହେଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ।

Verse 71

किंचित्काश्या उदीच्यां च गत्वा देवेन चक्रिणा । स्वस्थित्यै कल्पितं स्थानं धर्मक्षेत्रमितीरितम्

କାଶୀର ଉତ୍ତରଦିଗକୁ କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ କଳ୍ପନା କଲେ; ତାହା ‘ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 72

ततस्तु सौगतं रूपं शिश्राय श्रीपतिः स्वयम् । अतीव सुंदरतरं त्रैलोक्यस्यापिमोहनम्

ତାପରେ ଶ୍ରୀପତି ସ୍ୱୟଂ ‘ସୌଗତ’ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ।

Verse 73

श्रीः परिव्राजिका जाता नितरां सुभगाकृतिः । यामालोक्य जगत्सर्वं चित्रन्यस्तमिवास्थितम्

ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ସୁନ୍ଦରୀ ପରିବ୍ରାଜିକା ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା।

Verse 74

विश्वयोनिं जगद्धात्रीं न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकाम् । गरुत्मानपि तच्छिष्यो जातो लोकोत्तराकृतिः

ସେଇ ବିଶ୍ୱଯୋନି, ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ—ଯାହାଙ୍କ ନମ୍ର ହସ୍ତାଗ୍ରେ ପୁସ୍ତକ ଥିଲା—ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ଗରୁଡ ମଧ୍ୟ ଲୋକୋତ୍ତର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲା।

Verse 75

अत्यद्भुत महाप्राज्ञो निःस्पृहः सर्ववस्तुषु । गुरुशुश्रूषणपरो न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकः

ସେ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ନିଃସ୍ପୃହ ଥିଲା। ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ତତ୍ପର, ନମ୍ର ହସ୍ତାଗ୍ରେ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରିଥିଲା।

Verse 76

अपृच्छत्परमं धर्मं संसारविनिमोचकम् । आचार्यवर्यं सौम्यास्यं प्रसन्नात्मानमुत्तमम्

ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ପରମ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ସେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୌମ୍ୟମୁଖ, ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଉତ୍ତମ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲା।

Verse 77

धर्मार्थशास्त्रकुशलं ज्ञानविज्ञानशालिनम् । सुस्वरं सुपदव्यक्ति सुस्निग्धमृदुभाषिणम्

ଗୁରୁ ଧର୍ମାର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁଶଳ, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ; ସୁମଧୁର ସ୍ୱର, ପଦବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ, ଏବଂ ସ୍ନିଗ୍ଧ ମୃଦୁଭାଷୀ ଥିଲେ।

Verse 78

स्तंभनोच्चाटनाकृष्टि वशीकर्मादिकोविदम् । व्याख्यानसमयाकृष्ट पक्षिरोमांचकारिणम्

ସେ ସ୍ତମ୍ଭନ, ଉଚ୍ଚାଟନ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ବଶୀକରଣ ଆଦି କ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 79

पीततद्गीतपीयूष मृगपूगैरुपासितम् । महामोदभराक्रांत वातचांचल्यहारिणम्

ତାଙ୍କ ଗୀତର ଅମୃତ ପାନ କରି ମୃଗମାନଙ୍କ ଦଳ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲା; ମହାନନ୍ଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପବନସଦୃଶ ଚଞ୍ଚଳ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ହରିଗଲା।

Verse 80

वृक्षैरपि पतत्पुष्पच्छलैःकृतसमर्चनम् । ततःप्रोवाच पुण्यात्मा पुण्यकीर्तिः स सौगतः

ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ପଡୁଥିବା ପୁଷ୍ପର ଛଳରେ ଯେନ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ ସେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା—ପୁଣ୍ୟକୀର୍ତି ନାମକ ସୌଗତ—ବକ୍ତବ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 81

शिष्यं विनयकीर्तिं तं महाविनयभूषणम्

ସେ ଶିଷ୍ୟ ବିନୟକୀର୍ତି ମହା ବିନୟ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।

Verse 82

रत्नाकरे रत्नसंख्या संख्याविद्भिरपीष्यते । लिंगप्रतिष्ठा पुण्यस्य न तु संख्येति लिख्यते

ରତ୍ନାକରରେ ରତ୍ନର ସଂଖ୍ୟାକୁ ସଂଖ୍ୟାବିଦ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପୁଣ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲେଖାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 83

अनादिसिद्धः संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवेदेष स्वयमेव विलीयते

ସଂସାର ଅନାଦିସିଦ୍ଧ, କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମରହିତ। ଏହା ନିଜେ ଉଦ୍ଭବେ ଏବଂ ନିଜେ ଲୟ ପାଏ।

Verse 84

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं यावद्देहनिबंधनम् । आत्मैवैकेश्वरस्तत्र न द्वितीयस्तदीशिता

ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହବନ୍ଧନ ଅଛି—ସେଠାରେ ଆତ୍ମା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର; ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ଦ୍ୱିତୀୟ ଶାସକ ନାହିଁ।

Verse 85

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राद्यास्तथाख्या देहिनामिमाः । आख्या यथास्मदादीनां पुण्यकीर्त्यादिरुच्यते

ଯେପରି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା’, ‘ବିଷ୍ଣୁ’, ‘ରୁଦ୍ର’ ଆଦି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସେପରି ଆମ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ‘ପୁଣ୍ୟକୀର୍ତ୍ତି’ ଆଦି ନାମ ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ କୁହାଯାଏ।

Verse 86

देहो यथा स्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा

ଯେପରି ଆମ ପରି ଲୋକଙ୍କ ଦେହ ନିଜ ସମୟରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ମଶା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ କାଳରେ ଲୟ ପାଏ।

Verse 87

विचार्यमाणे देहेस्मिन्नकिंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्

ଏହି ଦେହକୁ ବିଚାର କଲେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିଳେ ନାହିଁ; ଆହାର, ମୈଥୁନ, ନିଦ୍ରା ଓ ଭୟ—ସବୁଠାରେ ସମାନ।

Verse 88

निजाहारपरीमाणं प्राप्य सर्वोपि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହଧାରୀ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ଆହାର-ପରିମାଣ ପାଇଲେ, ସେହି ଅନୁରୂପ ତୃପ୍ତିକୁ ହିଁ ପାଏ; ନ ଅଧିକ, ନ ଅନ୍ୟଥା।

Verse 89

यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोल्पकोधिकः

ଯେପରି ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ପେୟ ପିଇ ତୃଷ୍ଣାମୁକ୍ତ ହୁଅୁ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ତୃଷିତମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏଥିରେ ଅଳ୍ପ କି ଅଧିକ କୌଣସି ବିଶେଷ ଭେଦ ନାହିଁ।

Verse 90

संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्येकैवेहोपयुज्यते

ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ନାରୀମାନେ ସହସ୍ର ଥାଉ, ତଥାପି ରତି-କାଳରେ ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ ଏକା ଜଣେଇ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 91

अश्वाः परः शताः संतु संत्वनेकेप्यनेकषाः । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः

ଘୋଡ଼ା ଶତାଧିକ ଥାଉ, ନାନା ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଥାଉ; ତଥାପି ଆରୋହଣ ଓ ସବାରିରେ ଏକଟି ହିଁ ଲାଗେ, ସେଇ ସମୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନୁହେଁ।

Verse 92

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपपद्यते । तदेव सौख्यं निद्रायामिह भूशायिनामपि

ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ଯେ ସୁଖ ମିଳେ, ସେଇ ସୁଖ ଏଠାରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ମିଳେ।

Verse 93

यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादि वपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्

ଯେପରି ଆମ ପରି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ଥାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ଅଛି।

Verse 94

सर्वेतनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोपि कुत्रचित्

ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କଲେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ସମାନ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 95

धर्मो जीवदया तुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः

ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜୀବଦୟା ସମାନ ଧର୍ମ କେଉଁଠି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ଜୀବଦୟା କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 96

एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्

ଏକ ଜୀବ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ତ୍ରିଲୋକ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ଏକ ଜୀବ ହତ ହେଲେ ତ୍ରିଲୋକ ହତ ହୁଏ। ତେଣୁ ରକ୍ଷା କର, ହତ୍ୟା କରାଇବା ନୁହେଁ।

Verse 97

अहिंसा परमो धर्म इहोक्तः पूर्वसूरिभिः । तस्मान्न हिंसा कर्तव्या नरैर्नरकभीरुभिः

ଅହିଂସା ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ—ଏହା ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ କହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ନରକଭୟ ଥିବା ଲୋକେ କେବେ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 98

न हिंसा सदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः

ତ୍ରିଲୋକରେ, ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମଧ୍ୟରେ, ହିଂସା ସମ ପାପ ନାହିଁ। ହିଂସକ ନରକକୁ ଯାଏ; ଅହିଂସକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗମନ କରେ।

Verse 99

संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छ फलप्रदैः । अभीति दानसदृशं परमेकमपीह न

ଦାନ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତୁଚ୍ଛ ଫଳଦାୟୀ ଦାନରେ କ’ଣ ଲାଭ? ଏଠାରେ ଅଭୟଦାନ ସମ ପରମ ଦାନ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 100

इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेत्र परत्र च

ଏଠାରେ ପରମର୍ଷିମାନେ ନାନା ଶାସ୍ତ୍ର ବିଚାର କରି, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଚାରି ଦାନ କହିଛନ୍ତି।

Verse 110

वृक्षांश्छित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलप्यते

ବୃକ୍ଷ କାଟି, ପଶୁ ହତ୍ୟା କରି, ରକ୍ତର କାଦୁଆ କରି—ତାପରେ ଅଗ୍ନିରେ ତିଳ-ଘିଅ ଆଦି ଦଗ୍ଧ କରି—ଲୋକେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 120

मुधा जातिविकल्पोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोधमः कोथ चोत्तमः

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଜାତି-ଭେଦ’ର ଏହି ଧାରଣା ବ୍ୟର୍ଥରେ କଳ୍ପିତ। ଯେତେବେଳେ ମାନବତ୍ୱ ସମସ୍ତଙ୍କରେ ସାଧାରଣ, ତେବେ ଏଠାରେ କିଏ ଅଧମ, କିଏ ଉତ୍ତମ?

Verse 130

वंध्यानां चापि वंध्यात्वं सा परिव्राजिकाहरत् । तैस्तैश्च कार्मणोपायैरसौ भाग्यवतीः स्त्रियः

ସେଇ ପରିବ୍ରାଜିକା ବନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ହରିନେଲା; ନାନା କାର୍ମଣ ଉପାୟରେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟବତୀ କରିଦେଲା।

Verse 140

विलोक्य तं समायातं दूरादुत्कंठितो नृपः । मेने भवेद्गुरुरयं युक्तो मदुपदेशने

ଦୂରରୁ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ରାଜା ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ ଭାବିଲେ—‘ଏହିଜଣେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଗୁରୁ।’

Verse 150

अधुना गुरुरेधित्वं मम भाग्योदयागतः । राज्यं तु प्रकरोम्येवं न्यक्कृतांतकसाध्वसम्

ଏବେ ମୋର ଭାଗ୍ୟୋଦୟରେ ଗୁରୁମହିମା ମୋ ଜୀବନକୁ ଆସିଛି; ତେଣୁ ଯମଭୟକୁ ଦମନ କରି ମୁଁ ଏଭଳି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବି।

Verse 160

विरिंचिं सारथिं कृत्वा कृत्वा विष्णुं च पत्त्रिणम् । रथचक्रे पुष्पवंतौ प्रतोदं प्रणवात्मकम्

ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ସାରଥି କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପତ୍ତ୍ରିଣ (ଧ୍ୱଜ/ବାହନଚିହ୍ନ) କରି; ରଥଚକ୍ର ପୁଷ୍ପପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପ୍ରତୋଦ ପ୍ରଣବ (ଓଁ)ମୟ ଥିଲା।

Verse 170

इदानीं दिश मे तात कर्मनिर्मूलनक्षमम् । उपायं त्वमुपायज्ञ येन निर्वृतिमाप्नुयाम्

ଏବେ, ହେ ତାତ, କର୍ମକୁ ମୂଳରୁ ଉପାଡ଼ିଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଉପାୟ ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ; ଆପଣ ଉପାୟଜ୍ଞ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନିର୍ବୃତି ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇବି।

Verse 180

संख्यास्ति यावती देहे देहिनो रोमसंभवा । तावतोप्यपराधा वै यांति लिंग प्रतिष्ठया

ଦେହୀର ଦେହରେ ଯେତେ ରୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ସେତେ ଅପରାଧ ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ।

Verse 190

अहो उदर्क एतस्य न कैश्चित्प्रतिपद्यते । अस्माकमपि यद्दूरमदवीयस्तदस्य यत्

ହାୟ, ଏହାର ଶେଷ ପରିଣାମ କେହି ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ। ଯାହା ଆମକୁ ଦୂର ଲାଗେ, ତାହା ଏହା ପାଇଁ ଆଉ ଦୂରତର।

Verse 200

विलोक्य काशीं परितो मायाद्विजवपुर्हरिः । भूयोभूयो विचार्यापि किमत्रातीव पावनम्

ହରି ମାୟାବଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହ ଧାରଣ କରି କାଶୀକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଦେଖିଲେ। ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରି—“ଏଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ କ’ଣ?” ବୋଲି ଭାବିଲେ।

Verse 210

अभिषिच्य महाबुद्धिः पौराञ्जानपदानपि । प्रसादीकृत्य पुण्यात्मा पुनः काशीमगान्नृपः

ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଅଭିଷେକ କରି, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ନୃପ ପୁନଃ କାଶୀକୁ ଗଲେ।

Verse 220

दिव्यैर्दुकूलनेपथ्यैरलंचक्रे मुदान्वितैः । त्रिनेत्रीकृतसद्भाल श्यामीकृतशिरोधरम्

ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଆନନ୍ଦସହିତ ସେ ତାଙ୍କୁ ସଜାଇଲେ—ସୁନ୍ଦର ଲଲାଟରେ ତ୍ରିନେତ୍ରର ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଶିରର କେଶକୁ ଶ୍ୟାମ କରିଦେଲେ।

Verse 229

अस्याख्यानस्य पठनाद्विष्णोरिव मनोरथाः । संपूर्णतां गमिष्यंति शंभोश्चिंतितकारिणः

ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ପାଠ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; କାରଣ ଶମ୍ଭୁ ଚିନ୍ତିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରନ୍ତି।