Adhyaya 23

Verse 1

अगस्त्य उवाच । त्रिलोचनं समासाद्य देवदेवः षडाननः । जगदंबिकयायुक्तः किं चकाराशु तद्वद

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ତ୍ରିଲୋଚନଙ୍କୁ ସମୀପ କରି, ଜଗଦମ୍ବିକା ସହିତ ଦେବଦେବ ଷଡାନନ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କ’ଣ କଲେ? ତାହା କୁହ।

Verse 2

स्कन्द उवाच । मुने कलशजाख्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजःसंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ କଳଶଜ ମୁନି! ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ତାହା କହୁଛି; ଶୁଣ। ‘ବିରଜା’ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ପୀଠ ଅଛି, ଯାହା ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ।

Verse 3

तत्पीठदर्शनादेव विरजा जायते नरः । यत्रास्ति तन्महालिंगं वाराणस्यां त्रिलोचनम्

ସେହି ପୀଠର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ‘ବିରଜ’—ମଳରହିତ, ନିର୍ମଳ—ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ହିଁ ବାରାଣସୀରେ ‘ତ୍ରିଲୋଚନ’ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଛି।

Verse 4

तीर्थं पिलिपिलाख्यं तद्द्युनद्यंभसि विश्रुतम् । सर्वतीर्थमयं तीर्थं तत्काश्यां परिगीयते

‘ପିଲିପିଲା’ ନାମକ ସେହି ତୀର୍ଥ ଦିବ୍ୟ ନଦୀର ଜଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କାଶୀରେ ତାହାକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସାର—ବୋଲି ପରିଗୀତ କରାଯାଏ।

Verse 5

विष्टपत्रितयांतर्ये देवर्षिमनुजोरगाः । ससरित्पर्वतारण्याः संति ते तत्र यन्मुने

ସେଇ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପର ତ୍ରିବିଧ ସ୍ୱର୍ଗମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନାଗ—ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ—ହେ ମୁନେ, ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 6

तदारभ्य च तत्तीर्थं तच्च लिंगं त्रिलोचनम् । त्रिविष्टपमिति ख्यातमतोहेतोर्महत्तरम्

ସେହି ସମୟରୁ ସେଇ ତୀର୍ଥ ଓ ତ୍ରିଲୋଚନଙ୍କ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ‘ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହି ହେତୁ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱଶାଳୀ ମନାଗଲା।

Verse 7

त्रिविष्टपस्य लिंगस्य महिमोक्ताः पिनाकिना । जगज्जनन्याः पुरतो यथा वच्मि तथा मुने

ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ-ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଜଗଜ୍ଜନନୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ; ହେ ମୁନେ, ଯେପରି କୁହାଯାଇଥିଲା ସେପରି ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ शर्व सर्वद सर्वग । सर्वदृक्सर्वजनक किंचित्पृच्छामि तद्वद

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ହେ ଶର୍ବ, ସର୍ବଦ, ସର୍ବଗ; ସର୍ବଦୃକ୍, ସର୍ବଜନକ! ମୁଁ କିଛି ପଚାରୁଛି, ତାହା କହନ୍ତୁ।

Verse 9

इदं तव प्रियं क्षेत्रं कर्मबीजमहौषधम् । नैःश्रेयस्याः श्रियो गेहं ममापि प्रीतिदं महत्

ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କ୍ଷେତ୍ର—କର୍ମବୀଜ ପାଇଁ ମହୌଷଧ; ନୈଃଶ୍ରେୟସ-ଶ୍ରୀର ଗୃହ। ଏହା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମହାନ ପ୍ରୀତି ଦିଏ।

Verse 10

यत्क्षेत्ररजसोप्यग्रे त्रिलोक्यपि तृणायते । तस्याखिलस्य महिमा विष्वक्केनावगम्यते

ଏହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଧୂଳିର ଏକ କଣିକା ମାତ୍ରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ତୃଣସମ କରିଦିଏ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ କାଶୀର ଅପାର ମହିମାକୁ କିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବଗତ ହେବ?

Verse 11

यानीह संति लिंगानि तानि सर्वाण्यसंशयम् । निर्वाणकारणान्येव स्वयंभून्यपि तान्यपि

ଏଠାରେ ଯେଯେ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ସେସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ବାଣର କାରଣ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ) ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 12

यद्यप्येवं तथापीश विशेषं वक्तुमर्हसि । काश्यामनादिसिद्धानि कानि लिंगानि शंकर

ଯଦିଓ ଏହିପରି, ତଥାପି ହେ ଈଶ୍ୱର, ବିଶେଷ ଭେଦକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଶଙ୍କର, କାଶୀରେ କେଉଁ କେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ଅନାଦି-ସିଦ୍ଧ?

Verse 13

यत्र देवः सदा तिष्ठेत्संवर्तेऽपि स वल्लभः । यैरियं प्रथितिं प्राप्ता काशी मुक्तिपुरीति च

ଯେଉଁ (ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ) ଦେବ ସଦା ବିରାଜନ୍ତି—ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ପ୍ରିୟ—ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କାଶୀ ‘ମୁକ୍ତିପୁରୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଛି।

Verse 14

येषां स्मरणतोप्यत्र भवेत्पापस्य संक्षयः । दर्शनस्पर्शनाभ्यां च स्यातां स्वर्गापवर्गकौ

ସେମାନଙ୍କ (ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ) ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ କରେ; ଏବଂ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଉଭୟ ମିଳେ।

Verse 15

येषां समर्चनादेव मध्ये जन्म सकृद्विभो । लिंगानि पूजितानि स्युः काश्यां सर्वाणि निश्चितम्

ହେ ବିଭୋ! ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ସମର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ମଧ୍ୟରେ ଏକଥର ଜନ୍ମ ହେବାମାତ୍ରେ ଯଥେଷ୍ଟ; ନିଶ୍ଚୟ କାଶୀରେ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 16

विधाय मय्यनुक्रोशं कारुण्यामृतसागर । एतदाचक्ष्व मे शंभो पादयोः प्रणतास्म्यहम्

ହେ ଶମ୍ଭୋ, କରୁଣାମୃତସାଗର! ମୋପରେ ଦୟା କରି ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପ୍ରଣତ।

Verse 17

इत्याकर्ण्य महेशानस्तस्या देव्याः सुभाषितम् । कथयामास र्विध्यारे महालिंगानि सत्तम

ସେହି ଦେବୀଙ୍କ ସୁଭାଷିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହେଶାନ, ହେ ସତ୍ତମ, ଯଥାକ୍ରମେ ମହାଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 18

यन्नामाकर्णनादेव क्षीयंते पापराशयः । प्राप्यते पुण्यसंभारः काश्यां निवार्णकारणम्

ତାହାର ନାମମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ପାପରାଶି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କାଶୀରେ ପୁଣ୍ୟସଂଭାର ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଏହା ମୋକ୍ଷର କାରଣ।

Verse 19

देवदेव उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिकारणम् । इदं विदंति नैवापि ब्रह्मनारायणादयः

ଦେବଦେବ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ: ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି।

Verse 20

असंख्यातानि लिंगानि पार्वत्यानंदकानने । स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि नानारत्नमयानि च

ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦକାନନରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି—କେତେକ ସ୍ଥୂଳ, କେତେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ଅନେକ ନାନାରତ୍ନମୟ।

Verse 21

नानाधातुमयानीशे दार्षदान्यप्यनेकशः । स्वयंभून्यप्यनेकानि देवर्षिस्थापितान्यहो

ହେ ଦେବୀ! ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ନାନା ଧାତୁମୟ, ଏବଂ ଅନେକ ପାଷାଣମୟ ମଧ୍ୟ। ଅନେକ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଏବଂ ଅନେକ—ଆହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 22

सिद्धचारणगंधर्व यक्षरक्षोर्चितान्यपि । असुरोरगमर्त्यैश्च दानवैरप्सरोगणैः

ସେଗୁଡ଼ିକ ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ; ଏବଂ ଅସୁର, ନାଗ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 23

दिग्गजेर्गिरिभिस्तीर्थेरृक्ष वानर किन्नरैः । पतत्रिप्रमुखैर्देवि स्वस्वनामांकितानि वै

ହେ ଦେବୀ! ଦିଗ୍ଗଜ, ପର୍ବତ, ତୀର୍ଥ, ଭାଲୁ, ବାନର, କିନ୍ନର ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଅଙ୍କିତ।

Verse 24

प्रतिष्ठितानि यानीह मुक्तिहेतूनि तान्यपि । अदृश्यान्यपि दृश्यानि दुरवस्थान्यपि प्रिये

ପ୍ରିୟେ! ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷର ହେତୁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନୀୟ ହୋଇପାରନ୍ତି; ଦୁରବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 25

भग्नान्यपि च कालेन तानि पूज्यानि सुंदरि । परार्धशतसंख्यानि गणितान्येकदा मया

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! କାଳରେ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂଜ୍ୟ। ମୁଁ ଏକଥର ଗଣନା କରିଥିଲି—ସେମାନେ ପରାର୍ଧର ଶତଶଂଖ୍ୟା ପରି।

Verse 26

गंगाभस्यपि तिष्ठंति षष्टिकोटिमितानिहि । सिद्धलिंगानि तानीशे तिष्येऽदृश्यत्वमाययुः

ଗଙ୍ଗାତଟରେ ମଧ୍ୟ ଷଷ୍ଟିକୋଟି ପରିମାଣ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ହେ ଦେବୀ! ସେ ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।

Verse 27

गणनादिवसादवार्ङ्ममभक्तजनैःप्रिये । प्रतिष्ठितानि यानीह तेषां संख्या न विद्यते

ପ୍ରିୟେ! ଗଣନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଦିନଠାରୁ ମୋର ଭକ୍ତଜନ ଏଠାରେ (ଲିଙ୍ଗ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଜଣା ନାହିଁ।

Verse 28

त्वया तु यानि पृष्टानि यैरिदं क्षेत्रमुत्तमम् । तानि लिंगानि वक्ष्यामि मुक्तिहेतूनि सुंदरि

କିନ୍ତୁ ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ତୁମେ ଯେ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଉତ୍ତମ—ସେହି ମୁକ୍ତିହେତୁ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 29

कलावतीव गोप्यानि भविष्यंति गिरींद्रजे । परं तेषां प्रभावो यः स्वस्वस्थानं न हास्यति

ହେ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଜେ! ସେମାନେ କଳାର ଆବରଣ ପରି ଗୋପନ ହୋଇଯିବେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଏମିତି ଯେ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ କେବେ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ।

Verse 30

कलिकल्मषपुष्टा ये ये दुष्टा नास्तिकाः शठाः । एतेषां सिद्धलिंगानां ज्ञास्यंत्याख्यामपीह न

ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ, ନାସ୍ତିକ ଏବଂ ଶଠ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କଳିଯୁଗର ପାପ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।

Verse 31

नामश्रवणतोपीह यल्लिंगानां शुभानने । वृजिनानि क्षयं यांति वर्धंते पुण्यराशयः

ହେ ସୁମୁଖୀ! ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ନାମ ଶ୍ରବଣ କରିବା ମାତ୍ରେ ପାପସବୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟରାଶି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 32

ओंकारः प्रथमं लिंगं द्वितीयं च त्रिलोचनम् । तृतीयश्च महादेवः कृत्तिवासाश्चतुर्थकम्

ଓଁକାର ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ଲିଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ତ୍ରିଲୋଚନ। ତୃତୀୟ ମହାଦେବ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ କୃତ୍ତିବାସ ଅଟନ୍ତି।

Verse 33

रत्नेशः पंचमं लिंगं षष्ठं चंद्रेश्वराभिधम् । केदारः सप्तमं लिंगं धर्मेशश्चाष्टमं प्रिये

ରତ୍ନେଶ ପଞ୍ଚମ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଷଷ୍ଠ ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ନାମରେ ପରିଚିତ। କେଦାର ସପ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ହେ ପ୍ରିୟେ, ଧର୍ମେଶ ଅଷ୍ଟମ ଅଟନ୍ତି।

Verse 34

वीरेश्वरं च नवमं कामेशं दशमं विदुः । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं शुभमेकादशं परम्

ବୀରେଶ୍ୱର ନବମ ଏବଂ କାମେଶ ଦଶମ ବୋଲି ଜଣାଶୁଣା। ଶୁଭ ବିଶ୍ୱକର୍ମେଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ।

Verse 35

द्वादशं मणिकर्णीशमविमुक्तं त्रयोदशम् । चतुर्दशं महालिंगं मम विश्वेश्वराभिधम्

ଦ୍ୱାଦଶଟି ମଣିକର୍ଣ୍ଣୀଶ, ତ୍ରୟୋଦଶଟି ଅବିମୁକ୍ତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଟି ମହାଲିଙ୍ଗ—ମୋର ନିଜ—‘ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 36

प्रिये चतुर्दशैतानि श्रियोहेतूनि सुंदरि । एतेषां समवायोयं मुक्तिक्षेत्रमिहेरितम्

ହେ ପ୍ରିୟେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ—ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଟି ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିର ହେତୁ। ଏମାନଙ୍କର ସମବାୟକୁ ଏଠାରେ ‘ମୁକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 37

देवताः समधिष्ठात्र्यः क्षेत्रस्यास्य परा इमाः । आराधिताः प्रयच्छंति नृभ्यो नैःश्रेयसीं श्रियम्

ଏହି ପରମ ଦେବତାମାନେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତି। ଆରାଧିତ ହେଲେ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍‌କୁ ନେଇଯାଉଥିବା ମଙ୍ଗଳମୟ ଶ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 38

आनंदकानने मुक्त्यै प्रोक्तान्येतानि सुंदरि । प्रिये चतुर्दशेज्यानि महालिंगानि देहिनाम्

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଆନନ୍ଦକାନନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ କଥିତ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାଲିଙ୍ଗ ହିଁ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 39

प्रतिमासं समारभ्य तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । एतेषां लिंगमुख्यानां कार्या यात्रा प्रयत्नतः

ପ୍ରତି ମାସରେ ଶୁଭ ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହି ପ୍ରଧାନ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଯତ୍ନପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

अनाराध्य महादेवमेषु लिंगेषु कुंभज । कः काश्यां मोक्षमाप्नोति सत्यं सत्यं पुनःपुनः

ହେ କୁମ୍ଭଜ! ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅରାଧନା ନ କରି କାଶୀରେ କିଏ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବ? ଏହା ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟ ହିଁ—ବାରମ୍ବାର।

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काशीफलमभीप्सुभिः । पूज्यान्येतानि लिंगानि भक्त्या परमया मुने

ଏହେତୁ, ହେ ମୁନେ! କାଶୀର ସତ୍ୟ ଫଳ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀମାନେ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ, ପରମ ଭକ୍ତି ସହିତ, ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 42

अगस्त्य उवाच । एतान्येव किमन्यानि महालिंगानि षण्मुख । निर्वाणकारणानीह यदि संति तदा वद

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ହେ ଷଣ୍ମୁଖ! ଏହିମାନେ ମାତ୍ର ମହାଲିଙ୍ଗ କି, ନା ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ—ନିର୍ବାଣର କାରଣ ଥିବା—ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଛି? ଯଦି ଅଛି ତେବେ କହ।

Verse 43

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च संतीह महालिंगानि सुव्रत । कलिप्रभावाद्गुप्तानि भविष्यंत्येव तानि वै

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ: ହେ ସୁବ୍ରତ! ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ମହାଲିଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କଳିର ପ୍ରଭାବରୁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁପ୍ତ ରହିବେ।

Verse 44

यस्येश्वरे सदाभक्तिर्यः काशीतत्त्ववित्तमः । स एवैतानि लिंगानि वेत्स्यत्यन्यो न कश्चन

ଯାହାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ଭକ୍ତି ଅଛି ଏବଂ ଯିଏ କାଶୀ-ତତ୍ତ୍ୱର ପରମ ଜ୍ଞାତା, ସେଇ ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବ; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।

Verse 45

येषां नामग्रहेणापि कलिकल्मष संक्षयः । अमृतेशस्तारकेशो ज्ञानेशः करुणेश्वरः

ଯାହାଙ୍କ ନାମମାତ୍ର ଗ୍ରହଣରେ ମଧ୍ୟ କଳିଯୁଗର ପାପକଳ୍ମଷ ନଶିଯାଏ—ଅମୃତେଶ, ତାରକେଶ, ଜ୍ଞାନେଶ ଓ କରୁଣେଶ୍ୱର।

Verse 46

मोक्षद्वारेश्वरश्चैव स्वर्गद्वारेश्वरस्तथा । ब्रह्मेशो लांगलश्चैव वृद्धकालेश्वरस्तथा

ତଥା ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାରେଶ୍ୱର, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମେଶ, ଲାଙ୍ଗଲ ଏବଂ ସେହିପରି ବୃଦ୍ଧକାଳେଶ୍ୱର (ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି)।

Verse 47

वृषेशश्चैव चंडीशो नंदिकेशो महेश्वरः । ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं ख्यातमत्र चतुर्दशम्

ଏବଂ ବୃଷେଶ, ଚଣ୍ଡୀଶ, ନନ୍ଦିକେଶ, ମହେଶ୍ୱର; ଏଠାରେ ଜ୍ୟୋତିରୂପେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।

Verse 48

काश्यां चतुर्दशैतानि महालिंगानि सुंदरि । इमानि मुक्तिहेतूनि लिंगान्यानंदकानने

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କାଶୀରେ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ଆନନ୍ଦକାନନରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନେ ମୁକ୍ତିର ହେତୁ।

Verse 49

कलिकल्मषबुद्धीनां नाख्येयानि कदाचन । एतान्याराधयेद्यस्तु लिंगानीह चतुर्दश

କଳିର କଳ୍ମଷରେ ମଲିନ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାମାନେ କେବେ ଘୋଷଣୀୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଏଠାରେ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରେ…

Verse 50

न तस्य पुनरावृत्तिः संसाराध्वनि कर्हिचित् । काशीकोशोयमतुलो न प्रकाश्यो यतस्ततः

ତାହା ପାଇଁ ସଂସାରପଥରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅତୁଲ ‘କାଶୀ-କୋଷ’ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 51

एतल्लिंगाभिधा देवि महापद्यपि दुःखहृत् । रहस्यं परमं चैतत्क्षेत्रस्यास्य वरानने

ହେ ଦେବୀ, ମହାବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ନାମୋଚ୍ଚାରଣ/ଜ୍ଞାନ ଦୁଃଖ ହରେ। ହେ ସୁମୁଖୀ, ଏହା ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପରମ ରହସ୍ୟ।

Verse 52

चतुर्दशापि लिंगानि मत्सान्निध्यकराणि हि । अविमुक्तस्य हृदयमेतदेव गिरींद्रजे

ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲିଙ୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ହେ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଜେ, ଏହାହିଁ ଅବିମୁକ୍ତର ହୃଦୟ।

Verse 53

इमानि यानि लिंगानि सर्वेषां मुक्तिदानि हि । एकैकभुवनस्येह सारमादाय सर्वतः । मयैतानि कृतान्येव महाभक्तिकृपावशात्

ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୁବନର ସାର ସବୁଦିଗରୁ ସଂଗ୍ରହ କରି, ମହାଭକ୍ତି ପ୍ରତି କରୁଣାବଶେ ମୁଁ ନିଜେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି।

Verse 54

अस्मिन्क्षेत्रे ध्रुवं मुक्तिरिति या प्रथिति प्रिये । कारणं तत्र लिंगानि ममैतानि चतुर्दश

ପ୍ରିୟେ, ‘ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ’ ବୋଲି ଯେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା, ତାହାର କାରଣ ମୋର ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲିଙ୍ଗ।

Verse 55

त एव व्रतिनः कांते त एव च तपस्विनः । ध्यातान्येतानि यैर्भक्तैर्लिंगान्यानंदकानने

ହେ ପ୍ରିୟେ! ଆନନ୍ଦକାନନରେ ଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ବ୍ରତୀ ଓ ସତ୍ୟ ତପସ୍ବୀ।

Verse 56

त एवाभ्यस्तसद्योगा दत्तदानास्त एव हि । काश्यामिमानि लिंगानि यैर्दृष्टान्यपि दूरतः

କାଶୀରେ ଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଯେ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ସଦ୍ୟୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ଓ ସତ୍ୟ ଦାନୀ।

Verse 57

इष्टापूर्ताश्च ये धर्माः प्रणीता मुनिसत्तमैः । ते सर्वे तेन विहिता यावज्जीवं निरेनसा

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଣୀତ କରିଥିବା ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ, ସେ ସବୁ ତାହାର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେ ଜୀବନଭରି ନିଷ୍ପାପ ରହେ।

Verse 58

येनाविमुक्तमासाद्य महालिंगानि पार्वति । सकृदभ्यर्चितानीह स मुक्तो नात्र संशयः

ହେ ପାର୍ବତୀ! ଯେ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି ଏଠାରେ ମହାଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 59

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्तानि शंभुना । स्वभक्तानां हिताथार्य तान्यथाकर्णयाग्रज

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ଅଗ୍ରଜ! ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି କଥା ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଶୁଣ।

Verse 60

शैलेशः संगमेशश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वरः । हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः

(କାଶୀର ପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ:) ଶୈଲେଶ, ସଙ୍ଗମେଶ, ସ୍ୱର୍ଲୀନ, ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଈଶାନ, ଗୋପ୍ରେକ୍ଷ ଓ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ।

Verse 61

उपशांत शिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च । शुक्रेशो व्याघ्रलिंगं च जंबुकेशं चतुर्दशम्

ଉପଶାନ୍ତ-ଶିବ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ନିବାସେଶ୍ୱର; ଏବଂ ଶୁକ୍ରେଶ, ବ୍ୟାଘ୍ରଲିଙ୍ଗ, ଜମ୍ବୁକେଶ—ଏହିମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ (ମହା) ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।

Verse 62

मुने चतुर्दशैतानि महांत्यायतनानि वै । एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात्

ହେ ମୁନେ! ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଟି ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ ଆୟତନ (ପବିତ୍ର ଧାମ) ଅଟେ; ଏମାନଙ୍କର ସେବା-ଭକ୍ତିରେ ନର ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 63

चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः । आ चतुर्दशिपूज्यानि लिंगान्येतानि सत्तमैः

ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପ୍ରତିପଦାରୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଆରମ୍ଭ କରି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସତ୍ତମ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 64

एतेषां वार्षिकी यात्रा सुमहोत्सवपूर्वकम् । कार्या मुमुक्षुभिः सम्यक्क्षेत्रसंसिद्धिदायिनी

ଏମାନଙ୍କର ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରା ସୁମହୋତ୍ସବ ସହିତ କରିବା ଉଚିତ; ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କଲେ ଏହା କ୍ଷେତ୍ର (କାଶୀ) ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରେ।

Verse 65

मुने चतुर्दशैतानि महालिंगानि यत्नतः । दृष्ट्वा न जायते जंतुः संसारे दुःखसागरे

ହେ ମୁନେ! ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଜୀବ ଦୁଃଖସାଗରରୂପ ସଂସାରରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 66

क्षेत्रस्य परमं तत्त्वमेतदेव प्रिये ध्रुवम् । संसाररोगग्रस्तानामिदमेव महौषधम्

ପ୍ରିୟେ! ଏହିଟି ହିଁ କ୍ଷେତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ; ସଂସାର-ରୋଗରେ ପୀଡିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିଟି ହିଁ ମହୌଷଧ।

Verse 67

क्षेत्रस्योपनिषच्चैषा मुक्तिबीजमिदं परम् । कर्मकाननदावाग्निरेषा लिंगावलिः प्रिये

ପ୍ରିୟେ! ଏହା କ୍ଷେତ୍ରର ଉପନିଷଦ୍-ସଦୃଶ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ, ମୁକ୍ତିର ପରମ ବୀଜ; ଏହି ଲିଙ୍ଗାବଳୀ କର୍ମବନକୁ ଦହିଦେବା ଦାବାଗ୍ନି।

Verse 68

एकैकस्यास्य लिंगस्य महिमाद्यंत वर्जितः । मयैव ज्ञायते देवि सम्यङ्नान्येन केनचित्

ଦେବୀ! ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ଆଦି-ଅନ୍ତବର୍ଜିତ; ତାହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ମୁଁ ଏକା ଜାଣେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।

Verse 69

इति श्रुत्वा मुने प्राह देवी हृष्टतनूरुहा । प्रणम्य देवमीशानं सर्वज्ञं सर्वदं शिवम्

ହେ ମୁନେ! ଏହା ଶୁଣି ଦେବୀ ହର୍ଷରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ; ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦାତା ଈଶାନସ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ।

Verse 70

देव्युवाच । रहस्यं परमं काश्यां यदेतत्समुदीरितम् । तच्छ्रुत्वोत्सुकतां प्राप्तं मनो मेतीव वल्लभ

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ! କାଶୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ପରମ ରହସ୍ୟ ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇଉଠିଲା।

Verse 71

यदुक्तं लिगमेकैकं महासारतरं परम् । काश्यां परमनिर्वाणकारणं कारणेश्वर

ହେ କାରଣେଶ୍ୱର! ଆପଣ କହିଛନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗ ଏକେକ କରି ପରମ ସାରଭୂତ; ଏବଂ କାଶୀରେ ସେହିଟି ପରମ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ)ର କାରଣ।

Verse 72

प्रत्येकं महिमानं मे ब्रूह्येषां भुवनेश्वर । चतुर्दशानां लिंगानां श्रवणादघहारिणाम्

ହେ ଭୁବନେଶ୍ୱର! ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାପହାରୀ ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକର ମହିମା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 73

ओंकारेशस्य लिंगस्य कथमत्र समागमः । अतिपुण्यतमात्तस्मात्क्षेत्रादमरकंटकात्

ଓଂକାରେଶଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଏଠାରେ (କାଶୀରେ) କିପରି ସମାଗମ କଲା? ଅତିପୁଣ୍ୟତମ ସେଇ ଅମରକଣ୍ଟକ କ୍ଷେତ୍ରରୁ କିପରି ଆସିଲା?

Verse 74

किमात्मकोऽयमोंकारो महिमास्य च को हर । केनाराधि पुरा चैष ददावाराधितश्च किम्

ହେ ହର! ଏହି ଓଂକାର କେଉଁ ସ୍ୱରୂପର? ଏହାର ମହିମା କ’ଣ? ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହାକୁ କିଏ ଆରାଧନା କଲା, ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହା କ’ଣ ଦାନ କଲା?

Verse 75

मृडानीवाक्सुधामेतां विधाय श्रुतिगोचराम् । कथामकथयद्देव ओंकारस्यमहाद्भुताम्

ଏପରି ମୃଡାନୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ଅମୃତସଦୃଶ, ଶ୍ରୁତିଗୋଚର ପବିତ୍ର ବାଣୀକୁ ରଚି, ଦେବ ପରେ ଓଂକାରଙ୍କ ମହାଦ୍ଭୁତ କଥା କହିଲେ।

Verse 76

देवदेव उवाच । कथामाकर्णयापर्णे वर्णयामि तवाग्रतः । यथोंकारस्य लिंगस्य प्रादुर्भाव इहाभवत्

ଦେବଦେବ କହିଲେ—ହେ ଅପର୍ଣ୍ଣେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ; ଏଠାରେ ଓଂକାର-ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କିପରି ହେଲା, ମୁଁ ତୋ ସମ୍ମୁଖରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।

Verse 77

पुरानंदवने चात्र ब्रह्मणा विश्वयोनिना । तपस्तप्तं महादेवि समाधिं दधतापरम्

ପୂର୍ବେ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦବନରେ ବିଶ୍ୱଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା, ହେ ମହାଦେବୀ, ପରମ ସମାଧି ଧାରଣ କରି ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 78

पूर्णे युगसहस्रेऽथ भित्त्वा पातालसप्तकम् । उदतिष्ठत्पुरोज्योतिर्विद्योतित हरिन्मुखम्

ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ସହସ୍ର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସପ୍ତ ପାତାଳକୁ ଭେଦି ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଉଦିତ ହେଲା, ଯାହା ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହରିତ ମୁଖକୁ ଆଲୋକିତ କଲା।

Verse 79

यदंतराविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना । तदेव परमं धाम बहिराविरभूद्विधेः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ବ୍ୟାଜ ସମାଧିରେ ଯେ ପରମ ଧାମ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ଧାମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ବାହ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲା।

Verse 80

योभूच्चटचटाशब्दः स्फुटतो भूमिभागतः । तच्छब्दाद्व्यसृजद्वेधाः समाधिं क्रमतो वशी

ତେବେ ପୃଥିବୀର ଗୋଟିଏ ଭାଗରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ “ଚଟ-ଚଟ” ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଇ ଶବ୍ଦରୁ ବଶୀ ସ୍ରଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସମାଧିରୁ ଉଠିଲେ।

Verse 81

स्रष्टाविसृष्ट तद्ध्यानो यावदुन्मील्यलोचने । पुरः पश्येद्ददर्शाग्रे तावदक्षरमादिमम्

ସୃଷ୍ଟି-ବିସର୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତତ୍ପର ସ୍ରଷ୍ଟା ଧ୍ୟାନସହିତ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ। ସାମ୍ନାକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସେ ଅଗ୍ରେ ଆଦ୍ୟ ଅକ୍ଷର—ଅବିନାଶୀ—କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 82

अकारं सत्त्वसंपन्नमृक्क्षेत्रं सृष्टिपालकम् । नारायणात्मकं साक्षात्तमः पारे प्रतिष्ठितम्

ସେ ‘ଅ’କାରକୁ ଦେଖିଲେ—ସତ୍ତ୍ୱସମ୍ପନ୍ନ, ଋଗ୍ବେଦର କ୍ଷେତ୍ର, ସୃଷ୍ଟିର ପାଳକ; ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣାତ୍ମକ, ତମସର ପାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 83

उकारमथ तस्याग्रे रजोरूपं यजुर्जनिम् । विधातारं समस्तस्य स्वाकारमिव बिंबितम्

ତାପରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ‘ଉ’କାର ପ୍ରକଟ ହେଲା—ରଜୋରୂପ, ଯଜୁର୍ବେଦର ଜନକ; ସମସ୍ତଙ୍କର ବିଧାତା, ଯେନେ ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ।

Verse 84

नीरवध्वांतसंकेत सदनाभं तदग्रतः । मकारं स ददर्शाथ तमोरूपं विशेषतः

ତାପରେ ତାଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ‘ମ’କାର ଦେଖାଦେଲା—ନୀରବ ଅନ୍ଧକାରର ସଙ୍କେତ, ସଦନ ସଦୃଶ ଆଭା; ବିଶେଷତଃ ତାହା ତମୋରୂପ ଥିଲା।

Verse 85

साम्नो योनिं लये हेतुं साक्षाद्रुद्रस्वरूपिणम् । अथ तत्पुरतो ध्याता व्यधात्स्वनयनातिथिम्

ସେ ତାହାକୁ ସାମବେଦର ସାମନ୍‌ର ଯୋନି, ଲୟର ହେତୁ, ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। ପରେ ଧ୍ୟାତା ତାହାକୁ ନିଜ ନୟନର ଅତିଥି ଭଳି ସମ୍ମୁଖେ ସ୍ଥାପିଲେ।

Verse 86

विश्वरूपमयाकारं सगुणं वापि निर्गुणम् । अनाख्यनादसदनं परमानंदविग्रहम्

ତାହା ବିଶ୍ୱରୂପମୟ ଆକାର—ସଗୁଣ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ; ଅନାଖ୍ୟ ନାଦର ସଦନ, ପରମାନନ୍ଦର ଦିବ୍ୟ ବିଗ୍ରହ।

Verse 87

शव्दब्रह्मेति यत्ख्यातं सर्ववाङ्मयकारणम् । अथोपरिष्टान्नादस्य बिंदुरूपं परात्परम्

ଯାହା ‘ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ—ସମସ୍ତ ବାକ୍‌ମୟର କାରଣ—ସେହି ନାଦର ଉପରେ ସେ ପରାତ୍ପର ବିନ୍ଦୁରୂପ ଦେଖିଲେ।

Verse 88

कारणं कारणानां च जगद्योनिं च तं परम् । विधिर्विलोकयांचक्रे तपसागोचरीकृतम्

ସେହି ପରମକୁ—କାରଣମାନଙ୍କର କାରଣ ଏବଂ ଜଗତର ଯୋନି—ବିଧି ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଗୋଚରୀକୃତ କରି ନିହାରିଲେ।

Verse 89

अवनादोमिति ख्यातं सर्वस्यास्य प्रभावतः । भक्तमुन्नयते यस्मात्तदोमिति य ईरितः

ଏହା ‘ଅବନାଦ-ଓଁ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ; ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ପ୍ରବହିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେହେତୁ ଏହା ଭକ୍ତକୁ ଉନ୍ନତ କରେ, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ଓଁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 90

अरूपोपि सरूपाढ्यः स धात्रा नेत्रगीकृतः । तारयेद्यद्भवांभोधेः स्वजपासक्तमानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत्

ସେ ଅରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବରୂପସମୃଦ୍ଧ। ଧାତା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିର ବିଷୟ କଲେ; କାରଣ ସ୍ୱଜପରେ ଆସକ୍ତ ମନକୁ ସେ ଭବସାଗରରୁ ପାର କରାନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ‘ତାର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ—ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଥିଲେ।

Verse 91

प्रणूयते यतः सर्वैः परनिर्वाणकामुकैः । सर्वेभ्योभ्यधिकस्तस्मात्प्रणवो यैः प्रकीर्तितः

ପରମ ନିର୍ବାଣକାମୀ ସମସ୍ତ ସାଧକ ଯେ ଅକ୍ଷରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ଅକ୍ଷର ‘ପ୍ରଣବ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 92

स्वसेवितारं पुरुषं प्रणयेद्यः परंपदम् । अतस्तप्रणवं शांतं प्रत्यक्षीकृतवान्विधिः

ଯିଏ ନିଜ ସେବକ-ଜୀବକୁ ପରମପଦକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେଇ ପୁରୁଷ। ତେଣୁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଣବକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅନୁଭବ କଲେ।

Verse 93

त्रयीमयस्तुरीयोयस्तुर्यातीतोखिलात्मकः । नादबिंदुस्वरूपो यः स प्रैक्षि द्विजगामिना

ଯିଏ ବେଦତ୍ରୟୀର ସାର, ଯିଏ ତୁରୀୟ ଏବଂ ତୁରୀୟାତୀତ—ସର୍ବାତ୍ମକ; ଯିଏ ନାଦ ଓ ବିନ୍ଦୁ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ—ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜଗାମୀ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦେଖିଥିଲେ।

Verse 94

प्रावर्तंत यतो वेदाः सांगाः सर्वस्य योनयः । सवेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः

ଯାହାଠାରୁ ବେଦମାନେ ଅଙ୍ଗସହିତ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣ-ଯୋନି—ସେଇ ବେଦାଦିକୁ ପଦ୍ମଭବ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖିଥିଲେ।

Verse 95

वृषभो यस्त्रिधाबद्धो रोरवीति महोमयः । सनेत्रविषयी चक्रे परमः परमेष्ठिना

ତ୍ରିବିଧ ବନ୍ଧନେ ବଦ୍ଧ, ମହା-ଓଂନାଦେ ନିନାଦିତ ସେ ପରମ ‘ବୃଷଭ’—ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶନବିଷୟ କରାଗଲା।

Verse 96

शृंगश्चत्वारि यस्यासन्हस्तासः सप्त एव च । द्वे शीर्षे च त्रयः पादाः स देवो विधिनैक्षत

ଯାହାଙ୍କର ଚାରି ଶୃଙ୍ଗ, ସାତ ହସ୍ତ, ଦୁଇ ଶିର ଓ ତିନି ପାଦ ଥିଲା—ସେ ଦେବଙ୍କୁ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 97

यदंतर्लीनमखिलं भूतं भावि भवत्पुनः । तद्बीजं बीजरहितं द्रुहिणेन विलोकितम्

ଯାହାର ଅନ୍ତରେ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟ-ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଲୀନ ହୁଏ; ସେ ବୀଜହୀନ ବୀଜକୁ ଦ୍ରୁହିଣ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦେଖିଲେ।

Verse 98

लीनं मृग्येत यत्रैतदाब्रह्मस्तंबभाजनम् । अतः स भाज्यते सद्भिर्यल्लिंगं तद्विलोकितम्

ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣସ୍ତମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଲୀନ ଭାବେ ଅନ୍ୱେଷ୍ୟ—ତେଣୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭେଦି ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ସେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ।

Verse 99

पंचार्था यत्र भासंते पंचब्रह्ममयं हि यत् । आदिपंचस्वरूपंयन्निरैक्षि ब्रह्मणा हि तत्

ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଯାହା ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମମୟ—ସେଇ ଆଦି ପଞ୍ଚସ୍ୱରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 100

तमालोक्य ततो वेधा लिंगरूपिणमीश्वरम् । पंचाक्षरं प्रपंचाच्च भिन्नं तुष्टाव शंकरम्

ଲିଙ୍ଗରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରପଞ୍ଚରୁ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରୀଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏବଂ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରାଜକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 110

नानावर्णस्वरूपाय वर्णानां पतये नमः । नमस्ते स्वररूपाय नमो व्यंजनरूपिणे

ନାନାବର୍ଣ୍ଣସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସ୍ୱରରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ବ୍ୟଞ୍ଜନରୂପକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 120

शब्दब्रह्म नमस्तुभ्यं परब्रह्म नमोस्तुते । नमो वेदांतवेद्याय वेदानां पतये नमः

ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପରବ୍ରହ୍ମରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବେଦାନ୍ତରେ ବେଦ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବେଦମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 130

सर्वभुक्सर्वकर्ता त्वं सर्वसंहारकारक । योगिनां हृदयाकाश कृतालय नमोस्तु ते

ଆପଣ ସର୍ବଭୋକ୍ତା, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସର୍ବସଂହାରକାରକ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ-ଆକାଶରେ ନିବାସ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 140

त्वमेव हि शरण्यं मे त्वमेव हि गतिः परा । त्वामेव प्रणमामीश नमस्तुभ्यं नमो नमः

ଆପଣହିଁ ମୋର ଶରଣ, ଆପଣହିଁ ମୋର ପରମ ଗତି। ହେ ଈଶ, ମୁଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 150

ईश्वर उवाच । सुरश्रेष्ठ तपःश्रेष्ठ सर्वाम्नाय निधिर्भव । सृष्टेःकरणसामर्थ्यं तवास्तु मदनुग्रहात्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ତପଃଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ସମସ୍ତ ଆମ୍ନାୟର ନିଧି ହେଉ। ମୋର ଅନୁଗ୍ରହରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ତୁମର ହେଉ।

Verse 160

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तीर्थानि सह सागरैः । षष्टि कोटि सहस्राणि मत्स्योदर्यां विशंति हि

ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସାଗରସହିତ ନିଶ୍ଚୟ ମତ୍ସ୍ୟୋଦରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଓ ସହସ୍ରର ପରିମାଣରେ।

Verse 170

केवलं भूमिभाराय जन्मिनो जन्म तस्य वै । येनानंदवने दृष्टो नोंकारः सर्वकामदः

ଜନ୍ମିତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜନ୍ମ ସତ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ଭାର—ଆନନ୍ଦବନରେ ସର୍ବକାମଦ ଓଁକାରର ଦର୍ଶନ ନ ହେଲେ।

Verse 180

स्कंद उवाच । ब्रह्मापि भजतेद्यापि तल्लिंगं कलशोद्भव । स्तुवन्ब्रह्म स्तवेनैव स्वात्मना विहितेन हि

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ କଳଶୋଦ୍ଭବ ଅଗସ୍ତ୍ୟ! ଆଜି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ରଚିଥିବା ଏହି ସ୍ତବଦ୍ୱାରା ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।

Verse 182

ब्रह्मस्तवमिमं जप्त्वा त्रिकालं परिवत्सरम् । अंतकाले भवेज्ज्ञानं येन बंधात्प्रमुच्यते

ଏହି ବ୍ରହ୍ମସ୍ତବକୁ ଏକ ବର୍ଷ ତ୍ରିକାଳ ଜପ କଲେ, ଅନ୍ତକାଳରେ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ ଯାହାଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।