Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ଧର୍ମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭଗବାନ ଶମ୍ଭୁ ଦେବୀଙ୍କୁ କିପରି କହିଥିଲେ? କୃପାକରି ସେହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହ।

Verse 2

स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୁଣ। ‘ବିନ୍ଧ୍ୟୋନ୍ନତି-ହୃଦ୍’ ନାମକ ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ଦେବ ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେହିପରି ଧର୍ମତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ ମୁଁ କହିବି।

Verse 3

वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्

ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କରି ବୃତ୍ରାରି (ଇନ୍ଦ୍ର) ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ଲାଭ କଲେ। ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

Verse 4

बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्

ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ହେ ଦେବରାଜ! ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଦ୍ଧର ଓ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କଠିନ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ରକ୍ଷିତ କାଶୀକୁ ଯାଅ।

Verse 5

नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ପାଇଁ ଏପରି ମହାଔଷଧ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ। ତେଣୁ ହେ ଶକ୍ର! ତୁମ ରାଜଧାନୀ ତ୍ୟାଗ କରି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ ପୁରୀକୁ ଯାଅ।

Verse 6

भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्

ଆନନ୍ଦବନରେ ଭୈରବଙ୍କ ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ବୈଧସ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଶିର ପତିତ ହୋଇଥିଲା। ହେ ବୃତ୍ରଶତ୍ରୁ! ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ।

Verse 7

सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया

ହେ ଶକ୍ର! ଆନନ୍ଦବନର ସୀମାକୁ ମାତ୍ର ପହଞ୍ଚିଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା—କମ୍ପିତ ହୋଇ, ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇ—ପଳାଇଯିବ।

Verse 8

अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता

ଅନ୍ୟ ପାପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠିତ ପରମ କାଶୀ ନାଶକାରିଣୀ ଅଟେ।

Verse 9

महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः

ହେ ଶତକ୍ରତୁ! ମହାପାତକରୁ ମୁକ୍ତି କେବଳ କାଶୀରେ; ମହାସଂସାରଚକ୍ରରୁ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ କାଶୀରେ—ଅନ୍ୟତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 10

निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि

କାଶୀ ନିର୍ବାଣନଗରୀ; କାଶୀ ସମସ୍ତ ପାପସଂଘକୁ ହରେ। କାଶୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ କାଶୀ ସଦୃଶ ନୁହେଁ।

Verse 11

ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका

ଯାହାର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଭୟ, ଯାହାର ସଂସାରର ଭୟ—ସେ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ କାଶିକାକୁ ମନରୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 12

जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्

ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ଯେତେବେଳେ ଜୀବମାନେ ଦେହ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି—ହରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି—ତାଙ୍କର କର୍ମବୀଜ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 13

तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्

ହେ ବୃତ୍ରାରେ! ସେହି କାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବୃତ୍ରବଧର ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ବିଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କର।

Verse 14

बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସହସ୍ରନେତ୍ର ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କାଶୀକୁ ଦ୍ରୁତେ ଗଲେ—ଯେ କାଶୀ ମହାପାତକକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Verse 15

स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये

ଉତ୍ତରବାହିନୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ଧର୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ଦୋଷ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 16

महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्

ମହାରୁଦ୍ର ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ଲୀନ ସୁତ୍ରାମା ଇନ୍ଦ୍ର ଲିଙ୍ଗମଧ୍ୟସ୍ଥ ତ୍ରିଲୋଚନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ରଭାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।

Verse 17

पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्

ପୁନର୍ବାର ସେ ବେଦୋକ୍ତ ରୁଦ୍ରସୂକ୍ତମାନେ ଦ୍ୱାରା ନାନାପ୍ରକାରେ ସ୍ତୁତି କଲେ; ତାପରେ ଭବ ଭଗବାନ ଲିଙ୍ଗରୁ ବାହାରି ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 18

शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद

‘ହେ ଶଚୀପତେ! ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ସୁବ୍ରତ, ବର ଚୟନ କର। ଧର୍ମପୀଠରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ତୁମେ, ଶୀଘ୍ର କହ—କ’ଣ ଦେବାକୁ?’

Verse 19

श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा

ଦେବଦେବଙ୍କ ସ୍ନେହମୟ ବଚନ ଶୁଣି ବୃତ୍ରହା ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ! ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ ଅଜଣା ରହିପାରେ?”

Verse 20

ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्

ତାପରେ କୃପାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଏବଂ ଧର୍ମପୀଠରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ— “ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏଠି ସ୍ନାନ କର।”

Verse 21

तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्

ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ଷଣେ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁରାତନ ଯଜ୍ଞଜନିତ ତାଙ୍କର ମନୋହର ପୂର୍ବ ଦୀପ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 22

तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि

ସେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ନାରଦାଦି ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପାପହାରିଣୀ ଧର୍ମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ।

Verse 23

अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः

ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ତୀର୍ଥଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ-ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।

Verse 24

तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्

ସେହି ସମୟରୁ ସେ ତୀର୍ଥ “ଧର୍ମାଂଧୁ” ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦି ପାପକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଲେଶ ବିନା ଧୋଇଦେବା ପରମ ପାବନ ଅଟେ।

Verse 25

यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः

ତୀର୍ଥରାଜରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେ ଫଳ କୁହାଯାଏ, ଧର୍ମାଂଧୁରେ କେବଳ ସ୍ନାନମାତ୍ରରେ ସେହି ଫଳ ସହସ୍ରଗୁଣ ହୁଏ।

Verse 26

गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्

ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ମର୍ତ୍ୟ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ, ସେହି ଫଳ ଧର୍ମତୀର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ପାଏ।

Verse 27

नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्

ନର୍ମଦା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌତମୀ, ସିଂହଗେ କିମ୍ବା ଗୁରୁ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ଧର୍ମକୂପରେ ମିଳେ।

Verse 28

मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये

ମାନସ ସରୋବର, ପୁଷ୍କର, ଦ୍ୱାରିକା ଏବଂ ସାଗର-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ଧର୍ମଜଳାଶୟରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 29

कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह

କାର୍ତ୍ତିକରେ ସୂକରକ୍ଷେତ୍ରେ, ଚୈତ୍ରରେ ଗୌରୀ-ମହାହ୍ରଦେ, ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାରେ ଏବଂ ହରିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦିନରେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ—ସେଇ ଫଳ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 30

तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया

ଗଙ୍ଗା ଓ ଧର୍ମକୂପ—ଏହି ଦୁଇ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ନରମାନଙ୍କୁ ପିତୃଗଣ ପିଣ୍ଡ-ନିର୍ବପଣର ଆଶାରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 31

पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः

ପିତାମହଙ୍କ ସମୀପରେ ହେଉ କି ଧର୍ମେଶଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ; ଏବଂ ଫଲ୍ଗୁରେ ଓ ଧର୍ମକୂପରେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରପିତାମହମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

Verse 32

धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्

ଧର୍ମକୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ତର୍ପଣ କରିଦେଲେ, ପରେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃହିତର କେଉଁ ଅଧିକ ଫଳ କରିପାରିବ?

Verse 33

यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्

ଯେପରି ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଧର୍ମତୀର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି—ନ କମ୍, ନ ଅଧିକ; ଫଳ ସମାନ।

Verse 34

ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः

ପିତୃଭକ୍ତ ଯେ ପୁତ୍ରମାନେ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତାମହମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଧର୍ମତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ପିତୃ-ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ପୁତ୍ରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟବାନ।

Verse 35

तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्

ସେଇ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନିଷ୍ପାପ ହେଲା। ପରେ ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଅମରାବତୀକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 36

अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्

ହେ କୁମ୍ଭଜ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)! ସେଇ ଧର୍ମତୀର୍ଥର ମହିମା ଅପାର। ତାହାର କୂପରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମାତ୍ର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ।

Verse 37

तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଯଦି କେହି କେବଳ ଗୋଟିଏ କାକିଣୀ ଦାନ କରେ, ଧର୍ମପୀଠର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପାଏ।

Verse 38

तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्

ସେଠାରେ ଯେ କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯତି କିମ୍ବା ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାସରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳ ପାଏ।

Verse 39

प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्

ଅମରାବତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦେବସଭାର ସମ୍ମୁଖରେ କାଶୀର ଧର୍ମପୀଠର ମହାନ୍ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 40

आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः

ପୁନର୍ବାର ଏଠାରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦକାନନକୁ ଆସି ହରି ମୁନିବୃନ୍ଦମାନଙ୍କ ସହ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 41

तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः

ତାରକେଶର ପଶ୍ଚିମେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଦୂର ନୁହେଁ।

Verse 42

तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्

ତାହାର ଦକ୍ଷିଣେ ଶଚୀଶ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଶଚୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ଶଚୀଶଙ୍କ ଆର୍ଚ୍ଚନାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଅତୁଲ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।

Verse 43

तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः

ତାହାର ସମୀପରେ ରମ୍ଭେଶ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ବହୁ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ପରମ ଲୋକପାଲେଶ୍ୱର ବିରାଜମାନ।

Verse 44

तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु

ତାଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଲୋକପାଳମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି। ଧର୍ମେଶଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ‘ଧରଣୀଶ’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ରାଜ୍ୟ, ରାଜକୁଳ ଓ ଲୋକଜୀବନରେ ଧୈର୍ୟ-ସାହସ ଜାଗେ।

Verse 45

धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्

ଧର୍ମେଶଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ‘ତତ୍ତ୍ୱେଶ’ ନାମକ ପରମ ଲିଙ୍ଗ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ। ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଜୀବନରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 46

धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि

ଧର୍ମେଶଙ୍କ ପୂର୍ବ ଦିଗଭାଗରେ ‘ବୈରାଗ୍ୟେଶ’ଙ୍କୁ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ଲିଙ୍ଗର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମନ ବିଷୟାସକ୍ତିରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ବୈରାଗ୍ୟମାର୍ଗକୁ ଫେରେ।

Verse 47

ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्

ଇଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ‘ଜ୍ଞାନେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରେ। ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ‘ଐଶ୍ୱର୍ୟେଶ’ ଅଛି—ଏହି ଦୁଇଁଟି ଶୁଭ ଧର୍ମେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 48

तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज

ଏମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମନରେ ଇଚ୍ଛିତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି। ହେ କୁମ୍ଭଜ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ), ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ରୂପ।

Verse 49

एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु

ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିତ୍ୟ ସେବନ କରୁଥିବା ନର ନିଶ୍ଚୟ ଶାଶ୍ୱତ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହେ ମୁନି, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଘଟିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏବେ କହୁଛି—ଶୁଣ।

Verse 50

यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह

ଏହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ନର ଭୟଙ୍କର ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ‘କଦମ୍ବଶିଖର’ ନାମରେ ଏକ ମହାନ ଥିଲେ; ସେ ମହାବଳୀ ‘ବିନ୍ଧ୍ୟପାଦ’।

Verse 51

दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः

ସେଠାରେ ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଦୁର୍ଦମ’ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ। ପିତା ଦେହାନ୍ତ ପରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ନ ଥିଲେ।

Verse 52

हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः

କାମମୋହରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସେ ନଗରବାସୀମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରୁଥିଲେ। ଅସାଧୁମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ, ସାଧୁମାନେ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଗଲେ।

Verse 53

अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः

ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ, ଏବଂ ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ପରାଙ୍ମୁଖ ରହିଲେ। ସଦା ମୃଗୟାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।

Verse 54

विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः

ତାହାର ଦ୍ୱାରା ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିଦାୟୀ ଜ୍ଞାନୀ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିଷୟରୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ଧର୍ମାଧିକାରୀ କରାଗଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରଦ ପ୍ରଜାର ଦଶାକୁ ନମାଇ ଦିଆଗଲା।

Verse 55

परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ

ପରଦାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱଦାରେ ପରାଙ୍ମୁଖ ହୋଇ, ଦୁଃଖାନ୍ତକାରୀ ସେଇ ଦୁଇ ଦେବଙ୍କୁ ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କଲା ନାହିଁ।

Verse 56

हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती

ସେମାନେ ସର୍ବପାପହାରୀ, ସର୍ବବାଞ୍ଛିତଦାୟୀ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତର ସାରସ୍ୱରୂପ: ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ (ଶିବ) ଓ ଶ୍ରୀପତି (ବିଷ୍ଣୁ), ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ।

Verse 57

स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि

ନିଜ ପ୍ରଜାମଧ୍ୟରେ ଧୂମକେତୁ ପରି ଆଉ ଜଣେ ଉଦିତ ହେଲା—ଦୁର୍ଦମ ନାମକ ଭୂପାଳ; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ୱଂସର ଅପଶକୁନ ଥିଲା।

Verse 58

स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी

ଏକଦା ପାପମୟ ମୃଗୟା-ବ୍ୟସନରେ କାତର ହୋଇ ସେ ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଝୁଣ୍ଡର ପଛେ ପଛେ ଲାଗି ଚାଲୁଥିବା ଘୋଡ଼ାରେ ସେ ଆରୋହଣ କରିଥିଲା।

Verse 59

एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्

ତେବେ ଦୈବଯୋଗେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ରାଜା ଏକାକୀ ହେଲେ। ଧନୁ ଧରି, ଅଶ୍ୱାରୂଢ ହୋଇ, ସେ ଆନନ୍ଦକାନନ—ଆନନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟରେ—ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 60

स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्

ସେ ସବୁଦିଗରେ ଚାହିଁ ଦେଖିଲେ—ନବପତ୍ରେ ଶୋଭିତ ବୃକ୍ଷ ସର୍ବତ୍ର। ସୁନ୍ଦର ଛାୟାରେ ବିସ୍ତୃତ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି ସେ ଯେନେ ଶ୍ରମମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 62

केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्

କେବଳ ମୃଗୟାଜନିତ କ୍ଲାନ୍ତି ତ ହଟିଲା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ଖେଦ ସେଇ ବନଦର୍ଶନରେ ଦୂର ହୋଇଗଲା।

Verse 63

सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः

ସୁଗନ୍ଧିତ, ଶୀତଳ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସୁବାୟୁରେ ରାଜା କିଛିକ୍ଷଣ ଗଛମାନଙ୍କ ପଲ୍ଲବ-ବ୍ୟଜନରେ ଯେନେ ପଖା ହେଲେ।

Verse 64

अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह

ତାପରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱରୁ ଅବରୋହଣ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ଧର୍ମେଶଙ୍କ ମଣ୍ଡପକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 65

धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्

ମୁଁ ଧନ୍ୟ; ମୋ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଆଜି ମୋର ଏହି ଚକ୍ଷୁ ଧନ୍ୟ। ଧନ୍ୟ ଏହି ଆଜିର ଦିନ—ଯେଦିନ ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର କାଶୀଭୂମିକୁ ଦର୍ଶନ କଲି।

Verse 66

पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्

ଧର୍ମପୀଠର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ପୁଣି ନିଜକୁ ନିନ୍ଦା କଲା—“ଧିକ୍ ମୋତେ! ମୁଁ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କରିଲି, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କଲି।”

Verse 67

जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्

“ମୁଁ ମୂଢ; ଜୀବମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ଭୟ-ବିକଳ କରୁଥିଲି; ପ୍ରଜାକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବାରେ ହିଁ ‘ପଣ୍ଡିତ’; ପରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରଧନ ହରଣରେ ସୁଖ ମାନୁଥିଲି।”

Verse 68

अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्

“ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଯେତେ ଜୀବନ ଗଲା, ସେ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ—ମୋର ବୁଦ୍ଧି କେତେ ଅଳ୍ପ ଥିଲା! କାରଣ ଏପରି ଧର୍ମସ୍ଥାନ ମୁଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲି।”

Verse 69

एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्

ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିଜକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ମହାବିଭୁ ଧର୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜା ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଅଶ୍ୱାରୋହଣ କରି ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 70

ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्

ତାପରେ ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—ଯେମାନେ ପୁରାତନ ଓ କାଳଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷିତ। ନବନିଯୁକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅପସାରଣ କରି ସେ ନଗରର ପୌରଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର ଡାକିଲେ।

Verse 71

ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च

ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ବୃତ୍ତି (ଜୀବିକା) ପ୍ରଦାନ କଲେ। ପରେ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଧିଷ୍ଠାପିତ କରି ପ୍ରଜାକୁ ଧର୍ମାଚରଣରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିବେଶିତ କଲେ।

Verse 72

परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः

ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେ ଦଣ୍ଡିତ କଲେ ଏବଂ ସାଧୁଜନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଗୃହବନ୍ଧନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ବିଷୟଭୋଗରୁ ପରାଙ୍ମୁଖ ହେଲେ।

Verse 73

समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्

ତାପରେ ସେ ଏକାକୀ ଶ୍ରେୟକୁ ବିକାଶ କରୁଥିବା କାଶୀକୁ ଆସିଲେ। ଭକ୍ତିସହ ଧର୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, କାଳକ୍ରମେ ସେ ନିର୍ବାଣ (ପରମମୁକ୍ତି) ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 74

धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्

ଧର୍ମେଶଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦର୍ଶନରୁ ଦୁର୍ଦମ ସେହିପରି ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଲେ। ସେ ଦମନଶୀଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ଏବଂ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ।

Verse 76

इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्

ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର ଧର୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ, ସେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 77

श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्

ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ଧର୍ମେଶଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଆଖ୍ୟାନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଇବା ଉଚିତ; ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 78

धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्

ଏହି ଧର୍ମାଖ୍ୟାନ ଶୁଣୁଥିବା ସୁଧୀ ଦୂରେ ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷେ ଶିବମନ୍ଦିର/ଶିବଧାମକୁ ଯାଏ।

Verse 79

इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज

ଏଭଳି ମୁଁ ଧର୍ମେଶଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; କିନ୍ତୁ ହେ କୁମ୍ଭଜ! ଧର୍ମପୀଠର ଯଥାର୍ଥ ମହିମାକୁ ସମ୍ୟକ୍ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

Verse 81

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଚତୁର୍ଥ କାଶୀଖଣ୍ଡର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ‘ଧର୍ମେଶ୍ୱରାଖ୍ୟାନ’ ନାମକ ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।